Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa, con người gắn với phát triển bền vững tại tỉnh Bắc Ninh

TS TRẦN THÚY HOÀN
ThS TRẦN ÁNH NGỌC
ThS TRẦN THỊ THỦY
ThS VƯƠNG KIÊN
Trường Chính trị Nguyễn Văn Cừ

1. Mở đầu

Trong bối cảnh hiện nay, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa giàu bản sắc luôn là yêu cầu và nhiệm vụ quan trọng, để bảo tồn những giá trị truyền thống, đồng thời tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại trong quá trình hội nhập quốc tế, để văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội, mà còn là động lực nội sinh, góp phần điều hòa kinh tế, chính trị, xã hội, thúc đẩy đất nước phát triển bền vững. Việc giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa và bản sắc con người Bắc Ninh là một trong những mục tiêu phát triển bền vững, góp phần đưa Bắc Ninh tiến mạnh trong kỷ nguyên phát triển mới, đến năm 2045 trở thành thành phố xanh, văn minh, mang đậm bản sắc văn hóa Kinh Bắc.

2. Nội dung

2.1. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vai trò của văn hóa với sự phát triển của quốc gia

Văn hóa có vai trò quan trọng đối với sự tồn tại, phát triển của mỗi quốc gia, đặc biệt là trong việc hình thành bản sắc, cốt cách dân tộc. Ngày nay, văn hóa đang trở thành một trong những động lực trụ cột của phát triển bền vững. Văn hóa là kết tinh vẻ đẹp trí tuệ, tâm hồn, cốt cách, bản lĩnh của mỗi dân tộc, làm nên sức mạnh trường tồn cho dân tộc qua các giai đoạn lịch sử. Văn hóa Việt Nam là kết tinh giá trị tốt đẹp nhất của con người Việt Nam qua hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước; hun đúc tâm hồn, khí phách, bản lĩnh và làm nên sức mạnh nội sinh của dân tộc Việt Nam.

Trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn đề cao vai trò “nền tảng tinh thần” của văn hóa đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước, con người mới, các chủ trương, đường lối của Đảng về phát triển văn hóa, con người Việt Nam luôn nhất quán, không ngừng được hoàn thiện.

Năm 1943, trong “Đề cương về văn hóa Việt Nam”, Đảng ta đã xác định, văn hóa là một mặt trận mà ở đó người cộng sản phát động và lãnh đạo. Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định văn hóa là một mặt căn bản của xã hội: “Trong công cuộc kiến thiết của nước nhà có bốn vấn đề phải chú ý đến, cũng phải coi trọng ngang nhau: chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, nhưng văn hóa là kiến trúc thượng tầng” (Báo Cứu quốc, 1945, tr.3). Sau Cách mạng Tháng Tám, tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc tháng 11/1946, Người đưa ra luận điểm nổi tiếng: “Lấy văn hóa soi đường cho quốc dân đi” (Hồ Chí Minh, 2011, tr.XXV), tư tưởng đó trở thành nguyên tắc nền tảng, là “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt trong đường lối lãnh đạo văn hóa, văn nghệ của Đảng Cộng sản Việt Nam qua các thời kỳ cách mạng.

Trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, vai trò, vị trí của văn hóa ngày càng được Đảng coi trọng. Năm 1998, lần đầu tiên Đảng ban hành Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) chuyên đề về văn hóa, xác định: Xây dựng “nền văn hóa Việt Nam tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc” (Ban Chấp hành Trung ương, 1998). Tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết trên, Đảng tiếp tục ban hành Nghị quyết Trung ương 9 (khóa XI) để định hướng xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, với phương châm: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước. Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội” (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2014). Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của văn hóa: “Văn hóa là hồn cốt của dân tộc. Văn hóa còn, dân tộc còn” (Nguyễn Phú Trọng, 2021).

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, ngày 07/01/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về Phát triển văn hóa Việt Nam, tiếp tục xác định 5 quan điểm phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới, trong đó nhấn mạnh: “Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, là sức mạnh nội sinh quan trọng, là nguồn lực, mục tiêu, động lực mạnh mẽ của sự phát triển. Văn hóa là năng lượng gốc vô tận của dân tộc, là thành tố căn bản của đại đoàn kết, là trụ cột, hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước. Các giá trị văn hóa phải thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới” (Bộ Chính trị, 2026). Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục bổ sung, Văn hóa là “nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết phát triển đất nước”, là sức mạnh mềm có “vai trò khai mở” các khả năng giao lưu, kết nối, thúc đẩy sự phát triển kinh tế, hội nhập quốc tế, là “sức mạnh mềm của quốc gia” (ĐCSVN, 2026, tr.99).

