Hội thảo khoa học quốc gia “Phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn mới: Cơ sở khoa học và định hướng chính sách”

Tạ Phương Liên

PGS,TS Đoàn Minh Huấn, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; GS,TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương; GS,TS Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam chủ trì hội thảo.

Cùng chủ trì có PGS,TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội đồng Lý luận Trung ương; PGS,TS Tạ Minh Tuấn, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Hội thảo gồm hai phiên làm việc chính: phiên thứ nhất với chủ đề “Phát triển con người Việt Nam trong bối cảnh mới: Những vấn đề lý luận và thực tiễn” tập trung trao đổi các nội dung về phát triển con người Việt Nam; tiếp biến văn hóa và phát triển con người; phát triển con người, quyền con người và an ninh con người; vai trò của hệ sinh thái văn hóa và tác động của công nghệ số đối với phát triển con người; phiên thứ hai với chủ đề “Định hướng, giải pháp phát triển con người Việt Nam toàn diện trong bối cảnh mới” có các chuyên gia, nhà khoa học và nhà quản lý trao đổi, đề xuất các định hướng và giải pháp về chính sách phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn mới.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS, TS Đoàn Minh Huấn, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho biết, Hội thảo được tổ chức trong bối cảnh thế giới và Việt Nam đang có nhiều biến đổi. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, tác động toàn diện tới mọi lĩnh vực của đời sống xã hội; kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế sâu rộng tiếp tục mở ra nhiều cơ hội phát triển mới. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định, một trong những định hướng phát triển trong giai đoạn tới là “Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số”. Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục làm rõ cơ sở khoa học và định hướng chính sách về phát triển con người có ý nghĩa cấp thiết, đồng thời mang tầm chiến lược lâu dài.

Sau 40 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân không ngừng được cải thiện, chất lượng phát triển con người từng bước được nâng cao. Theo Báo cáo Phát triển con người toàn cầu năm 2025, chỉ số phát triển con người (HDI) của Việt Nam đạt 0,766, xếp thứ 93 thế giới, phản ánh những tiến bộ tích cực về tuổi thọ, giáo dục, thu nhập và chất lượng cuộc sống của người dân.

Tuy nhiên, phát triển con người ở Việt Nam hiện nay vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức mới. Bất bình đẳng trong tiếp cận các cơ hội phát triển giữa các vùng miền, nhóm xã hội và nhóm dân cư vẫn còn tồn tại; khoảng cách thu nhập, khoảng cách số và sự chênh lệch trong khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội có xu hướng gia tăng trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy phát triển, hoàn thiện thể chế và xây dựng các chính sách phát triển con người theo hướng toàn diện, bao trùm, bền vững, thích ứng với bối cảnh phát triển mới của đất nước.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, GS,TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương cho biết, trong bối cảnh đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới với những yêu cầu rất cao về chất lượng tăng trưởng, năng lực cạnh tranh quốc gia và phát triển nhanh và bền vững đất nước, phát triển con người không chỉ là một vấn đề khoa học - chính sách có ý nghĩa trước mắt, mà còn là vấn đề chiến lược lâu dài liên quan trực tiếp đến nâng cao sức mạnh nội sinh, nguồn lực và động lực phát triển; đến nhiệm vụ xây dựng con người mới Việt Nam XHCN và tiền đồ của dân tộc trong thế kỷ XXI. Trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, ngày nay, Đảng ta đã và đang tiếp tục hoàn thiện nhận thức lý luận về phát triển con người, xác định con người vừa là mục tiêu, vừa là nguồn lực nội sinh, chủ thể và là động lực quan trọng nhất của sự nghiệp xây dựng, phát triển nhanh, bền vững đất nước và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.

