Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, hướng tới xây dựng ngành xuất bản chuyên nghiệp, hiện đại

ThS NGUYỄN THÁI BÌNH
Phó Giám đốc Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật

1. Mở đầu

Công nghiệp văn hóa là một phần của ngành công nghiệp sáng tạo. Phát triển công nghiệp văn hóa vừa là xu thế, vừa là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội của các quốc gia. Với nền văn hóa được dựng xây và bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử, cùng định hướng phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, Việt Nam được đánh giá là quốc gia có nhiều tiềm năng để phát triển công nghiệp văn hóa. Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2035 đặt mục tiêu phát triển văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh của nền kinh tế Việt Nam, phấn đấu đến năm 2035 các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 8% vào GDP của cả nước. Xuất bản là một trong 12 lĩnh vực của công nghiệp văn hóa, vì vậy, ngành xuất bản cũng đòi hỏi sự đầu tư thích đáng để phát triển theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, trở thành một trụ cột quan trọng trong tiến trình xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực xuất bản là một yêu cầu tất yếu nhằm đáp ứng quá trình phát triển ngành xuất bản hiện nay.

2. Nội dung

2.1. Phát triển ngành xuất bản trong phát triển các ngành công nghiệp văn hóa

Công nghiệp văn hóa là các ngành công nghiệp sản xuất những sản phẩm mang tính nghệ thuật và sáng tạo, có bản chất vật thể hoặc phi vật thể; thông qua khai thác những giá trị văn hóa cùng những sản phẩm và dịch vụ có tính trí tuệ; có ý nghĩa xã hội, văn hóa và kinh tế.

Phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa là chủ trương, đường lối xuyên suốt của Đảng, Nhà nước ta, với những quan điểm chỉ đạo tại Đại hội XII và Đại hội XIII, được cụ thể hóa tại các Nghị quyết Trung ương (Nghị quyết số 03-NQ/TW ngày 16-7-1998 của Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09-6-2014 của Hội nghị Trung ương 9 khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước; Kết luận số 76/KL/TW ngày 046-2020 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.

Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng khẳng định: “Khẩn trương triển khai phát triển có trọng tâm, trọng điểm ngành công nghiệp văn hóa” (ĐCSVN, 2021, tr.145), đồng thời xác định phương hướng, nhiệm vụ: “Hoàn thiện các cơ chế, chính sách phát triển công nghiệp văn hóa; phát triển những sản phẩm, loại hình văn hóa độc đáo, sáng tạo có sức lan tỏa để quảng bá, giới thiệu ra thế giới” (ĐCSVN, 2021, tr.264).

Trên quan điểm “các ngành công nghiệp văn hóa là bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế quốc dân”, “phát triển các ngành công nghiệp văn hóa dựa trên sự sáng tạo, khoa học công nghệ và bản quyền trí tuệ”, “phát triển các ngành công nghiệp văn hóa có trọng tâm, trọng điểm, có lộ trình theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại”, Chiến lược Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 ban hành kèm theo Quyết định số 1755/QĐ-TTg ngày 08-9-2016 của Thủ tướng Chính phủ, đã xác định một trong những nhiệm vụ và giải pháp quan trọng là đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực: “đào tạo nguồn nhân lực chuyên nghiệp cho các ngành công nghiệp văn hóa” (Thủ tướng Chính phủ, 2016).

Đại hội đại biểu Hội Xuất bản Việt Nam khóa V nhiệm kỳ 2023 - 2028 tổ chức ngày 12-7-2023, đã nhấn mạnh nhiệm vụ sắp xếp ngành xuất bản theo hướng tinh gọn, chất lượng, hiện đại hóa; triển khai có trọng tâm, trọng điểm ngành công nghiệp văn hóa và dịch vụ văn hóa. Đồng thời, xây dựng ngành xuất bản thành một ngành kinh tế - công nghệ phát triển toàn diện, vững chắc.

