Tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội

TS NGUYỄN MINH KHOA
Học viện Chính trị khu vực III

1. Mở đầu

Tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội là một đóng góp lý luận đặc sắc của Người vào kho tàng lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, là kim chỉ nam cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Sau khi tiếp xúc với Luận cương về các vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa của V.I.Lênin, Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới cứu nhân loại, đem lại cho mọi người không phân biệt chủng tộc và nguồn gốc sự tự do, bình đẳng, bác ái, đoàn kết, ấm no trên quả đất, việc làm cho mọi người và vì mọi người, niềm vui, hòa bình, hạnh phúc, nói tóm lại là nền cộng hòa thế giới chân chính” (Hồ Chí Minh, 2011a, tr.496). Tư tưởng của Người đã soi đường cho cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người của nhân dân ta giành thắng lợi, trở thành giá trị bền vững của dân tộc Việt Nam và lan tỏa ra thế giới.

Những thắng lợi của cách mạng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chứng minh tính khoa học và cách mạng của tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Mặc dù vậy, thực hiện chiến lược “diễn biến hòa bình”, các thế lực thù địch vẫn đưa ra các luận điệu xuyên tạc, bóp méo, phủ nhận tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Dưới góc độ tư tưởng Hồ Chí Minh, bài viết dẫn chứng, phân tích các luận điểm khoa học góp phần đấu tranh vạch trần, bác bỏ các luận điệu sai trái đó.

2. Nội dung

2.1. Cứu nước gắn liền cứu dân: biện chứng trong tư duy tìm đường cứu nước của Hồ Chí Minh

Thứ nhất, biện chứng giữa chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam và chủ nghĩa Mác - Lênin

Sự ra đời của một chủ nghĩa hoặc một tư tưởng vĩ đại đều có nguồn gốc lý luận và nguồn gốc thực tiễn. Trả lời câu hỏi của Charles Fourniau, phóng viên báo L'Humanité: “Vậy nên gợi lại như thế nào vai trò của Lênin và chủ nghĩa Lênin đối với đồng chí?”, Hồ Chí Minh trả lời: “Lúc đầu, chính là do chủ nghĩa yêu nước mà tôi tin theo Lênin” (Hồ Chí Minh, 2011d, tr.588). Câu trả lời khẳng định nguồn gốc lý luận cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh là chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam và chủ nghĩa Mác - Lênin.

Thứ hai, biện chứng giữa hướng đi, cách đi và phương pháp tìm “giải pháp cho quê hương”

Trước tình cảnh thống khổ, đen tối của dân tộc, câu hỏi “phải làm gì? Đi hướng nào để cứu nước?” không chỉ đặt ra đối với giới sĩ phu tiến bộ đã chuyển một phần sang ý thức hệ dân chủ tư sản mà còn đặt ra cho những thanh niên tiến bộ có chí đánh đuổi thực dân Pháp, giải phóng dân tộc. Hai câu hỏi đó gây nên cuộc tranh luận tư tưởng gay gắt, dẫn đến sự xuất hiện hai luồng tư tưởng: ngoại viện (dựa vào Nhật) và cải cách, khai dân trí, chấn dân khí, từng bước giành độc lập dân tộc của Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh. Năm 1908-1909, cùng lúc cả hai kỳ vọng của hai ngả đường cứu nước tan vỡ: Nhật Bản trục xuất Phan Bội Châu, thực dân Pháp đàn áp phong trào kháng thuế ở Trung kỳ. Điều đó chứng minh tính đúng đắn của việc Nguyễn Tất Thành từ chối không tham gia Đông Du, ủng hộ phong trào kháng thuế nhưng hiểu rõ bản chất của hai ngả đường này chẳng khác gì “đuổi hổ cửa trước rước beo cửa sau” hay “xin giặc rủ lòng thương”.

Trước cảnh nước mất, dân lầm than, năm 1911, người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành rời bến Nhà Rồng sang Pháp. Suốt chín năm “vô sản hóa”, làm đủ các nghề để vừa kiếm sống, vừa “tìm đường đi cho dân tộc”, Người nhận thức sâu sắc rằng khát vọng độc lập dân tộc và ý chí giải phóng nhân dân lao động khỏi thân phận nô lệ luôn có mối quan hệ biện chứng không thể tách rời.

Như vậy, chủ nghĩa yêu nước đã tạo nền tảng vững chắc đầu tiên trong tư duy độc lập Hồ Chí Minh để lựa chọn hướng đi, cách đi, hòa mình vào quần chúng lao khổ để lao động, từ đó tìm tòi, hiểu được khát khao giải phóng của quần chúng lao khổ.

