Hội thảo khoa học: “Công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng bộ địa phương; lịch sử truyền thống ban, ngành, đoàn thể trong tình hình mới”

Minh Phương

Dự và chỉ đạo Hội thảo có PGS, TS Lê Hải Bình, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Giám đốc Thường trực Học viện; đồng chí Văn Thị Bạch Tuyết, Phó Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh. Cùng chủ trì có PGS, TS Hoàng Anh, Vụ trưởng Vụ Quản lý khoa học; PGS, TS Nguyễn Danh Tiên, Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng.

Tham dự hội thảo có đồng chí Phan Thăng An, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Cao Bằng; đại diện Thường trực một số Tỉnh ủy, Thành ủy; đại diện Đảng ủy các cơ quan Đảng Trung ương; Đảng ủy Quốc hội, Đảng ủy Chính phủ, Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cùng các nhà khoa học đến từ Viện Chiến lược và Lịch sử Quốc phòng Việt Nam; Viện Lịch sử Công an, Cục Khoa học, Chiến lược và Lịch sử Công an; Viện Lịch sử Đảng; đại diện lãnh đạo Ban Tuyên giáo các Tỉnh ủy, Thành ủy...

Phát biểu chào mừng Hội thảo, đồng chí Văn Thị Bạch Tuyết, Phó Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh nêu rõ: Thành phố Hồ Chí Minh trên cơ sở hợp nhất tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu chính thức đi vào hoạt động từ ngày 01/07/2025 luôn quán triệt sâu sắc Chỉ thị số 20-CT/TW ngày 18/01/2018 của Ban Bí thư Trung ương Đảng “Về tiếp tục tăng cường, nâng cao chất lượng nghiên cứu, biên soạn, tuyên truyền, giáo dục lịch sử Đảng”. Những năm qua, công tác nghiên cứu, biên soạn, tuyên truyền, giáo dục lịch sử Đảng bộ, lịch sử truyền thống của các địa phương, đơn vị luôn được Thành phố quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo triển khai thực hiện tốt và đạt nhiều kết quả quan trọng: các ấn phẩm nâng cao cả về số lượng và chất lượng; công tác tuyên truyền giáo dục lịch sử Đảng được triển khai sâu rộng, đặc biệt là việc ứng dụng công nghệ số và lồng ghép giảng dạy học đường đã tạo sức lan tỏa mạnh mẽ trong nhân dân, nhất là thế hệ trẻ.

Tuy nhiên, sau sáp nhập, công tác nghiên cứu, biên soạn, tuyên truyền giáo dục lịch sử Đảng trên địa bàn Thành phố còn gặp một số khó khăn như: đội ngũ cán bộ chuyên trách còn mỏng về số lượng, hầu hết là kiêm nhiệm; việc sắp xếp lưu trữ, bàn giao hồ sơ, tác động lớn đến công tác triển khai, tiến độ và chất lượng các công trình, ấn phẩm lịch sử Đảng tại địa phương.

Thực tế này đặt ra nhiều vấn đề mới cần thống nhất trong nhận thức và quan điểm chỉ đạo đối với công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng. Trong đó, việc nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng bộ, đoàn thể các cấp giai đoạn trước hợp nhất; đổi mới phương pháp tiếp cận, bố trí nguồn lực; xây dựng bộ tài liệu sau hợp nhất; cũng như sưu tầm, bảo quản tư liệu trong bối cảnh mới là những nhiệm vụ hết sức quan trọng và cấp thiết.

Thông qua kết quả của Hội thảo, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ tiếp tục đúc kết và vận dụng các giải pháp giá trị trong công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng bộ địa phương, lịch sử truyền thống ban, ngành, đoàn thể trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp; thực tiễn triển khai nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng tại các địa phương, ban, ngành, đoàn thể sau sáp nhập, thuận lợi, khó khăn, thách thức và những vấn đề đặt ra hiện nay; phương pháp xử lý những vấn đề lịch sử phát sinh giữa các đơn vị cũ và mới sau khi sáp nhập; những kinh nghiệm, kỹ năng, quy trình biên soạn, thẩm định, xuất bản những công trình lịch sử đảng bộ có chất lượng cao góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục truyền thống, củng cố niềm tin và đồng thuận trong cán bộ, đảng viên và nhân dân.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, PGS, TS Lê Hải Bình nêu rõ: Từ khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào hoạt động, những thay đổi về địa giới, tổ chức bộ máy, tên gọi và phạm vi quản lý của nhiều địa phương, cơ quan, đơn vị đã đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác nghiên cứu, biên soạn, tuyên truyền và giáo dục lịch sử Đảng.