Đại hội XIV của Đảng đã có nhiều đổi mới quan trọng về tư duy lý luận và định hướng chiến lược đối với sự nghiệp phát triển con người Việt Nam. Đại hội XIV xác định rõ con người giữ vị trí trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia với quan điểm: “Phát triển xã hội bền vững là phát triển cho con người, vì con người, vì hạnh phúc con người”. Đồng thời, chuyển mạnh từ cách tiếp cận thiên về tăng trưởng kinh tế và số lượng sang chú trọng cả số lượng lẫn chất lượng, lấy chất lượng phát triển làm thước đo chủ yếu. Đại hội cũng nhấn mạnh vai trò nền tảng của hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị con người trong phát triển đất nước; yêu cầu phát triển con người phải chủ động thích ứng, tận dụng cơ hội từ chuyển đổi số và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đồng thời bảo đảm tính bao trùm, bền vững và công bằng xã hội trong quá trình phát triển.

Do đó, cần nhận diện đầy đủ những biến đổi sâu sắc của thời đại như AI, dữ liệu lớn, chuyển đổi số, già hóa dân số hay biến đổi khí hậu đang tác động mạnh đến con người và xã hội Việt Nam; từ đó tiếp tục hoàn thiện lý luận về phát triển con người theo hướng toàn diện, bao trùm, bền vững và thích ứng với thời đại số. Cùng với đó, cần tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, chính sách, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, trọng dụng nhân tài và bảo đảm công bằng trong tiếp cận cơ hội phát triển. Trên cơ sở tổng kết thực tiễn và nghiên cứu lý luận, cần sớm xây dựng chiến lược tổng thể quốc gia về phát triển con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới, trọng tâm là xây dựng con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa phù hợp với thực tiễn phát triển mới của đất nước và xu thế thời đại.

Với hơn 50 tham luận và nhiều ý kiến phát biểu trực tiếp, quan điểm nhất quán của Đảng và Nhà nước về con người là trung tâm, là chủ thể, là nguồn lực chủ yếu và mục tiêu của sự phát triển tiếp tục được khẳng định và làm rõ. Trong đó, các chuyên gia, nhà khoa học đã tập trung thảo luận về những đổi mới trong tư duy lý luận của Đại hội XIV của Đảng, trong đó xác định “đầu tư cho con người là đầu tư cho phát triển”.

Các ý kiến thống nhất cho rằng, phát triển con người không chỉ là mục tiêu của phát triển mà còn là điều kiện tiên quyết để đất nước phát triển nhanh và bền vững. Đồng thời, làm rõ nội hàm của “con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa” trong kỷ nguyên mới, các ý kiến cho rằng “con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa” trong thời kỳ mới - đó phải là con người phát triển vừa hài hòa về trí tuệ, đạo đức, văn hóa, bản lĩnh, năng lực số, khát vọng phát triển, trách nhiệm xã hội, tinh thần cống hiến, có năng lực hội nhập, sáng tạo trong thời đại số; vừa giữ gìn bản sắc dân tộc và các giá trị nhân văn của chủ nghĩa xã hội. Từ đó, đặt ra yêu cầu tiếp tục kiên trì, kiên định vận dụng và phát triển sáng tạo Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối đổi mới của Đảng trong thời đại số, trong bối cảnh mới của thế giới, trên nền tảng phát triển mới của đất nước; tiếp thu có chọn lọc tinh hoa nhân loại và kinh nghiệm quốc tế về phát triển con người.

Tham luận tại hội thảo, TS Nguyễn Đình Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, Việt Nam đang bước vào bối cảnh phát triển mới với những chuyển đổi sâu sắc và đa chiều. Bối cảnh này đặc trưng bởi một số yếu tố như: cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, cấu trúc việc làm, học tập, giao tiếp và quản trị xã hội; Quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam ngày càng sâu rộng, mở rộng không gian phát triển, tiếp cận tri thức và công nghệ; thách thức của những vấn đề an ninh phi truyền thống (dịch bệnh, thiên tai, biến đổi khí hậu,...). Trước bối cảnh đó yêu cầu đặt ra đối với phát triển con người không chỉ là nâng cao trình độ học vấn hay kỹ năng nghề nghiệp mà còn phải chú trọng phát triển năng lực số, tư duy sáng tạo, khả năng thích ứng và học tập suốt đời. Đây được xem là những yếu tố cốt lõi của phát triển con người toàn diện và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong thời đại số.