2.2. Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa, con người xuất phát từ yêu cầu thực tiễn

Một là, xuất phát từ nhu cầu giữ gìn bản sắc của vùng đất giàu giá trị văn hóa truyền thống - Kinh Bắc và khát vọng vươn mình hội nhập

Bắc Ninh là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hiến và cách mạng. Với những di tích và trầm tích, hệ thống di sản văn hóa được bảo tồn, lưu giữ. Đây là nơi phát tích vương triều nhà Lý, là quê hương sản sinh, nuôi dưỡng nhiều bậc danh nhân, hiền tài, anh hùng yêu nước góp phần làm rạng danh đất Việt. Trong dòng chảy của lịch sử dân tộc, Bắc Ninh luôn hoàn thành sứ mệnh “phên giậu” của kinh thành Thăng Long, có vị trí trọng yếu bảo vệ quốc gia Đại Việt. Qua hàng nghìn năm lịch sử, các thế hệ con người Bắc Ninh đã nối tiếp nhau sáng tạo và trao truyền, giữ gìn và phát huy, hun đúc và bồi đắp, tạo dựng lên không gian văn hóa phong phú, đa dạng, giàu bản sắc, kết tinh những giá trị cao đẹp của văn hóa, con người Việt Nam và thể hiện rõ nét đặc trưng văn hóa, con người Kinh Bắc, thể hiện bản lĩnh và trí tuệ của cha ông qua các thời kỳ dựng nước và giữ nước, góp phần làm nên sức sống trường tồn của nền văn hiến Việt Nam.

Nhiều loại hình văn hóa phi vật thể đặc sắc đã được ghi danh và tôn vinh, như: Dân ca Quan họ, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ… Đây không chỉ là những giá trị văn hóa tiêu biểu của vùng đất Kinh Bắc mà còn là tài sản quý báu trong kho tàng văn hóa dân tộc, đã được quảng bá và tôn vinh, góp phần nâng tầm và định vị hình ảnh Bắc Ninh đến với bạn bè trong nước và quốc tế. Những giá trị văn hóa được kết tinh, bồi đắp qua nhiều thế hệ, cùng với ý thức bảo tồn, phát huy giá trị di sản đã khiến văn hóa Bắc Ninh đang trở thành “sức mạnh nội sinh” bền vững để bứt phá cùng đất nước.

Trong bối cảnh hội nhập ngày nay, với vị thế mới, Bắc Ninh không chỉ giữ gìn bản sắc của một vùng đất cổ mà còn thể hiện khát vọng vươn mình phát triển cùng cả nước. Do đó, việc gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa, bản sắc con người Bắc Ninh tiếp tục là một nhiệm vụ cấp thiết để biến di sản truyền thống thành động lực phát triển kinh tế, là “nguồn lực nội sinh” trong tiến trình hội nhập, phát triển bền vững.

Hai là, xuất phát từ mục tiêu phát triển bền vững của Bắc Ninh trong kỷ nguyên mới

Trong nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng, tỉnh Bắc Ninh (gồm cả tỉnh Bắc Giang trước sáp nhập) là địa phương đi đầu cả nước về ban hành nghị quyết riêng về văn hóa, trong đó xác định mục tiêu xây dựng và phát triển văn hóa, con người Bắc Ninh “tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Sau hợp nhất ngày 01/7/2025, địa giới, không gian tỉnh Bắc Ninh được mở rộng. Nghị quyết Đại hội I của tỉnh Bắc Ninh, nhiệm kỳ 2025-2030 xác định: “Phát triển mạnh mẽ, toàn diện giá trị văn hóa, con người tỉnh Bắc Ninh hướng đến những giá trị “chân - thiện - mỹ”, thấm nhuần tinh thần dân tộc, bản sắc quê hương, trở thành một động lực quan trọng, sức mạnh nội sinh thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh bền vững”; “phát huy bản sắc văn hóa truyền thống kết hợp ứng dụng công nghệ để trở thành “sức mạnh mềm” và là động lực, nguồn lực phát triển quan trọng trong giai đoạn mới” (Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh, 2025).