Để xây dựng ngành xuất bản trở thành một ngành hiện đại, đặc biệt là trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và hội nhập quốc tế, cần tăng cường tiềm lực, chuẩn bị sẵn sàng, đầy đủ nguồn lực bao gồm nhân lực và vật lực. Trong đó, nguồn nhân lực trọng yếu làm cơ sở cho một nền xuất bản hiện đại chính là đội ngũ tác giả, dịch giả và đội ngũ biên tập viên, những người hoạt động trong lĩnh vực xuất bản. Làm sao cho nguồn nhân lực này bước vào dây chuyền công nghiệp, tức là sử dụng phương thức sản xuất mới với công nghệ tiên tiến, tạo ra những giá trị hiện đại, song vẫn bảo lưu, gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống, cốt lõi trong các loại hình xuất bản phẩm như sách giấy, sách điện tử (ebook), sách nói (audiobook), sách đa phương tiện (multimediabook)... là một thách thức không nhỏ.

2.2. Chuyển đổi mạnh mẽ ngành xuất bản trong tình hình mới

Trong bối cảnh hiện nay, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số đang chi phối mọi lĩnh vực của đời sống, trong đó, hoạt động xuất bản cũng không ngoại lệ.

Bên cạnh xuất bản phẩm truyền thống như sách giấy thì những loại hình xuất bản phẩm hiện đại như sách điện tử (ebook), sách nói (audiobook), sách đa phương tiện (multimediabook) đã và đang phát triển mạnh mẽ. Thị trường sách nói và sách điện tử với những ưu thế đặc biệt phù hợp với xã hội hiện đại ngày càng chứng tỏ là một thị trường tiềm năng, với những sản phẩm “thức thời” trong một nền xuất bản đang có những chuyển đổi mạnh mẽ trước những tác động của cuộc cách mạng công nghệ và sự thay đổi thói quen đọc sách của độc giả.

Theo thống kê năm 2023, dân số Việt Nam 100 triệu người, trong đó nhóm dân số ở độ tuổi 15 - 59 chiếm 62,2%. Đây là độ tuổi có nhu cầu sử dụng các loại hình sách điện tử cao nhất. Đồng thời, Việt Nam cũng là quốc gia có dân số sử dụng điện thoại thông minh đứng thứ hai Đông Nam Á vào năm 2020 với 61,3 triệu smartphone. Những điều kiện trên đã thúc đẩy thị trường xuất bản điện tử ở Việt Nam ngày càng phát triển.

Với vai trò là một thành phần của nền kinh tế sáng tạo, ngành xuất bản Việt Nam đang có những biến chuyển mang tính đột phá trong mô hình và quá trình xuất bản, từ sáng tạo đến tiêu dùng và từ tác giả đến bạn đọc. Cùng với sự phát triển của công nghệ số là sự phổ biến của internet, sự phát triển cả về lượng và chất của các nền tảng đọc sách điện tử vận hành trên môi trường internet, yêu cầu về nội dung và hình thức thể hiện xuất bản phẩm ngày càng được chú trọng. Ngành xuất bản truyền thống dần chuyển đổi sang ngành công nghiệp về nội dung, cung cấp dịch vụ nội dung dựa trên nền tảng và nhu cầu của khách hàng; lấy độc giả làm trung tâm thay vì tác giả như trước đây.

Việc thay đổi quy trình, mô hình xuất bản kéo theo sự thay đổi trong mô hình và cách thức phát hành xuất bản phẩm. Thay vì phát hành thông qua hệ thống đại lý và cửa hàng, hiệu sách truyền thống, thì phát hành online, trực tiếp tới từng khách hàng, đáp ứng nhu cầu đối với từng cá nhân là xu thế mà ngành xuất bản cần hướng tới. Trong cuốn sách The Book Business: What Everyone Needs to Know, Mike Shatzkin khẳng định: “Sách là mặt hàng tốt nhất để mua trực tuyến, vì khách hàng không cần phải ngửi nó hay thử nó mới có thể mua được”.

Trên thế giới, có thể dễ dàng nhận thấy xu hướng dịch chuyển từ hình thức kinh doanh xuất bản phẩm truyền thống sang hình thức phát hành trên các nền tảng mạng.

