ThS LÊ MINH PHƯƠNG
Tạp chí Lý luận chính trị,
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

1. Mở đầu

Trong một tạp chí khoa học, chất lượng của sản phẩm xuất bản không chỉ được quyết định ở các khâu biên tập, mà được hình thành thông qua cả một chuỗi quản trị tri thức, từ xác định hướng nghiên cứu, lựa chọn chủ đề, thu hút tác giả, tiếp nhận và sàng lọc bản thảo, tổ chức phản biện, xử lý các ý kiến chuyên môn, kiểm soát đạo đức xuất bản đến công bố và lan tỏa kết quả nghiên cứu. Trong chuỗi đó, Hội đồng Biên tập giữ vị trí đặc biệt, bởi đây là thiết chế tập hợp tri thức chuyên gia để tham gia định hướng, thẩm định và kiểm soát chất lượng học thuật của tạp chí.

Thực tiễn hoạt động của Tạp chí Lý luận chính trị cho thấy, Hội đồng Biên tập đã có đóng góp quan trọng trong định hướng nội dung, thẩm định và phản biện bài viết; đồng thời tham gia hoàn thiện quy trình biên tập, phản biện và định hướng tầm nhìn phát triển Tạp chí. Tuy nhiên, hoạt động này vẫn đứng trước một số vấn đề về cơ cấu chuyên ngành, thể chế hóa trách nhiệm, tính chuyên nghiệp của phản biện, kiểm soát liêm chính học thuật, chuyển đổi số và quốc tế hóa.

Từ thực tiễn đó, bài viết tập trung làm rõ Hội đồng Biên tập cần được tổ chức và vận hành như thế nào để từ một cơ chế tư vấn, thẩm định trở thành một thiết chế thực sự tham gia sâu vào việc nâng cao chất lượng khoa học của Tạp chí. Trên cơ sở tổng kết thực tiễn hoạt động của Tạp chí Lý luận chính trị, bài viết phân tích vai trò của Hội đồng Biên tập trên các phương diện định hướng khoa học, kiểm soát chất lượng, phản biện, bảo đảm liêm chính học thuật, kết nối mạng lưới chuyên gia và thúc đẩy quốc tế hóa; từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của Hội đồng trong giai đoạn phát triển mới.

2. Nội dung

2.1. Vị trí, vai trò của Hội đồng Biên tập trong việc nâng cao chất lượng khoa học của tạp chí

Hội đồng Biên tập của một tạp chí khoa học thường bao gồm các nhà khoa học có uy tín, đại diện các lĩnh vực chuyên môn liên quan, lãnh đạo cơ quan chủ quản và lãnh đạo tạp chí. Hội đồng có chức năng tư vấn định hướng nội dung khoa học, đề xuất chủ đề, tham gia thẩm định và phản biện những bài viết quan trọng, phức tạp hoặc có vấn đề chuyên môn, chính trị cần xem xét kỹ lưỡng. Hoạt động của Hội đồng thường mang tính kiêm nhiệm, trong khi Tổng Biên tập giữ vai trò thường trực và kết nối hoạt động của Hội đồng Biên tập với tòa soạn.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận Hội đồng Biên tập dưới góc độ “tư vấn và phản biện bài viết” thì chưa phản ánh đầy đủ vai trò của thiết chế này trong một hệ thống xuất bản khoa học hiện đại. Chất lượng của một tạp chí không hình thành đơn thuần từ việc kiểm tra một bản thảo cụ thể, mà là kết quả của quá trình lựa chọn, sàng lọc và định hình tri thức được công bố. Vì thế, Hội đồng Biên tập có thể được tiếp cận như một thiết chế nâng cao chất lượng khoa học của bài viết, thực hiện chức năng kết nối giữa tác giả, phản biện và tòa soạn. Theo cách tiếp cận này, vai trò của Hội đồng có thể được khái quát trên năm phương diện.