Đối với lịch sử Đảng bộ địa phương, vấn đề đặt ra là phải xác định đúng đối tượng, phạm vi, mốc thời gian, tên gọi và phương pháp xử lý mối quan hệ giữa lịch sử của các đơn vị trước sắp xếp với lịch sử của đơn vị mới, bảo đảm tính liên tục và kế thừa của lịch sử. Đối với lịch sử truyền thống các ban, bộ, ngành, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội, việc sắp xếp, kiện toàn tổ chức, bộ máy cũng đặt ra yêu cầu xác định đúng đối tượng, phạm vi nghiên cứu, lịch sử của các tổ chức tiền thân và làm rõ sự kế thừa truyền thống trong tổ chức mới. Đặc biệt, quá trình sắp xếp tổ chức, bộ máy đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với việc bảo toàn, quản lý và khai thác nguồn tư liệu lịch sử; xử lý các công trình đã hoàn thành, đang nghiên cứu hoặc chưa triển khai; đồng thời, tổ chức lại lực lượng làm công tác lịch sử Đảng trong điều kiện bộ máy và địa bàn có nhiều thay đổi.

Thực tiễn cho thấy, giữa các địa phương, cơ quan, đơn vị còn có sự khác nhau về tiến độ biên soạn, hệ thống tư liệu, mốc thời gian, cách xác định sự kiện, nhân vật và phương thức tổ chức thực hiện. Đội ngũ cán bộ làm công tác lịch sử Đảng, nhất là ở cơ sở, cũng có sự thay đổi, trong khi yêu cầu nhiệm vụ ngày càng cao. Điều đó đặt ra nhu cầu phải tăng cường trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm, thống nhất về nhận thức, quan điểm, phương pháp và cách làm.

Trong bối cảnh đó, việc tổ chức Hội thảo Công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng bộ địa phương; lịch sử truyền thống ban, ngành, đoàn thể trong bối cảnh mới là hết sức cần thiết, nhằm thống nhất nhận thức và cách làm đối với những vấn đề mới đặt ra trong công tác nghiên cứu, biên soạn, xuất bản, tuyên truyền và giáo dục lịch sử Đảng sau sắp xếp đơn vị hành chính và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Gần 50 tham luận và các ý kiến phát biểu tại Hội thảo đã tập trung làm rõ những vấn đề mới về nhận thức, đối tượng, phạm vi, tư liệu, phương pháp nghiên cứu; cách thức tổ chức lực lượng nghiên cứu, biên soạn các công trình lịch sử trong điều kiện mới:

Thứ nhất, thống nhất nhận thức về tính liên tục của lịch sử và nguyên tắc kế thừa lịch sử trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính

Các tham luận và ý kiến phát biểu tại Hội thảo đều thống khẳng định, việc sắp xếp đơn vị hành chính, thay đổi địa giới, tên gọi và tổ chức bộ máy, không làm đứt đoạn lịch sử. Lịch sử của một địa phương, một tổ chức đảng, một ban, ngành, đoàn thể được hình thành qua nhiều thời kỳ lịch sử, gắn với con người, địa bàn, quá trình đấu tranh, xây dựng và phát triển; những giá trị đó không mất đi khi địa giới hay tổ chức thay đổi.

Vì vậy, trong quá trình nghiên cứu, biên soạn lịch sử sau sắp xếp, cần đặt vấn đề kế thừa và phát triển làm nguyên tắc xuyên suốt. Kế thừa không có nghĩa là giữ nguyên hoặc sao chép những gì đã có; phát triển cũng không có nghĩa là phủ nhận hoặc làm mờ lịch sử của các đơn vị trước đây. Điều quan trọng là, phải nhận diện đúng những giá trị lịch sử đã được hình thành, làm rõ sự tiếp nối và những biến đổi trong quá trình phát triển, từ đó, phản ánh một cách khách quan, khoa học lịch sử của đơn vị mới.

Trên cơ sở đó, các địa phương, cơ quan, đơn vị cần chủ động rà soát toàn bộ quá trình hình thành và phát triển của mình; xác định rõ những đơn vị tiền thân, các giai đoạn lịch sử, những mốc chuyển biến quan trọng và những giá trị truyền thống cần được kế thừa. Đối với những địa phương, cơ quan, đơn vị mới hình thành sau sắp xếp, cần tránh cách làm cơ học là cộng gộp các công trình cũ; đồng thời, cũng không nên vì yêu cầu về tên gọi, địa giới hiện tại mà thu hẹp, hoặc giản lược lịch sử của các đơn vị tiền thân. Đây là cơ sở để bảo đảm mỗi công trình lịch sử vừa trung thực với quá khứ, vừa phản ánh được sự vận động của lịch sử và thực tiễn mới.