Văn hóa phải đồng hành cùng kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng để đưa Bắc Ninh tiến mạnh trong kỷ nguyên phát triển mới, “đến năm 2045 trở thành thành phố xanh, văn minh, mang đậm bản sắc văn hóa Kinh Bắc” (Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh, 2025). Do đó, việc gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa, con người Bắc Ninh là nhiệm vụ cần thiết để xây dựng một Kinh Bắc - Bắc Ninh “giàu về kinh tế, đẹp về văn hóa”, góp phần định vị thương hiệu Bắc Ninh trong nước và quốc tế.

2.3. Thực trạng giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa, con người Bắc Ninh

a) Những kết quả đạt được

Thứ nhất, công tác lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức thực hiện được triển khai bài bản

Năm 2022, Tỉnh ủy Bắc Ninh đã tổ chức Hội nghị Văn hóa toàn tỉnh; xây dựng, quán triệt và triển khai thực hiện nghị quyết về phát triển văn hóa, con người, trong đó xác định mục tiêu và 9 nhiệm vụ, giải pháp, quan tâm việc bản tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa đặc sắc của Bắc Ninh, xây dựng con người Bắc Ninh phát triển toàn diện, mang đậm bản sắc quê hương. Tỉnh ủy Bắc Giang đã chỉ đạo tổng kết thực tiễn quá trình lãnh đạo, chỉ đạo phát triển văn hóa giai đoạn 2010 - 2023; Tỉnh ủy đã ban hành nghị quyết về văn hóa, trong đó xác định mục tiêu, 6 nhiệm vụ và 4 giải pháp phát triển văn hóa, chú trọng bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch bền vững, ưu tiên bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa đã được UNESCO ghi danh, di tích quốc gia đặc biệt, bảo vật quốc gia, di sản văn hóa các dân tộc thiểu số đang có nguy cơ bị mai một. Sau hợp nhất, Ban Thường vụ Tỉnh ủy đã ban hành Kế hoạch số 36-KH/TU ngày 06/4/2026 triển khai thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, tiếp tục chú trọng gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, di sản văn hóa, con người Bắc Ninh.

Trên cơ sở các văn bản chỉ đạo của Tỉnh uỷ, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành nhiều cơ chế, đề án, chương trình, kế hoạch phát triển văn hóa, con người, tuyên truyền sâu rộng đến cán bộ, đảng viên, nhân dân nhằm nâng cao nhận thức, trách nhiệm, huy động sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị. Hội đồng nhân dân tỉnh đã ban hành 18 nghị quyết hỗ trợ chính sách phát triển các lĩnh vực văn hóa, trong đó có: Nghị quyết hỗ trợ và đãi ngộ các nghệ nhân trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể, Nghị quyết hỗ trợ kinh phí làng quan họ gốc, các câu lạc bộ trình diễn nghệ thuật dân gian truyền thống…; Ủy ban nhân dân tỉnh đã ban hành 116 văn bản (Bắc Ninh: 59 văn bản, Bắc Giang: 57 văn bản) về phát triển văn hóa, trong đó có Đề án Phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030; Đề án bảo tồn di sản văn hóa các dân tộc tỉnh giai đoạn 2021-2030; Kế hoạch bảo tồn Dân ca Quan họ; hằng năm tổ chức festival “Về miền Quan họ”. Đặc biệt, đã đầu tư phục dựng con đường Hoằng dương Phật pháp của Phật hoàng Trần Nhân Tông và các vị Tổ Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử. Công tác sơ kết, tổng kết về xây dựng văn hóa, con người Bắc Ninh được thực hiện định kỳ và gắn với nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, từ đó đề ra các giải pháp thúc đẩy phát triển văn hóa, con người Bắc Ninh.