Một là, định hướng nội dung xuất bản của tạp chí. Hội đồng tham gia xác định những vấn đề nghiên cứu có ý nghĩa, hướng nghiên cứu cần được ưu tiên và những vấn đề lý luận, thực tiễn cần được đưa vào xuất bản tạp chí. Đối với Tạp chí Lý luận chính trị, đây là chức năng đặc biệt quan trọng bởi nội dung khoa học phải đồng thời bám sát lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối đổi mới của Đảng và những vấn đề thực tiễn đặt ra trong quá trình Đảng lãnh đạo xây dựng, phát triển đất nước.

Hai là, kiểm soát chất lượng học thuật. Hội đồng Biên tập tham gia xác lập và thực hiện các tiêu chí đánh giá bản thảo, nhất là đối với những bài có yêu cầu cao về tính mới, phương pháp luận, giá trị lý luận và thực tiễn.

Ba là, bảo đảm tính đa ngành và liên ngành. Với một tạp chí lý luận chính trị có phạm vi chuyên ngành rộng, cơ cấu Hội đồng Biên tập cần phản ánh tương đối đầy đủ những lĩnh vực mà Tạp chí phục vụ. Hội đồng Biên tập có cơ cấu chuyên môn không bảo đảm sự cân đối sẽ hạn chế khả năng thẩm định những bài viết liên ngành hoặc những vấn đề mới nằm ở giao điểm của nhiều lĩnh vực.

Bốn là, bảo đảm liêm chính và chuẩn mực xuất bản. Hội đồng Biên tập cùng Tòa soạn có trách nhiệm thúc đẩy các nguyên tắc về tính trung thực, minh bạch, chống đạo văn, chống trùng lặp, kiểm soát xung đột lợi ích và bảo đảm tính khách quan trong phản biện.

Năm là, phát triển cộng đồng học thuật và thúc đẩy hội nhập. Hội đồng Biên tập không chỉ đánh giá những bài được gửi đến tạp chí, mà còn có khả năng thu hút các nhà khoa học, kết nối mạng lưới phản biện, khuyến khích những công trình có giá trị và mở rộng quan hệ học thuật với các tạp chí, viện nghiên cứu và nhà khoa học trong nước, quốc tế.

Như vậy, Hội đồng Biên tập giữ vai trò thiết chế kết nối và kiểm soát chất lượng ở cấp độ chuyên môn cao. Tuy nhiên, không thể đồng nhất uy tín của Hội đồng với uy tín của tạp chí, cũng không thể coi việc có nhiều nhà khoa học có học hàm, học vị cao trong Hội đồng Biên tập tự thân bảo đảm chất lượng khoa học cho tạp chí, mà nó còn nhiều phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác trong quy trình xuất bản tạp chí.

2.2. Khái quát về Hội đồng Biên tập của Tạp chí Lý luận chính trị

Tạp chí Lý luận chính trị là cơ quan nghiên cứu và ngôn luận khoa học của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, có tôn chỉ, mục đích được ghi trên Giấy phép hoạt động Tạp chí in và điện tử số 628/GP-BTTTT ngày 24/9/2021 của Bộ Thông tin và Truyền thông: Thông tin về hoạt động của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; Thông tin chuyên sâu, chuyên ngành, giới thiệu đăng tải kết quả nghiên cứu khoa học, tuyên truyền giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; thông tin phản ánh các thành tựu nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn; đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, bảo vệ chế độ…

Tạp chí Lý luận chính trị hiện có các chuyên mục thường kỳ gồm: Nghiên cứu - Phát triển lý luận; Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; Đào tạo - Bồi dưỡng cán bộ; Thực tiễn - Kinh nghiệm; Nhân vật - Sự kiện; Diễn đàn; Quốc tế; đồng thời có các chuyên mục không thường kỳ gắn với những ngày lễ, sự kiện chính trị lớn của đất nước. Cấu trúc chuyên mục này phản ánh phạm vi nghiên cứu rộng, kết hợp giữa lý luận, thực tiễn, lịch sử, đào tạo cán bộ, bảo vệ nền tảng tư tưởng và những vấn đề quốc tế.