Thứ hai, cần rà soát, phân loại và xây dựng kế hoạch tổng thể về công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử sau sắp xếp

Các tham luận và ý kiến phát biểu tại Hội thảo đã chỉ rõ tình trạng không đồng đều giữa các địa phương, cơ quan, đơn vị về tiến độ và mức độ hoàn thành các công trình lịch sử. Có nơi đã hoàn thành công trình đến thời điểm sắp xếp; có nơi đang nghiên cứu, biên soạn; có nơi mới bắt đầu hoặc chưa triển khai. Hệ thống tư liệu, mốc thời gian, cách xác định sự kiện, nhân vật cũng chưa có sự thống nhất.

Vì vậy, mỗi địa phương, cơ quan, đơn vị cần chủ động rà soát và phân loại cụ thể hiện trạng công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng bộ địa phương, lịch sử các ban, bộ, ngành, đoàn thể; không nên triển khai theo một cách chung cho tất cả các trường hợp.

Trước hết, cần thống kê các công trình đã hoàn thành, các công trình đang thực hiện, các công trình chưa triển khai; xác định phạm vi, mốc thời gian và tình trạng tư liệu của từng công trình. Trên cơ sở đó, phân loại để có phương án phù hợp: Đối với các công trình đã hoàn thành, tiếp tục quản lý, khai thác tư liệu và xác định những nội dung cần bổ sung khi có yêu cầu; đối với nhiều công trình đang thực hiện, rà soát lại phạm vi, tư liệu và phương pháp nghiên cứu để bảo đảm phù hợp với tình hình mới; những nơi chưa triển khai nghiên cứu, biên soạn các công trình lịch sử Đảng bộ, lịch sử ban, bộ, ngành, đoàn thể cần xây dựng kế hoạch nghiên cứu, biên soạn trên cơ sở lịch sử của các đơn vị tiền thân và thực tiễn của đơn vị mới.

Đối với những trường hợp có sự khác nhau về mốc thời gian, tên gọi, địa giới, tổ chức đảng, sự kiện hoặc nhân vật giữa các đơn vị trước sắp xếp, cần tập trung rà soát và xử lý trên cơ sở tư liệu và phương pháp khoa học, không nên cộng gộp máy móc các nội dung đã có.

Từ kết quả rà soát, cần xây dựng kế hoạch tổng thể về công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử của địa phương, cơ quan, đơn vị mới; trong đó, xác định rõ việc gì đã làm, việc gì đang làm, việc gì cần phải làm; xác định thời gian, lực lượng và trách nhiệm thực hiện. Đây là việc cần làm sớm để công tác lịch sử Đảng không bị gián đoạn.

Thứ ba, bảo toàn và quản lý tư liệu là nhiệm vụ cấp thiết, đồng thời đẩy mạnh số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu lịch sử

Các ý kiến tại Hội thảo cơ bản thống nhất rằng, tư liệu là nền tảng bảo đảm tính khoa học, khách quan và chân thực của các công trình lịch sử. Trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại bộ máy, nếu không được kiểm kê, bàn giao và bảo quản kịp thời, nguồn tư liệu có nguy cơ bị phân tán, thất lạc hoặc khó tiếp cận. Do đó, các địa phương, cơ quan, đơn vị cần tiến hành rà soát, kiểm kê, phân loại và bảo quản toàn bộ nguồn tư liệu lịch sử của các đơn vị trước sắp xếp; trong đó, đặc biệt quan tâm đến tư liệu gốc, tư liệu quý, tư liệu chưa được khai thác và những tài liệu đang được lưu giữ trong cán bộ, nhân chứng lịch sử, gia đình và cộng đồng.

Cùng với việc bảo quản tư liệu thành văn, cần khẩn trương số hóa, hệ thống hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu tư liệu lịch sử, tạo khả năng kết nối và khai thác lâu dài. Chuyển đổi số cần được nhìn nhận không chỉ là việc scan hay lưu trữ tài liệu điện tử, mà hướng tới xây dựng một hệ thống dữ liệu có tổ chức, có kiểm chứng, có khả năng cập nhật và trực tiếp phục vụ nghiên cứu, biên soạn, tuyên truyền, giáo dục lịch sử.

Tuy nhiên, số hóa không đồng nghĩa với mặc nhiên xác nhận giá trị của tư liệu. Mọi tư liệu số hóa vẫn phải được xác định nguồn gốc, kiểm chứng và quản lý phù hợp. Việc ứng dụng công nghệ, kể cả các công cụ trí tuệ nhân tạo, cần được đặt dưới sự kiểm soát của phương pháp nghiên cứu khoa học và trách nhiệm của người làm công tác lịch sử.