Trung Quốc, một nước láng giềng gần gũi với Việt Nam với hơn 1,4 tỷ dân cũng là một quốc gia có thị trường sách khổng lồ và sở hữu ngành xuất bản phát triển vượt trội với không ít tập đoàn truyền thông - xuất bản, đã khẳng định được tên tuổi trong lĩnh vực xuất bản toàn cầu. Cùng với công cuộc cải cách mở cửa đất nước, ngành xuất bản Trung Quốc cũng trải qua nhiều giai đoạn phát triển thăng trầm trong lịch sử mới đạt đến và duy trì được sự tăng trưởng, phát triển ổn định như hiện tại. Nếu như trước đại dịch Covid-19, ngành xuất bản sách giấy truyền thống của Trung Quốc phải chật vật tìm hướng đi để tiếp tục phát triển trước sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt của thị trường sách điện tử, thì đến hiện tại, với việc năng động thay đổi mô hình hoạt động, kinh doanh, từ chỗ chỉ là các hiệu sách, nhà sách đơn thuần, hiện nay thị trường xuất bản nói chung và thị trường sách truyền thống nói riêng của Trung Quốc đã bắt nhịp rất tốt với thói quen và nhu cầu của người đọc hiện đại.

Nhiều mô hình “Nhà sách + ...” trở nên phổ biến và nội dung cốt lõi của mô hình này là dịch vụ tiêu dùng văn hóa trải nghiệm. Giới trẻ Trung Quốc ngày nay có thể nhâm nhi một tách cà phê, đọc một cuốn sách, ngắm phong cảnh thiên nhiên tươi đẹp rực rỡ; người già Trung Quốc có thể đọc sách, nghỉ ngơi thư giãn trong không gian trong lành; trẻ nhỏ Trung Quốc có thể đọc sách, khám phá các mô hình minh họa, trải nghiệm các trò chơi, thí nghiệm có liên quan đến chủ đề sách,... Theo dữ liệu liên quan được công bố vào năm 2023, nhờ thay đổi hướng đi mà tốc độ tăng trưởng hằng năm của thị trường bán lẻ sách Trung Quốc đã chuyển sang tăng trưởng dương, với mức tăng là 4,72%, doanh thu của toàn thị trường đạt 91,2 tỷ nhân dân tệ (CNFOL, 2024).

Trong những năm gần đây, nhờ sự tích hợp của 5G với dữ liệu lớn, điện toán đám mây, AR/VR và các công nghệ khác của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, xuất bản điện tử với các ấn phẩm số đã phát triển nhanh chóng ở Trung Quốc. Năm 2022, số lượng người đọc sách điện tử ở Trung Quốc đạt 530 triệu người, tăng 4,75% so với cùng kỳ năm trước đó, tổng doanh thu của thị trường sách điện tử đạt 46,352 tỷ nhân dân tệ, tăng 11,50% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, doanh thu của sách điện tử thông thường phục vụ đông đảo bạn đọc là 33,591 tỷ nhân dân tệ, chiếm 72,47%; doanh thu của sách âm thanh là 9,568 tỷ nhân dân tệ, chiếm 20,64%; doanh thu của sách điện tử chuyên ngành là 3,193 tỷ nhân dân tệ, chiếm 6,89%.

Theo kết quả điều tra và thống kê, người đọc trong độ tuổi 19 - 45 là đối tượng đọc sách điện tử chính ở Trung Quốc, chiếm 67,15% (CNFOL, 2024). Các xuất bản phẩm số cung cấp phương pháp lưu trữ và phương pháp đọc mới so với các xuất bản phẩm truyền thống, đồng thời cũng thúc đẩy sự đổi mới và phát triển trong ngành xuất bản ở Trung Quốc. Chính phủ Trung Quốc cam kết sẽ tiếp tục cung cấp, hỗ trợ về chính sách và tài chính cho việc đổi mới và phát triển ngành xuất bản nước này.