Hội đồng Biên tập của Tạp chí được Giám đốc Học viện ra quyết định thành lập tháng 3/2005, do PGS, TS Tô Huy Rứa, Giám đốc Học viện làm Chủ tịch, các Ủy viên gồm: GS Nguyễn Đức Bình; GS Đặng Xuân Kỳ; PGS, TS Đào Duy Quát; GS, TS Trần Văn Bính; PGS, TS Trần Khắc Việt (Ủy viên Thường trực). Hội đồng Biên tập giai đoạn 2006 - 2011 do GS, TS Lê Hữu Nghĩa làm Chủ tịch; giai đoạn 2011 - 2016 do GS, TS Tạ Ngọc Tấn làm Chủ tịch. Qua các thời kỳ, gắn liền với tổ chức bộ máy của cơ quan chủ quản, Hội đồng Biên tập được bổ sung, kiện toàn nhằm đáp ứng yêu cầu công tác của Tạp chí và nhiệm vụ chính trị của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.

Giai đoạn từ năm 2016 đến tháng 3/2026, Hội đồng Biên tập Tạp chí Lý luận chính trị tiếp tục được kiện toàn phù hợp với quá trình kiện toàn lãnh đạo Học viện. Đến năm 2025, Hội đồng gồm 14 thành viên, do GS, TS Nguyễn Xuân Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương làm Chủ tịch; PGS, TS Nguyễn Thắng Lợi, Tổng Biên tập là Ủy viên thường trực. Các Ủy viên gồm: GS, TS Tạ Ngọc Tấn; GS, TS Lê Hữu Nghĩa; GS, TS Lê Văn Lợi; PGS, TS Dương Trung Ý; PGS, TS Lê Quốc Lý; PGS, TS Nguyễn Viết Thảo; GS, TS Trần Văn Phòng; GS, TS Mạch Quang Thắng; GS, TSKH Phan Xuân Sơn; PGS, TS Trần Khắc Việt; PGS, TS Vũ Hoàng Công.

Từ tháng 4/2026, cùng với việc kiện toàn Ban Giám đốc Học viện là thực hiện Nghị định số 262/2025/NĐ-CP của Chính phủ và Thông tư số 27/2025/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ, Hội đồng Biên tập Tạp chí Lý luận chính trị được thành lập mới với 15 thành viên, do PGS, TS Đoàn Minh Huấn, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện làm Chủ tịch; PGS, TS Lê Hải Bình, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng làm Phó Chủ tịch; PGS, TS Nguyễn Thắng Lợi, Tổng biên tập là Ủy viên thường trực, các Ủy viên gồm: GS, TS Nguyễn Xuân Thắng; PGS, TS Nguyễn Duy Bắc; PGS, TS Hoàng Phúc Lâm; PGS, TS Nguyễn Mạnh Hùng; GS, TS Lê Văn Lợi; PGS, TS Dương Trung Ý; GS, TS Tạ Ngọc Tấn; GS, TS Phạm Văn Đức; PGS, TS Phạm Minh Sơn và 03 ủy viên Hội đồng là nhà khoa học nước ngoài từ Trung Quốc, Nga và Lào.

Việc thành lập Hội đồng Biên tập mới với 15 thành viên, trong đó có 3 thành viên là các nhà khoa học nước ngoài nhằm đáp ứng tiêu chí về tạp chí khoa học được quy định tại Điều 36 trong Nghị định số 262/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 của Chính phủ. Theo đó, các tạp chí khoa học tại Việt Nam phải đáp ứng nhiều tiêu chí về Hội đồng Biên tập, quy trình phản biện, chuẩn mực xuất bản, minh bạch thông tin và chỉ mục khoa học. Về Hội đồng Biên tập, Điều 36 Nghị định số 262/2025/NĐ-CP quy định có ít nhất 50% thành viên Hội đồng Biên tập là chuyên gia ngoài cơ quan chủ quản. Thông tư số 27/2025/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ quy định, Hội đồng Biên tập có thành viên là chuyên gia quốc tế có chuyên môn phù hợp. Các thành viên Hội đồng Biên tập và Ban biên tập phải có trình độ chuyên môn phù hợp với lĩnh vực của tạp chí. Hội đồng Biên tập mới của Tạp chí Lý luận chính trị đáp ứng đầy đủ các quy định của pháp luật, phù hợp với thông lệ quốc tế là một trong những yếu tố quan trọng góp phần thúc đẩy quá trình quốc tế hóa của Tạp chí Lý luận chính trị.