Phát biểu tại Hội thảo, PGS,TS Phạm Duy Đức, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, AI có nguy cơ gia tăng bất bình đẳng số, xâm phạm quyền riêng tư dữ liệu và các rủi ro an ninh phi truyền thống trên không gian mạng. Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có tốc độ phát triển internet và mạng xã hội nhanh trên thế giới. Theo báo cáo của DataReportal (2024), Việt Nam có khoảng 77,9 triệu người dùng internet, chiếm gần 79% dân số, và khoảng 72,7 triệu người dùng mạng xã hội. Sự bùng nổ này tạo ra một không gian văn hóa số rộng lớn nhưng cũng tiềm ẩn nhiều “cú sốc”. Báo cáo của Bộ Thông tin và Truyền thông cho thấy tình trạng tin giả, thông tin sai lệch và nội dung độc hại trên không gian mạng có xu hướng gia tăng, đặc biệt trong các giai đoạn nhạy cảm.

Bên cạnh đó, các hiện tượng như “bạo lực mạng”, “văn hóa thần tượng cực đoan” hay “chuẩn mực lệch lạc trên nền tảng số” đang tác động mạnh đến thanh thiếu niên. Một khảo sát của UNICEF (2022) cho thấy khoảng 21% thanh thiếu niên Việt Nam từng trải nghiệm bắt nạt trực tuyến dưới nhiều hình thức (UNICEF, 2022). Đây là những biểu hiện cụ thể của cú sốc văn hóa trong môi trường số, nơi các chuẩn mực truyền thống chưa kịp thích ứng với các hình thức tương tác mới. Điều này ảnh hưởng đến nhận thức và niềm tin xã hội.

Bàn về xây dựng các khung chính sách và cơ chế quản trị phù hợp nhằm bảo vệ quyền con người, bảo đảm công bằng xã hội và định hướng phát triển công nghệ vì con người, GS,TS Võ Khánh Vinh, nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, bên cạnh việc thiết lập các cơ chế thực hiện, một yêu cầu mang tính quyết định là phải tạo ra đột phá về thể chế và quản trị tích hợp, nhằm bảo đảm cho chiến lược phát triển con người được triển khai một cách hiệu quả và bền vững. Cần tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, trong đó quyền con người được tôn trọng, bảo đảm và bảo vệ một cách thực chất. Điều này đòi hỏi phải nâng cao chất lượng hệ thống pháp luật, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và khả thi, đồng thời tăng cường hiệu lực thực thi pháp luật. Nhà nước pháp quyền không chỉ là nền tảng pháp lý mà còn là điều kiện để xây dựng niềm tin xã hội và bảo đảm sự ổn định của môi trường phát triển.

Phát biểu kết luận Hội thảo, GS, TS Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trân trọng cảm ơn các ý kiến phát biểu tâm huyết, trách nhiệm của các chuyên gia, nhà khoa học. Khẳng định thành công, ý nghĩa của hội thảo. Hội thảo đã cung cấp nhiều luận cứ khoa học có giá trị, góp phần làm sâu sắc thêm nhận thức lý luận và thực tiễn về phát triển con người Việt Nam trong bối cảnh phát triển mới, đồng thời cung cấp nhiều luận cứ khoa học quan trọng cho việc xây dựng và hoàn thiện chính sách phát triển con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Đặc biệt, những kết quả của Hội thảo góp phần thiết thực vào việc nghiên cứu, đề xuất xây dựng Nghị quyết về phát triển con người Việt Nam toàn diện trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.