Thứ hai, công tác bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa đạt được nhiều kết quả tích cực

Phát huy các tiềm năng, lợi thế của hệ thống các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, Bắc Ninh đã từng bước gắn kết hài hòa giữa bảo tồn di sản với phát triển du lịch, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Tỉnh tập trung nâng cao ý thức bảo tồn của cộng đồng - chủ thể sáng tạo và thực hành di sản; đồng thời, quan tâm bảo tồn và phát huy di sản phi vật thể, như: Dân ca Quan họ, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ, hát Then của người Tày Nùng, lễ hội hát Sloonghao của vùng Tân Sơn, ca trù, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ,…; đặc biệt gắn kết phát triển văn hóa với du lịch bền vững. Toàn tỉnh có 1.451 di tích được xếp hạng, trong đó có 07 di sản văn hóa được UNESCO ghi danh, 11 di tích, cụm di tích quốc gia đặc biệt, 297 di tích được xếp hạng cấp quốc gia và 1.113 di tích xếp hạng cấp tỉnh. Bắc Ninh sở hữu 24 bảo vật quốc gia và 1.319 lễ hội hàng năm (Đức Thanh, 2025).

Các thiết chế văn hóa, di tích lịch sử, tâm linh được quan tâm đầu tư và đưa vào khai thác, gắn với phát triển dịch vụ, du lịch, tiêu biểu như: Nhà hát Dân ca Quan họ, Trung tâm Văn hóa - Triển lãm, Trung tâm thi đấu thể dục - thể thao, Trung tâm bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ và nhiều thiết chế văn hóa như Chùa Vĩnh Nghiêm, Chùa Bổ Đà, di tích Chiến thắng Xương Giang, Đền thờ Lý Thường Kiệt, Đền thờ Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân Yên Thế,... Ủy ban nhân dân tỉnh đã phê duyệt nhiều đề án bảo tồn di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, phát triển các câu lạc bộ quan họ, ca trù, múa rối nước, chèo, trống quân… gắn với phát triển du lịch. Nhiều thiết chế văn hóa cấp tỉnh được đầu tư với nguồn kinh phí lớn như: Trung tâm Văn hóa Kinh Bắc, Bảo tàng, Thư viện, Nhà hát Dân ca Quan họ, Nhà Thi đấu Thể thao tỉnh; Trung tâm Văn hóa - Triển lãm tỉnh; quy hoạch xây dựng sân vận động theo tiêu chuẩn quốc gia, Rạp biểu diễn nghệ thuật truyền thống hiện đại, đa năng với khát vọng nâng tầm văn hóa của tỉnh, đủ sức tổ chức nhiều sự kiện văn hóa, thể thao mang tầm quốc gia và khu vực.

Thứ ba, chú trọng giữ gìn, phát huy bản sắc con người Bắc Ninh

Chú trọng xây dựng con người Bắc Ninh phát triển toàn diện hướng đến các giá trị “Chân - Thiện - Mỹ”. Theo đó, công tác giáo dục tư tưởng, đạo đức, lối sống, bồi dưỡng lòng yêu nước, truyền thống cách mạng cho các tầng lớp nhân dân được quan tâm, nhất là đối với thế hệ trẻ, trong đó cốt lõi là giá trị văn hóa cộng đồng và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc; đề cao vai trò của gia đình, cộng đồng, xã hội trong xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh để con người được phát triển toàn diện. Đặc biệt, chú trọng nâng cao chất lượng giáo dục và xây dựng văn hóa trong các cơ sở giáo dục. 100% các cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh xây dựng và triển khai Bộ quy tắc ứng xử văn hóa học đường; triển khai “Trường học hạnh phúc”.

Tiếp tục đẩy mạnh và nâng cao chất lượng và phong trào“Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”; tuyên truyền thực hiện nghiêm nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội; chỉ đạo đưa chuẩn mực tư tưởng, đạo đức, lối sống của con người thời đại mới vào trong các văn bản pháp luật, quy ước, hương ước của làng, xã và quy chế, quy định của cơ quan, đơn vị.

Việc xây dựng, hoàn thiện các chuẩn mực giá trị văn hóa và con người Bắc Ninh được quan tâm. Tỉnh đã chỉ đạo nghiên cứu, nhận diện, xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Bắc Ninh, hướng tới xây dựng con người phát triển toàn diện, trong đó chú ý bản sắc con người Kinh Bắc. Đó là con người có nhân cách, tầm vóc, lối sống tốt đẹp với những đức tính cơ bản: Yêu nước, nhân ái, trung thực, đoàn kết, sáng tạo, ý chí tự lực tự cường, bản lĩnh và khát vọng vươn lên. Đây là 8 giá trị chuẩn mực cơ bản của con người Bắc Ninh thời kỳ mới, vừa kế thừa giá trị truyền thống con người Kinh Bắc vừa cập tới những giá trị mới của con người thời kỳ hội nhập theo hệ giá trị chuẩn mực con người Việt Nam.