Bên cạnh những dịch chuyển về mặt công nghệ, việc nâng cao chất lượng của các ấn phẩm, lành mạnh hóa thị trường xuất bản, khắc phục tình trạng sách giả, sách lậu, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, bình đẳng, tạo động lực và niềm tin cho các đơn vị, cá nhân tham gia hoạt động xuất bản và cho khách hàng cũng là những vấn đề rất quan trọng mà ngành xuất bản phải giải quyết được nhằm bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ “kép”: vừa là ngành tư tưởng, văn hóa, vừa là ngành kinh tế.

2.3. Yêu cầu đặt ra đối với nguồn nhân lực xuất bản trong tình hình mới

Để theo kịp và đáp ứng được những thay đổi, phát triển nhanh chóng của ngành xuất bản, nguồn nhân lực xuất bản cũng cần có sự dịch chuyển tương ứng, với vai trò là một trong hai nguồn lực chính.

Trước hết, yêu cầu về nâng cao chất lượng các xuất bản phẩm, đa dạng hóa cách thức truyền tải nội dung cũng như nghiên cứu nhu cầu của độc giả đặt ra những đòi hỏi đối với đội ngũ những người sáng tạo ra tác phẩm là các tác giả. Nếu như trước đây, các tác giả thường viết sách theo đặt hàng của các đơn vị xuất bản, nội dung được truyền tải hầu hết dựa trên chữ viết và có thể ứng dụng thêm hình ảnh minh họa, thì nay, các tác giả phải là người làm chủ công việc của mình, đón đầu xu hướng và dẫn dắt độc giả. Hiện nay, các công cụ và sản phẩm trí tuệ nhân tạo AI có thể hỗ trợ tác giả trong việc tổng hợp dữ liệu hoặc viết những nội dung cơ bản, đơn giản, nhờ vậy, các tác giả có thể tập trung vào công việc sáng tạo. Các tác giả không chỉ cần làm chủ câu chữ mà còn cần có kiến thức phong phú, đa dạng và chuyên sâu, khả năng sử dụng các loại hình đa phương tiện khác nhau để kết hợp, hỗ trợ nội dung, nâng tầm tác phẩm, truyền tải được một cách hoàn hảo nhất thông điệp truyền thông, chạm đến và đánh thức nhu cầu của bạn đọc.

Thứ hai, nguồn nhân lực hoạt động trong ngành xuất bản, trực tiếp nhất là các biên tập viên cũng có sự dịch chuyển từ công việc đơn giản sang phức tạp và đa dạng hơn. Các biên tập viên phải trở thành những cán bộ, nhân viên đa nhiệm, có năng lực tổng hợp: vừa có hệ thống tri thức văn hóa, khoa học, vừa đảm đương được mọi công việc trong một quy trình xuất bản, từ xây dựng kế hoạch, biên tập, trình bày, chế bản tới phát hành, truyền thông xuất bản phẩm. Biên tập viên cần có tư duy sáng tạo, năng lực phân tích và giải quyết những vấn đề liên quan đến chuyên môn và quản lý xuất bản.

Tuy vậy, thực tế hiện nay cho thấy, phần lớn các biên tập viên cũng như những người hoạt động trong ngành xuất bản ở Việt Nam chưa đáp ứng được những yêu cầu trên. Người làm công tác biên tập vẫn chỉ dừng lại ở công việc biên tập bản thảo thuần túy, không tham gia phát hành, người làm phát hành thì không có khả năng biên tập; nhiều biên tập viên làm sách dịch nhưng lại không biết ngoại ngữ; trình độ công nghệ thông tin phần lớn mới đạt chứng chỉ tin học văn phòng...

Thứ ba, môi trường xuất bản số yêu cầu đội ngũ làm công tác xuất bản phải am hiểu pháp luật xuất bản số, có thể thích ứng, nắm bắt những xu hướng phát triển của công nghệ, các phương tiện truyền thông mới, hiện đại. Công nghệ hiện đại sẽ giúp biên tập viên tiết kiệm được nhiều thời gian, công sức thẩm định, biên tập bản thảo, kiểm tra lỗi chính tả hay hỗ trợ dịch, thiết kế, chế bản. Thay vào đó, các biên tập viên cần tập trung nỗ lực nâng cao trình độ kiến thức chuyên môn, pháp luật xuất bản, hoàn thiện các kỹ năng nghiệp vụ, đặc biệt là trau dồi bản lĩnh, phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp.