Vì vậy, vấn đề cấp thiết đặt ra là: bảo toàn tư liệu trước, số hóa có hệ thống, kiểm chứng chặt chẽ và khai thác hiệu quả. Các cấp ủy đảng, chính quyền cần coi đây là một trong những nhiệm vụ ưu tiên của công tác lịch sử Đảng trong giai đoạn hiện nay.

Thứ tư, cần xác định chủ thể lãnh đạo, đội ngũ và cơ chế phối hợp để nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác lịch sử Đảng.

Các tham luận và ý kiến phát biểu tại Hội thảo đã nhất trí khẳng định, chất lượng công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử phụ thuộc rất lớn vào chủ thể lãnh đạo, đội ngũ thực hiện và cơ chế phối hợp. Khi mô hình tổ chức bộ máy thay đổi, nếu không xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể thì rất dễ xảy ra tình trạng công tác lịch sử bị gián đoạn hoặc không có người chịu trách nhiệm chính.

Vì vậy, cấp ủy, chính quyền các cấp và cơ quan, đơn vị cần xác định rõ trách nhiệm đối với công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng; đồng thời, bố trí cán bộ phụ trách, duy trì đầu mối phối hợp và bảo đảm các điều kiện cần thiết cho nhiệm vụ này. Đối với cấp xã, phường, đặc khu, trong điều kiện cán bộ kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ, cần có cách tổ chức phù hợp, không để công tác lịch sử Đảng trở thành nhiệm vụ “không có người phụ trách”.

Cùng với đó, cần kế thừa kinh nghiệm của các đơn vị trước sắp xếp. Những cán bộ có kinh nghiệm nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng cần tiếp tục được phát huy; đồng thời, tăng cường bồi dưỡng nghiệp vụ cho đội ngũ mới, nhất là về phương pháp nghiên cứu, biên soạn, thẩm định và ứng dụng công nghệ số.

Tăng cường phối hợp giữa địa phương, cơ quan, đơn vị với các cơ quan chuyên môn, các cơ sở nghiên cứu, đào tạo và các nhà khoa học. Đối với những vấn đề mới, phức tạp, hoặc còn có cách xử lý khác nhau, cần chủ động trao đổi, xin ý kiến các cơ quan chuyên môn, tránh để mỗi địa phương tự xử lý theo một cách riêng, dẫn đến thiếu thống nhất; từng bước hình thành cơ chế phối hợp thường xuyên, hai chiều: Cơ quan chuyên môn ở Trung ương tăng cường hướng dẫn, trao đổi nghiệp vụ; các địa phương, cơ quan, đơn vị, phản ánh kịp thời những vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Đây là điều kiện quan trọng để từng bước thống nhất cách, bảo đảm tính chủ động, linh hoạt của từng địa phương, cơ quan, đơn vị.

Phát biểu kết luận Hội thảo, PGS, TS Lê Hải Bình nhấn mạnh, việc sắp xếp đơn vị hành chính và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác nghiên cứu, biên soạn, tuyên truyền và giáo dục lịch sử Đảng. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để chúng ta nhìn lại phương pháp, cách thức tổ chức và hiệu quả của công tác lịch sử Đảng trong điều kiện mới. Điều quan trọng là, phải thống nhất nhận thức: địa giới có thể thay đổi, tổ chức có thể thay đổi, nhưng lịch sử không đứt đoạn. Những giá trị lịch sử và truyền thống được hình thành qua các thời kỳ lịch sử cần được nhận diện, bảo tồn và kế thừa; đồng thời, những vấn đề mới do thực tiễn đặt ra cũng cần được nghiên cứu, lý giải một cách khoa học.

Những ý kiến tham luận tại Hội thảo là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện nhận thức, phương pháp và cách thức tổ chức thực hiện công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng trong thời gian tới. Yêu cầu cấp bách đặt ra là phải thống nhất những nguyên tắc chung, cách tiếp cận và quy trình nghiên cứu, biên soạn một công trình lịch sử Đảng bộ, lịch sử truyền thống ban, bộ, ngành, đoàn thể, trên cơ sở tôn trọng đặc điểm lịch sử và thực tiễn của từng địa phương, cơ quan, đơn vị.

PGS, TS Lê Hải Bình đề nghị các địa phương, cơ quan, đơn vị tiếp tục phát huy tinh thần chủ động, sáng tạo; đồng thời, tăng cường trao đổi, phối hợp với các cơ quan chuyên môn và các nhà khoa học để tạo ra sự chuyển biến về chất công tác nghiên cứu, biên soạn, tuyên truyền, giáo dục lịch sử Đảng trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.