Hội đồng Biên tập của Tạp chí Lý luận chính trị gồm các nhà khoa học có trình độ chuyên môn cao, có học hàm, học vị từ PGS, TS trở lên, có uy tín trong giới khoa học, tâm huyết với công tác tạp chí, đã và đang làm chủ nhiệm các đề tài khoa học cấp nhà nước, cấp bộ trọng điểm, các đề án, chương trình nghiên cứu khoa học lý luận chính trị quan trọng; trực tiếp giảng dạy sau đại học, cao cấp lý luận chính trị, một số đồng chí có kinh nghiệm lãnh đạo, quản lý cơ quan báo chí, từng làm Tổng biên tập các tạp chí lớn. Đây là một thuận lợi rất lớn cho việc định hướng hoạt động và phản biện các bài viết trước khi đăng tải.

Việc bổ sung 3 thành viên là các nhà khoa học nước ngoài vào Hội đồng Biên tập được xem là bước ngoặt quan trọng, góp phần tăng cường uy tín, chất lượng chuyên môn và khả năng gia nhập các hệ thống trích dẫn quốc tế (như Scopus, Web of Science) của một tạp chí khoa học.

Tuy nhiên, thành phần Hội đồng Biên tập chỉ tạo ra điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ để nâng cao chất lượng Tạp chí. Vấn đề quyết định nằm ở cách thức huy động sự đóng góp của từng thành viên, mức độ thực hiện trách nhiệm, khả năng kết nối với mạng lưới chuyên gia và mức độ tác động đến các hoạt động trong quy trình xuất bản.

2.3. Thực tiễn hoạt động của Hội đồng Biên tập Tạp chí Lý luận chính trị và những vấn đề đặt ra

Thứ nhất, những đóng góp chủ yếu của Hội đồng Biên tập

Trong những năm qua, Hội đồng Biên tập duy trì hội nghị thường niên vào đầu năm nhằm đánh giá hoạt động biên tập, xuất bản, xác định những vấn đề cần khắc phục và định hướng nhiệm vụ trong năm. Trên cơ sở yêu cầu công tác tư tưởng, lý luận của Đảng, nội dung các kỳ Hội nghị Trung ương, nhiệm vụ chính trị của Học viện và các chương trình, đề tài cấp nhà nước về lý luận chính trị, các thành viên Hội đồng Biên tập tập trung đề xuất phương hướng hoạt động biên tập, xuất bản, trong đó chú trọng xây dựng chủ đề bài viết cho từng chuyên mục của Tạp chí. Tại Hội nghị, các thành viên đã tích cực tham gia thảo luận, đóng góp ý kiến, đề xuất những nội dung trọng tâm cần ưu tiên đăng tải và các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng khoa học của Tạp chí. Đặc biệt, thông qua các cuộc họp, các thành viên Hội đồng đóng góp nhiều ý kiến thiết thực, giúp Tạp chí tiếp tục hoàn thiện quy trình biên tập, phản biện, thẩm định bài viết; đồng thời chia sẻ kinh nghiệm về công bố bài báo quốc tế và định hướng, lộ trình xây dựng Tạp chí theo chuẩn quốc tế. Thông qua việc định hướng nội dung khoa học và tham gia thẩm định, phản biện bài viết, Hội đồng Biên tập đã góp phần quan trọng nâng cao chất lượng nội dung, chất lượng học thuật của các bài viết, từng bước nâng tầm vị thế của Tạp chí. Có thể khẳng định, vai trò của Hội đồng Biên tập là một trong những yếu tố quan trọng góp phần tạo dựng và củng cố thương hiệu, uy tín của Tạp chí Lý luận chính trị trong những năm qua.