Trong giai đoạn hiện nay, trước sự gia tăng chống phá của các thế lực phản động, thù địch, việc nâng cao nhận thức, trang bị kiến thức lý luận chính trị, xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng sẽ giúp biên tập viên phát huy vai trò là “người gác cổng” cho công tác tư tưởng, văn hóa, bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng. Nhiệm vụ này chỉ có biên tập viên mới có thể làm tốt mà không có bất cứ một công cụ hay sản phẩm nào của trí tuệ nhân tạo AI có thể thay thế được.

Thứ tư, biên tập viên, những người làm xuất bản phải thực sự am hiểu thị trường, nắm bắt những thay đổi trong thói quen đọc của độc giả để nhanh chóng đưa ra những sản phẩm phù hợp, đáp ứng tốt nhu cầu của họ. Chẳng hạn, sách nói là một thị trường rất tiềm năng bởi nó rất hữu ích trong nhịp sống hối hả hiện nay, người nghe sẽ không phải dừng công việc đang làm để đọc sách như sách giấy, không hề mỏi mắt như khi đọc sách điện tử, hơn thế, công nghệ AI hiện nay đã tạo ra được những giọng đọc ngày một truyền cảm, tự nhiên.

Tuy vậy, trên thực tế hiện nay các đơn vị phát triển sách nói chủ yếu là các công ty công nghệ, trong khi các nhà xuất bản chủ yếu mới phát triển đến loại hình sách điện tử, còn sách nói vẫn đang là một khoảng trống khá lớn. Có nhiều lý do của tình trạng này, như: việc đầu tư nguồn lực, chi phí sản xuất sách nói khá lớn,... nhưng không thể phủ nhận việc thiếu thức thời của đội ngũ làm xuất bản về các xu hướng phát triển mới.

2.4. Một số giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực ngành xuất bản hướng tới xây dựng ngành công nghiệp xuất bản chuyên nghiệp, hiện đại

Thứ nhất, thay đổi nhận thức

Chừng nào nhận thức về vị trí, vai trò của ngành xuất bản cũng như tầm quan trọng của văn hóa đọc đối với việc hình thành nhân cách, xây dựng phẩm chất, năng lực cũng như sự thành đạt của mỗi người còn chưa được coi trọng, chừng đó việc tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho xuất bản còn gặp khó khăn.

Mặc dù hơn 70 năm qua, ngành xuất bản đã có những đóng góp hết sức quan trọng, đưa nước ta từ một quốc gia thiếu sách vươn lên phát triển cả về quy mô, công nghệ, trình độ, năng lực ngang tầm khu vực với hệ thống 57 nhà xuất bản, trên 450 triệu bản sách/năm, đưa mức bình quân sách/đầu người đạt 6 bản sách/người/năm (Hội Xuất bản Việt Nam, 2023); Đảng và Nhà nước ta cũng ban hành nhiều chủ trương, chính sách cùng các văn bản chỉ đạo nhằm đẩy mạnh phong trào đọc sách, phát triển văn hóa đọc như: Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 25-8-2004 của Ban Bí thư về nâng cao chất lượng toàn diện của hoạt động xuất bản; Chỉ thị số 44-CT/TW ngày 16-4-2020 của Ban Bí thư về đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác xuất bản, phát hành và nghiên cứu, học tập sách lý luận, chính trị; Đề án Phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng đến năm 2020, định hướng đến năm 2030...; tổ chức các sự kiện, hoạt động liên quan đến văn hóa đọc như Giải thưởng Sách quốc gia; Giải thưởng Phát triển văn hóa đọc cùng nhiều giải thưởng chuyên ngành khác nhằm tôn vinh tác giả, dịch giả, các nhà khoa học và những người làm công tác xuất bản, góp phần phát hiện, lưu giữ, quảng bá những tác phẩm có giá trị đến đông đảo bạn đọc.