Công nghiệp văn hóa từng bước phát triển gắn với du lịch, đã hình thành được một số sản phẩm du lịch đặc sắc mang đậm bản sắc Bắc Ninh, như: MV Bắc Blinh của Hòa Minzy đã trở thành hiện tượng âm nhạc Việt Nam năm 2025; phối hợp với Thành phố Hà Nội đưa sản phẩm du lịch trải nghiệm “Đoàn tàu 5 cửa ô” vào hoạt động, bước đầu tạo dấu ấn, trở thành điểm nhấn trong hành trình kiến tạo và nỗ lực gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa, con người Bắc Ninh, khẳng định Bắc Ninh là địa phương phát triển năng động, đồng thời là địa phương giàu bản sắc văn hóa.

b) Một số hạn chế, khó khăn, vướng mắc

Bên cạnh những kết quả đạt được, việc giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa và bản sắc con người Bắc Ninh thời gian qua vẫn còn một số hạn chế, khó khăn, vướng mắc đã được cấp ủy, chính quyền và ngành văn hóa nhận diện.

Công tác bảo tồn, phát huy, quảng bá các giá trị di sản văn hóa, nhất là di sản văn hóa phi vật thể ở một số nơi chưa được quan tâm đúng mức; một số loại hình di sản văn hóa truyền thống có dấu hiệu mai một, cần được bảo vệ (như: nghề làm tranh Dân gian Đông Hồ, tiếng nói, chữ viết dân tộc Dao,…). Chưa phát huy và khai thác hiệu quả các tiềm năng, thế mạnh, giá trị của di sản văn hóa trong phát triển dịch vụ, du lịch; công tác tuyên truyền, quảng bá hình ảnh văn hóa, con người Bắc Ninh chưa thực sự mạnh và có hệ thống, chưa thành chiến dịch truyền thông với chu trình truyền thông chuyên nghiệp. Triển khai chiến lược công nghiệp văn hóa, hoàn thiện thị trường văn hóa còn chậm; sản phẩm du lịch mang bản sắc văn hóa Bắc Ninh chưa thật sự phong phú, đặc sắc. Việc xây dựng con người Bắc Ninh phát triển toàn diện với những nét đặc trưng, bản sắc chưa thực sự rõ nét. Trang thiết bị văn hóa phục vụ các hoạt động ở cơ sở còn thiếu, có mặt chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế của tỉnh; thiết chế văn hóa tại các xã giáp khu công nghiệp còn chưa đáp ứng được nhu cầu...

2.4. Một số giải pháp giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa, con người Bắc Ninh

Để văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh, là động lực phát triển bền vững, Đại hội Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh nhiệm kỳ 2025-2030 xác định mục tiêu phát triển văn hóa: “Xây dựng và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống kết hợp ứng dụng công nghệ để trở thành “sức mạnh mềm: và là động lực, nguồn lực phát triển quan trọng trong giai đoạn mới” (Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh, 2025). Triển khai Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị, tỉnh Bắc Ninh đã xác định những quan điểm chủ đạo về phát triển văn hóa, con người trong nhiệm kỳ 2025-2030:

Một là, văn hóa, con người Bắc Ninh là “nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững của tỉnh. Các giá trị văn hóa phải được gắn kết chặt chẽ, hài hòa, thấm sấu vào mọi lĩnh vực và đời sống xã hội, trở thành sức mạnh mềm, tạo lợi thế cạnh tranh, nâng cao vị thế và hình ảnh Bắc Ninh trong kỷ nguyên phát triển mới.

Hai là, xây dựng, phát triển văn hóa, con người Bắc Ninh trên cơ sở kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống; tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa dân tộc, “Chủ động nhận diện và xử lý tốt các mối quan hệ trong phát triển văn hóa: Giữa xây dựng và bảo vệ; giữa truyền thống và hiện đại; giữa bản sắc địa phương và hội nhập quốc tế; giữa bảo tồn di sản và phát triển”.