2.2. Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội: biện chứng trong tư tưởng chiến lược về con đường cách mạng Việt Nam của Hồ Chí Minh

Thứ nhất, cách mạng giải phóng dân tộc muốn giành thắng lợi triệt để phải đi theo con đường cách mạng vô sản

Trong tư tưởng chiến lược của Hồ Chí Minh, cứu nước phải gắn liền cứu dân, nghĩa là giải phóng dân tộc phải gắn liền giải phóng giai cấp, giải phóng con người. Do vậy, trước khi Cách mạng Tháng Mười Nga thắng lợi (năm 1917), khảo cứu các cuộc cách mạng tư sản, Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập của nước Mỹ, Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Đại Cách mạng Pháp nhưng khi Người đọc Luận cương về các vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa của V.I.Lênin (tháng 7/1920), Người đã “vui mừng đến phát khóc lên”. Bởi, chỉ có Luận cương của V.I.Lênin mới chứa đựng lý luận cơ bản về con đường giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người.

Tiếng vang của Cách mạng Tháng Mười và Luận cương của V.I.Lênin làm cho Đảng Xã hội Pháp phân hóa mạnh mẽ. Tại Đại hội toàn quốc lần thứ XVIII (tháng 12/1920), Nguyễn Ái Quốc bỏ phiếu tán thành thành lập Đảng Cộng sản Pháp, tham gia vào Quốc tế III vì lý do: “Quốc tế III rất chú ý đến vấn đề giải phóng thuộc địa... Tự do cho đồng bào tôi, độc lập cho Tổ quốc tôi, đấy là tất cả những điều tôi muốn, đấy là tất cả những điều tôi hiểu” (Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng, 2016, tr. 86). Với sự kiện này, Hồ Chí Minh đã trở thành người cộng sản Việt Nam đầu tiên. Từ chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, Nguyễn Ái Quốc đến với chủ nghĩa Lênin. Như vậy, triết lý của Hồ Chí Minh là “độc lập cho Tổ quốc” ắt phải mang đến “tự do cho đồng bào”.

Từ chủ nghĩa yêu nước, Hồ Chí Minh đến với chủ nghĩa Mác - Lênin. Đó là sự giác ngộ mang tính tất yếu lịch sử. Từ đây, Hồ Chí Minh kiên định chân lý khoa học: cách mạng giải phóng dân tộc muốn giành thắng lợi triệt để không có con đường nào khác ngoài con đường cách mạng vô sản.

Thứ hai, thiết kế mô hình xã hội tương lai: từ dân chủ mới tiến lên chủ nghĩa xã hội

Hồ Chí Minh khẳng định: “Sự tàn bạo của chủ nghĩa tư bản đã chuẩn bị đất rồi: Chủ nghĩa xã hội chỉ còn phải làm cái việc là gieo hạt giống của công cuộc giải phóng nữa thôi” (Hồ Chí Minh, 2011a, tr.40).

Lịch sử đã cho thấy, giai cấp địa chủ đã thất bại, giai cấp tư sản đã bất lực trước nhiệm vụ lịch sử. Hồ Chí Minh chứng minh đó là những mô hình không đáp ứng khát vọng và ý chí giải phóng của quần chúng lao khổ. Chỉ có giai cấp công nhân Việt Nam mới có khả năng tiếp thu hệ tư tưởng chủ nghĩa Mác - Lênin, phát động cuộc cách mạng phá vỡ mô hình thuộc địa nửa phong kiến đầy máu và nước mắt ở Việt Nam.

Trong những năm 1920, vấn đề quan tâm nhất lúc bấy giờ là chủ nghĩa cộng sản mà giai đoạn đầu của nó là chủ nghĩa xã hội có áp dụng được ở châu Á nói chung và Đông Dương, trong đó có Việt Nam nói riêng không? Đó cũng là “đề tài nóng hổi” trên báo chí xu nịnh thực dân ở Việt Nam. Rồi họ kết luận: ở Tây có cộng sản nổi lên là bởi có tư bản có áp bức bóc lột dân lao khổ. Mà ở xứ ta thì làm gì có hai hạng người đó!? Dân ta hòa bình, lại có “ông thầy khéo léo khôn ngoan như Pháp thì còn bao giờ có việc khuynh đảo xã hội như việc cộng sản nữa… Ở các nước Âu Mỹ, họ có những lãnh tụ nổi tiếng tài giỏi, còn ở xứ ta thì lấy ai mà tuyên truyền, lấy ai mà xúi bẩy?” (Trần Văn Giàu, tập III, tr.53-54).