Đáng chú ý, để thống nhất ý kiến phản biện, Tạp chí đã sớm xây dựng mẫu phiếu thẩm định với bảy tiêu chí, bao gồm giá trị lý luận và thực tiễn, ý tưởng mới, mức độ không trùng lặp, độ tin cậy và cập nhật của tài liệu, tính logic, tính khoa học của nhận định, đánh giá và kết luận về khả năng đăng bài. Bảy tiêu chí này cho thấy hoạt động thẩm định đã bước đầu được chuẩn hóa. Tuy nhiên, trong giai đoạn phát triển tiếp theo, cần tiếp tục chuyển từ đánh giá hình thức về chất lượng sang đánh giá khả năng đóng góp tri thức của bài viết. Một bài viết có thể đúng, đủ và logic nhưng vẫn chưa tạo ra đóng góp mới; ngược lại, một bài viết có phát hiện mới có thể cần được hỗ trợ mạnh hơn về phương pháp, dữ liệu hoặc cấu trúc lập luận. Đây chính là nơi Hội đồng Biên tập có thể tạo ra giá trị lớn nhất.

Thứ hai, nhận diện những vấn đề đặt ra

Một là, bất cập về cơ cấu chuyên môn trong Hội đồng. Tạp chí Lý luận chính trị có phạm vi chuyên ngành rộng, trong khi cơ cấu Hội đồng cần bảo đảm năng lực thẩm định tương ứng với các lĩnh vực chính của Tạp chí. Tuy nhiên, hiện vẫn còn những lĩnh vực quan trọng, như lý luận về Nhà nước và pháp luật, xã hội học, chưa có đại diện tương ứng trong Hội đồng. Vấn đề này không chỉ là thiếu một số chuyên gia ở từng chuyên ngành, mà sâu xa hơn là khả năng bao phủ tri thức của Hội đồng. Hội đồng Biên tập của tạp chí đa ngành không nhất thiết phải có số lượng thành viên thật lớn. Điều quan trọng là cơ cấu phải tạo ra khả năng: thẩm định chuyên sâu theo ngành; đánh giá nghiên cứu liên ngành; nhận diện những vấn đề mới; huy động chuyên gia bên ngoài khi bài viết vượt ra ngoài phạm vi chuyên môn của Hội đồng.

Hai là, bất cập giữa yêu cầu tuyên truyền, giáo dục lý luận chính trị và yêu cầu quốc tế hóa. Hoạt động của Tạp còn có tính “nội địa” cao, tác giả, thành viên Hội đồng và phản biện chủ yếu là các nhà khoa học trong nước. Đây là một bất cập cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với mục tiêu mở rộng hội nhập học thuật. Theo đó, sự tham gia của 3 nhà khoa học nước ngoài trong Hội đồng mới (từ tháng 4/2026) là một bước mở rộng quan trọng về thành phần, nhưng hiệu quả quốc tế hóa còn phụ thuộc vào cách Tạp chí sử dụng mạng lưới này trong phản biện, trao đổi học thuật, đặt bài và mở rộng cộng đồng tác giả.

2.4. Một số đề xuất nhằm phát huy vai trò Hội đồng Biên tập trong nâng cao chất lượng của Tạp chí Lý luận chính trị

Để nâng cao chất lượng khoa học các bài đăng trên Tạp chí, hướng đến chuẩn quốc tế, tất yếu phải phát huy tốt vai trò của Hội đồng Biên tập, theo đó cần thực hiện tốt một số nội dung sau:

Một là, Tạp chí cần xây dựng Hội đồng Biên tập và phản biện. Tạp chí cần lựa chọn bổ sung các thành viên các Hội đồng là những nhà khoa học có uy tín và có chuyên ngành phủ kín những lĩnh vực chính của tạp chí; mời các nhà khoa học đang là thành viên Hội đồng Biên tập, các ban biên tập của các tạp chí có uy tín trong nước và nước ngoài tham gia. Hội đồng Biên tập và Hội đồng phản biện phải là các nhà khoa học ở các chuyên ngành và tâm huyết với công tác tạp chí; tăng cường vai trò phản biện, cho ý kiến, nhất là với những bài khó, vấn đề chính trị mới, nhạy cảm, những bài viết có phát hiện mới, độc đáo của các nhà khoa học trẻ; phát huy tiềm năng cá nhân của các thành viên Hội đồng Biên tập, phản biện trong khâu phản biện, tìm kiếm và kêu gọi các bài viết tốt từ các nhà nghiên cứu. Định kỳ rà soát, đánh giá hiệu quả hoạt động thực tế của từng thành viên để kiện toàn kịp thời. Tăng cường tổ chức thảo luận chuyên đề để đánh giá chất lượng tạp chí và định hướng các số đặc biệt.

Hai là, xây dựng quy chế hoạt động, phân định rõ trách nhiệm và nâng cao tính thực chất trong hoạt động của Hội đồng Biên tập. Cần xây dựng quy chế làm việc rõ ràng, phân định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm giữa Hội đồng Biên tập, Tổng biên tập và tòa soạn, trình cấp có thẩm quyền xem xét, ban hành để thực hiện. Việc kiện toàn Hội đồng không chỉ nhằm bảo đảm đúng quy định, mà quan trọng hơn là phải phát huy được năng lực, uy tín và trách nhiệm khoa học của từng thành viên thông qua những đóng góp thực chất cho Tạp chí. Theo đó, nâng cao chất lượng thẩm định, phản biện bài viết; tăng cường các phiên họp định kỳ để định hướng tuyến bài chiến lược, xác định các chủ đề trọng tâm theo từng quý, năm; mở rộng mạng lưới chuyên gia đầu ngành và tăng cường trao đổi, cung cấp thông tin lý luận, thực tiễn giữa tòa soạn với các thành viên Hội đồng. Đồng thời, đẩy mạnh số hóa quy trình tiếp nhận, quản lý và phản biện kín bài viết nhằm nâng cao tính minh bạch, chuyên nghiệp; gắn trách nhiệm thành viên với kết quả hoạt động, chất lượng khoa học và uy tín của Tạp chí.

3. Kết luận

Hội đồng Biên tập là một thiết chế có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm và nâng cao chất lượng khoa học của Tạp chí Lý luận chính trị. Thực tiễn cho thấy, thông qua định hướng nội dung, chiến lược phát triển, tham gia thẩm định, phản biện và tư vấn chuyên môn, Hội đồng Biên tập đã có những đóng góp thiết thực vào việc nâng cao chất lượng học thuật và uy tín của Tạp chí. Trước yêu cầu ngày càng cao của hoạt động xuất bản khoa học và quá trình chuyển đổi số, vai trò của Hội đồng Biên tập cần tiếp tục được phát huy theo hướng thực chất, chuyên nghiệp và hiệu quả hơn.

Cần kiện toàn bảo đảm cơ cấu Hội đồng theo hướng phù hợp với Tạp chí Lý luận chính trị; xây dựng quy chế hoạt động rõ ràng, phân định trách nhiệm giữa Hội đồng Biên tập, Tổng biên tập và tòa soạn; đổi mới phương thức thẩm định, phản biện; nâng cao năng lực công nghệ số và hội nhập quốc tế. Cùng với đó, cần có cơ chế phù hợp để phát huy sự đóng góp của các nhà khoa học có uy tín trong nước và quốc tế.

Phát huy vai trò của Hội đồng Biên tập, cùng với sự đầu tư về cơ sở vật chất, công nghệ và nguồn lực, sẽ tạo nền tảng quan trọng để Tạp chí Lý luận chính trị tiếp tục nâng cao chất lượng khoa học, tăng cường tính chuyên nghiệp, mở rộng hội nhập và từng bước khẳng định vị thế của Tạp chí Lý luận chính trị uy tín.

_________________

Ngày nhận bài: 25/8/2026; Ngày bình duyệt: 24/9/2026; Ngày quyết định đăng: 30/9/2026.

Email: phuongtcllct@gmail.com