Ba là, việc xây dựng và phát triển văn hóa, con người Bắc Ninh đáp ứng yêu cầu thời đại mới là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên, lâu dài và là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, “trong đó Nhân dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng, đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, cán bộ văn hóa, doanh nhân đóng vai trò quan trọng” (Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bắc Ninh, 2026). Đầu tư, phát triển văn hóa phải được đặt ngang hàng với phát triển kinh tế và chính trị, “là đầu tư cho phát triển lâu dài và bền vững của tỉnh” (Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bắc Ninh, 2026).

Tiếp tục bảo tồn và phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa, bản sắc con người Bắc Ninh gắn với phát triển kinh tế di sản; đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa, công nghiệp giải trí gắn với ngoại giao văn hóa và quảng bá hình ảnh Bắc Ninh, để văn hóa và con người Bắc Ninh trở thành “nguồn lực nội sinh”, “sức mạnh mềm” phát triển kinh tế - xã hội theo hướng bền vững, góp phần xây dựng tỉnh Bắc Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương xanh, văn minh, đậm bản sắc văn hóa Kinh Bắc, và “là một trong những trung tâm văn hóa - du lịch lớn của cả nước” (Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bắc Ninh, 2026).

Bắc Ninh đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ bảo tồn và phát huy hiệu quả các di sản văn hóa, tạo được sự đa dạng các sản phẩm văn hóa đặc trưng, giàu bản sắc Kinh Bắc: “Ưu tiên phát triển sản phẩm, dịch vụ văn hóa có lợi thế của tỉnh; lựa chọn, phát triển từ 07 đến 10 sản phẩm, chuỗi sản phẩm du lịch nổi trội để xây dựng thương hiệu du lịch của tỉnh”; “xây dựng từ 01 - 02 lễ hội tiêu biểu trở thành thương hiệu văn hóa - du lịch đặc trưng của tỉnh, mang tầm quốc gia, quốc tế”; “hằng năm tổ chức hoặc tham gia ít nhất 03 - 05 hoạt động giao lưu, hợp tác, quảng bá văn hóa Bắc Ninh ở nước ngoài” (Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bắc Ninh, 2026).

Để hoàn thành tốt các mục tiêu phát huy bản sắc văn hóa, con người Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh xác định và thực hiện một số nhiệm vụ, giải pháp sau:

Một là, xây dựng con người Bắc Ninh phát triển toàn diện

Xây dựng con người Bắc Ninh phát triển toàn diện là nhiệm vụ trung tâm, hàng đầu trong chiến lược phát triển văn hóa của tỉnh. “Xây dựng con người Bắc Ninh phát triển toàn diện, kết hợp chặt chẽ, hài hòa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại” (Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh, 2025). Tập trung xây dựng con người Bắc Ninh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc và trách nhiệm công dân, mang đậm bản sắc văn hóa, con người Bắc Ninh - Kinh Bắc: “Yêu quê hương, nghĩa tình, đoàn kết, sáng tạo, hiếu học, bản lĩnh, tự lực tự cường và khát vọng vươn lên”. “Lấy xây dựng và hoàn thiện nhân cách con người làm trọng tâm định hướng các hoạt động văn hóa, giáo dục, khoa học, hướng tới mục tiêu xây dựng con người phát triển toàn diện về đức - trí - thể - mỹ”; “Đẩy mạnh giáo dục, tuyên truyền hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình, hệ giá trị con người Việt Nam và bản sắc văn hóa, con người Bắc Ninh; kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống với giá trị hiện đại, dân tộc với quốc tế, góp phần quan trọng phát triển toàn diện con người, đạo đức xã hội, phẩm cách con người và bản sắc văn hóa Kinh Bắc” (Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bắc Ninh, 2026).

Hai là, chú trọng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa song song với hoàn thiện thị trường văn hóa để “định vị sản phẩm văn hóa mang bản sắc văn hóa Bắc Ninh - Kinh Bắc gắn với phát triển du lịch”

Trong kỷ nguyên số, cần đẩy mạnh phát triển “công nghiệp văn hóa” gắn với chiến lược ngoại giao văn hóa, quảng bá hình ảnh của tỉnh. Xây dựng mối quan hệ liên tỉnh hợp tác và xác định sản phẩm chủ lực, xây dựng thương hiệu, lấy điểm nhấn là dân ca Quan họ, nghệ thuật Chèo và các làng nghề truyền thống, tài nguyên văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc thiểu số. Phát triển sâu rộng và bền vững hoạt động thể dục thể thao;… phát triển thể thao thành tích cao, chú trọng các môn Olympic, môn thế mạnh, phát triển các loại hình kinh tế thể thao, kết hợp dịch vụ du lịch, vui chơi giải trí, nghỉ dưỡng, sân golf...