Để khuyến khích phong trào đọc sách, phát triển văn hóa đọc, cùng với Luật Xuất bản, Luật Thư viện, cần nghiên cứu ban hành các đạo luật về khuyến đọc (Nhật Bản đã ban hành Luật Khuyến khích hoạt động đọc sách của trẻ em và Luật Chấn hưng văn hóa đọc) nhằm tạo hành lang pháp lý, môi trường đọc thuận lợi, thân thiện, nhằm phát triển văn hóa đọc cho mọi tầng lớp nhân dân.

Bên cạnh đó, ngoài tổ chức các sự kiện liên quan đến sách và văn hóa đọc như các hội sách, giải thưởng sách, cần tổ chức, xây dựng thêm các triển lãm, bảo tàng sách, không gian văn hóa đọc, kết hợp với các dịch vụ, hoạt động vui chơi giải trí khác.

Thứ hai, lành mạnh hóa môi trường xuất bản

Một môi trường trong sạch, lành mạnh, bình đẳng, quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia được bảo đảm sẽ là điều kiện để thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành xuất bản. Hiện nay, vẫn chưa có biện pháp hữu hiệu để ngăn chặn, khắc phục tình trạng sách giả, sách lậu đã và đang xảy ra từ nhiều năm qua, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của nhiều đơn vị xuất bản, làm triệt tiêu động lực của những người làm xuất bản chân chính, cản trở sự phát triển của ngành, gây ra những hệ quả lớn về kinh tế. Sự phát triển của công nghệ hiện nay tạo điều kiện cho ngành xuất bản tìm tòi, ứng dụng, tạo ra nhiều ý tưởng mới nhằm ngăn chặn việc sản xuất sách giả, sách lậu, giúp thúc đẩy sự phát triển trong sạch, lành mạnh của ngành và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao cùng tham gia.

Hiện nay, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật đang phối hợp với các cơ sở đào tạo tiến hành triển khai một số biện pháp ngăn chặn việc sản xuất sách giả, sách lậu như xây dựng hệ thống giáo trình điện tử, tổ chức thi, kiểm tra online thông qua quét mã từ sách... nhằm từng bước tạo thói quen sử dụng sách thật, sách bảo đảm nguồn gốc cho sinh viên, học viên, từ đó loại bỏ thói quen mua, đọc sách lậu, sách giả, sách photo trong học tập, nghiên cứu, kiểm tra, thi cử... Điều này không những sẽ đem lại việc gia tăng lợi nhuận cho các đơn vị xuất bản, đưa ngành kinh tế xuất bản phát triển, thu hút đội ngũ nhân lực chất lượng cao, mà còn góp phần giáo dục đạo đức nghề nghiệp cho sinh viên, học viên ngành xuất bản - thế hệ nhân lực tương lai của ngành xuất bản.

Thứ ba, điều chỉnh hướng và chương trình đào tạo

Các cơ sở đào tạo nghề biên tập - xuất bản tại các cơ sở giáo dục đại học ở Việt Nam hiện đã bổ sung các môn học liên quan đến xuất bản số, xuất bản điện tử. Song trên thực tế, tư duy về việc dạy học vẫn chưa có nhiều thay đổi, cơ sở vật chất, các thiết bị công nghệ phục vụ học tập chưa được đầu tư đầy đủ, do vậy lượng thời gian thực hành, trải nghiệm của sinh viên, học viên về xuất bản điện tử, xuất bản số còn rất hạn chế, chủ yếu dừng lại ở việc học lý thuyết. Việc đào tạo cử nhân biên tập - xuất bản chủ yếu tập trung ở ba phương diện: biên tập, in, phát hành, trong khi đó, năng lực về kỹ thuật, kinh doanh và quản lý còn thấp.