Nghiên cứu, ban hành cơ chế để khuyến khích sáng tạo văn hóa, tạo điều kiện thuận lợi để thu hút các doanh nghiệp đầu tư phát triển văn hóa, xây dựng ngành công nghiệp giải trí; nghiên cứu xây dựng các sản phẩm, dịch vụ công nghiệp văn hóa chuyên nghiệp, độc đáo, mang bản sắc quê hương Kinh Bắc; quan tâm đầu tư phát triển một số lĩnh vực tỉnh có tiềm năng, lợi thế như văn hóa tâm linh, nghệ thuật biểu diễn, thủ công mỹ nghệ, làng nghề, ẩm thực, tiềm năng văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số hết sức đặc sắc song chưa được khai thác (lễ hội hát Sloong hao của đồng bào Tân Sơn, nét văn hóa của đồng bào Bản Bắc Hoa, hát Then của người Tày Nùng, nghi lễ cấp sắc của đồng bào dân tộc Dao,…).

Gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa, gắn với phát triển du lịch, với mục tiêu đưa du lịch Bắc Ninh trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn - kinh tế di sản, để Bắc Ninh trở thành một trong những trung tâm văn hóa - du lịch lớn của cả nước, “nơi hội tụ những tinh hoa văn hóa dân tộc Việt”. Phát triển đa dạng các sản phẩm du lịch kết hợp văn hóa - tâm linh, trải nghiệm; khai thác giá trị các loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống, ẩm thực, thiết kế, sản xuất quà lưu niệm, du lịch làng nghề, du lịch cộng đồng và dịch vụ nghỉ tại nhà dân,… Ưu tiên phát triển hạ tầng du lịch; chú trọng liên kết giữa du lịch - dịch vụ - thương mại tạo chuỗi giá trị sản phẩm du lịch, trở thành điểm đến du lịch văn hóa - tâm linh - sinh thái đặc sắc của miền Bắc.

Ba là, chủ động hội nhập quốc tế về văn hóa

Đẩy mạnh hợp tác, hội nhập quốc tế về văn hóa, qua đó tăng cường truyền thông, quảng bá có chiều sâu về các giá trị văn hóa truyền thống, hình ảnh mảnh đất và con người Bắc Ninh với bạn bè quốc tế; chú trọng xây dựng, định vị các sản phẩm và hoạt động văn hóa tiêu biểu có khả năng nhận diện cao, như: hát quan họ trên thuyền, trải nghiệm làm tranh dân gian Đông Hồ,… trong các fesstival “Về miền Quan họ” hay những MV ca nhạc khai thác chất liệu dân gian trong đời sống đương đại.

Triển khai đồng bộ và hiệu quả Chiến lược phát triển văn hóa đối ngoại và ngoại giao văn hóa bảo đảm gắn kết “ngoại giao chính trị”, “ngoại giao kinh tế” với “ngoại giao văn hóa”; tiếp thu có chọn lọc những sản phẩm, tinh hoa văn hóa thế giới; chủ động ứng phó trước những tiêu cực ảnh hưởng đến truyền thống văn hóa tốt đẹp của quê hương. Đổi mới nội dung, hình thức quảng bá hình ảnh, giá trị văn hóa mảnh đất và con người Bắc Ninh, những tiềm năng du lịch văn hóa của tỉnh qua việc thiết kế và tham gia các chương trình, sự kiện, lễ hội văn hóa, biểu diễn nghệ thuật, xúc tiến thương mại, du lịch trong tỉnh, Việt Nam và ra thế giới; phát huy vai trò của cộng đồng người Bắc Ninh ở nước ngoài như là lực lượng nòng cốt trong quảng bá hình ảnh, giá trị, bản sắc quê hương.

Bốn là, huy động và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực

Trên cơ sở tiềm lực kinh tế của địa phương và đề cao vai trò của văn hóa, Bắc Ninh đã xác định mục tiêu “bảo đảm nguồn lực tương xứng cho phát triển văn hóa; bố trí tối thiểu 4% tổng chi ngân sách hằng năm và tăng dần theo yêu cầu thực tiễn” (Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bắc Ninh, 2026); kết hợp hài hòa sử dụng nguồn ngân sách của Trung ương và địa phương, theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với điều kiện thực tiễn; nâng cao hiệu quả nguồn lực Nhà nước, song song với xã hội hóa để thu hút các nguồn lực hợp pháp ngoài ngân sách để đầu tư phát triển văn hóa. Vì thực tế, Bắc Ninh có nhiều tiềm năng và lợi thế về thiên nhiên và di sản, song chưa thực sự có nhà đầu tư lớn đầu tư tại tỉnh, chưa có những dịch vụ, thiết chế văn hóa, khu du lịch văn hóa, hạ tầng văn hóa thực sự quy mô như nhiều địa phương khác. Đây là điểm nghẽn đã được nhận diện và tỉnh đang nỗ lực cải cách đồng bộ thủ tục hành chính, tạo lập môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi để thu nguồn lực đầu tư về tỉnh, đánh thức tiềm năng phát triển của địa phương.

3. Kết luận

Bắc Ninh có văn hóa giàu bản sắc, đây là giá trị cốt lõi, là nền tảng tinh thần và cũng là lợi thế cạnh tranh mềm của địa phương. Vì vậy, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, bản sắc con người Bắc Ninh - Kinh Bắc không chỉ là nhiệm vụ, mà còn là khát vọng của người dân Bắc Ninh trong gìn giữ di sản, đồng thời tạo nguồn lực nội sinh cho tỉnh phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới. Những kết quả đạt được trong công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa, xây dựng môi trường văn hóa và phát triển con người Bắc Ninh thời gian qua đã tạo nền tảng quan trọng để văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Trong thời gian tới, Bắc Ninh cần tiếp tục thực hiện đồng bộ các giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa truyền thống, xây dựng con người Bắc Ninh phát triển toàn diện, đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa, tăng cường hội nhập quốc tế về văn hóa và huy động hiệu quả các nguồn lực cho phát triển văn hóa. Qua đó, góp phần xây dựng Bắc Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương xanh, văn minh, hiện đại, giàu bản sắc văn hóa Kinh Bắc, xứng đáng là một trong những trung tâm văn hóa tiêu biểu của cả nước.

_________________

Ngày nhận bài: 12/6/2026; Ngày bình duyệt: 12/8/2026; Ngày quyết định đăng: 24/8/2026.

Email tác giả: hoantt_tct@bacgiang.gov.vn

Tài liệu tham khảo

Báo Cứu quốc (8/10/1945). Phòng triển lãm văn hóa khai mạc. số 61.

Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh (08/12/2025). Báo cáo số 62-BC/TU tại Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh lần thứ I nhiệm kỳ 2025-2030.

Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bắc Ninh (26/4/2026). Kế hoạch số 36-KH/TU về thực hiện Nghị quyết số 80-NQTW của Bộ Chính trị về Phát triển văn hóa Việt Nam.

Ban Chấp hành Trung ương (16/7/1998). Nghị quyết số 03-NQ/TW tại Hội nghị lần thứ năm (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Ban Chấp hành Trung ương (09/6/2014). Nghị quyết số 33-NQ/TW tại Hội nghị lần thứ chín (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.

Bộ Chính trị (07/01/2026). Nghị quyết số 80-NQ/TW về Phát triển văn hóa Việt Nam.

Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh (30/9/2025). Nghị quyết số 02-NQ/TU của Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh lần thứ I nhiệm kỳ 2025-2030.

ĐCSVN (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Đức Thanh (17/11/2025). Bắc Ninh - Bản sắc văn hóa tỏa sáng trong chặng đường đổi mới. https://svhttdl.bacninh.gov.vn.

Hồ Chí Minh (2011). Toàn tập (Tập 1). Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật.

Nguyễn Phú Trọng (24/11/2021). Toàn văn bài phát biểu của Tổng Bí thư tại hội nghị văn hóa toàn quốc. https://vietnamnet.vn.