Do vậy, các cơ sở đào tạo cần có sự điều chỉnh chương trình đào tạo, tăng cường đầu tư các thiết bị công nghệ hiện đại nhằm cung cấp cho ngành xuất bản nguồn cán bộ biên tập không chỉ có nền tảng văn hóa tốt, có kiến thức về lý luận biên tập - xuất bản và kỹ năng thực hành, mà còn am hiểu pháp luật xuất bản số, có năng lực sản xuất nội dung số, quản lý kinh doanh, có thể thích ứng nhanh với xu hướng phát triển của công nghệ, các phương tiện truyền thông hiện đại, thậm chí có thể tham gia công tác đào tạo và nghiên cứu khoa học xuất bản.

Cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ phát hành trong bối cảnh mới cho đội ngũ nhân lực xuất bản, bao gồm cả đội ngũ biên tập viên. Công nghiệp xuất bản đòi hỏi mỗi người làm xuất bản đều phải tham gia vào công tác truyền thông, kinh doanh, phát hành sách. Phát hành sách trong thời đại 4.0 có những tiêu chuẩn, yêu cầu khác với phát hành sách truyền thống, chủ yếu là phát hành online trên các nền tảng mạng xã hội và các trang thương mại điện tử. Để đáp ứng được yêu cầu của thời đại công nghệ 4.0, các biên tập viên, người làm xuất bản phải được trang bị năng lực sử dụng các thiết bị công nghệ, nắm vững các kiến thức tin học, giỏi ngoại ngữ, nhạy bén với nhu cầu của thị trường và các xu hướng biến đổi trong xã hội, đặc biệt là phải có kiến thức lý luận chính trị vững chắc, có bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp.

Thứ tư, tự đào tạo

Nếu như trước đây, việc đào tạo chủ yếu thực hiện thông qua kiến thức mà giảng viên truyền đạt cho sinh viên, học viên thì hiện nay, nhiệm vụ, vai trò của giảng viên chủ yếu là dẫn dắt, khơi gợi, hướng dẫn cho sinh viên, học viên phương pháp tiếp nhận kiến thức. Điều đó sẽ giúp học viên phát triển năng lực tư duy, khả năng phản biện, phát huy sự chủ động, sáng tạo trong tự học tập và tự nghiên cứu. Do vậy, việc tự đào tạo mang ý nghĩa rất quan trọng đối với việc hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành xuất bản. Thông qua việc nỗ lực tìm tòi, tự học, những người làm xuất bản sẽ nhanh chóng có được sự nhạy bén nghề nghiệp, nhạy cảm chính trị, có được tư duy logic, phản biện tốt, sáng tạo để mang lại những sản phẩm chất lượng và đột phá, đáp ứng nhu cầu của độc giả và bắt kịp những biến chuyển nhanh chóng và đa dạng của tình hình mới.

3. Kết luận

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, nổi bật là chuyển đổi số, hoạt động xuất bản, bên cạnh xuất bản phẩm truyền thống thì những loại hình xuất bản phẩm hiện đại đã và đang phát triển mạnh mẽ. Để đáp ứng yêu cầu phát triển, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực xuất bản cần thực hiện các giải pháp xây dựng đội ngũ các tác giả; lành mạnh hóa môi trường xuất bản; điều chỉnh hướng và chương trình đào tạo; bổ sung các môn học liên quan đến xuất bản số, xuất bản điện tử; tăng cường tự đào tạo

_________________

Ngày nhận bài: 8-4-2026; Ngày bình duyệt: 14-4-2026; ngày duyệt đăng: 16-4-2026.

Email tác giả: binh.doantn@gmail.com

ĐCSVN (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

CNFOL(16-4-2024). Đánh giá triển vọng phát triển của ngành xuất bản Trung Quốc năm 2024. http://mp.cnfol.com/53779/article/1713230188-141315038.html.

Hội Xuất bản Việt Nam (2023). Đại hội đại biểu Hội Xuất bản Việt Nam khóa V, nhiệm kỳ 2023 -2028. https://mic.gov.vn.

Thủ tướng Chính phủ (2016). Quyết định số 1755/QĐ-TTg ngày 08-9-2016 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.