Thực tế, chỉ một năm sau khi đọc Luận cương của V.I.Lênin, Nguyễn Ái Quốc đã có bài nghiên cứu vấn đề này đăng trên Tạp chí La Revue Communiste (tháng 5/1921). Phân tích những luận cứ khoa học về điều kiện lịch sử, văn hóa, kinh tế và xã hội, Hồ Chí Minh có hai kết luận vừa sáng tạo, vừa táo bạo: “chủ nghĩa cộng sản thâm nhập vào châu Á dễ dàng hơn là ở châu Âu” (Hồ Chí Minh, 2011a, tr.47) và “trong khi thủ tiêu một trong những điều kiện tồn tại của chủ nghĩa tư bản là chủ nghĩa đế quốc, họ [nhân dân các nước thuộc địa] có thể giúp đỡ những người anh em mình ở phương Tây trong nhiệm vụ giải phóng hoàn toàn” (Hồ Chí Minh, 2011a, tr.48). Kể từ đó, Hồ Chí Minh tích cực truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin, chuẩn bị tìm tòi, huấn luyện cán bộ, đặt nền móng vững chắc cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam (giai đoạn 1921-1930).

Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng do Hồ Chí Minh soạn thảo khẳng định Đảng “chủ trương làm tư sản dân quyền cách mạng và thổ địa cách mạng để đi tới xã hội cộng sản” (Hồ Chí Minh, 2011b, tr.1). Chủ trương ấy xác định nhiệm vụ cơ bản của cách mạng là đánh đổ chủ nghĩa đế quốc Pháp và phong kiến, làm cho nước Việt Nam hoàn toàn độc lập. Đó chính là lý luận cách mạng không ngừng, độc lập dân tộc gắn liền chủ nghĩa xã hội trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Bởi vì: “Chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới cứu nhân loại, đem lại cho mọi người không phân biệt chủng tộc và nguồn gốc sự tự do, bình đẳng, bác ái, đoàn kết, ấm no trên quả đất, việc làm cho mọi người và vì mọi người, niềm vui, hòa bình, hạnh phúc” (Hồ Chí Minh, 2011a, tr.496).

2.3. Giá trị vượt thời đại của tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội

Tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội không chỉ là nền tảng lý luận cho cách mạng Việt Nam mà còn có sức lan tỏa toàn cầu, đặc biệt với các quốc gia đang đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân mới, chống chiến tranh, nghèo đói và bất công.

Thứ nhất, đối với sự nghiệp đổi mới và kỷ nguyên vươn mình của Việt Nam

Thành tựu phát triển của Việt Nam trên con đường thực hiện mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền chủ nghĩa xã hội là minh chứng rõ ràng nhất cho giá trị vượt thời đại của tư tưởng Hồ Chí Minh; đồng thời, cung cấp những luận cứ sắc bén để bác bỏ các luận điệu xuyên tạc rằng Người chỉ là nhà dân tộc chủ nghĩa hay chỉ coi chủ nghĩa xã hội là phương tiện để đạt mục tiêu giành độc lập.

Đại hội XIV của Đảng khẳng định giữ vững ngọn cờ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, là bài học được đúc kết từ thực tiễn công cuộc đổi mới đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử. “Đó là bằng chứng khẳng định tính đúng đắn khi giải quyết một cách sáng tạo mối quan hệ giữa độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam” (ĐCSVN, 2026, tr.27). Từ một quốc gia nghèo nàn, bị tàn phá nặng nề bởi chiến tranh, Việt Nam đã chuyển đổi mạnh mẽ sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Nhờ đó, tốc độ tăng trưởng GDP duy trì ở mức cao trong nhiều thập kỷ. Tốc độ tăng trưởng năm 2025 ước đạt 8%, GDP đạt 510 tỷ USD, ở vị trí 32 thế giới, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu ước đạt 900 tỷ USD (Bắc An & Hương Giang, 2025). Tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn đa chiều giảm mạnh, từ trên 58% (năm 1993) xuống dưới 2,23% (năm 2022) (Giang Lê, 2024), chỉ số hạnh phúc đứng thứ 46/193, chỉ số phát triển con người đạt 0,766 điểm (ĐCSVN, 2026, tr.206).

Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội không chỉ là lựa chọn ý thức hệ, mà còn là một thiết kế chiến lược về mô hình phát triển tương lai, nhằm xác lập mẫu số chung lợi ích, qua đó quy tụ và phát huy các nguồn lực của toàn thể cộng đồng người Việt Nam không phân biệt dân tộc, tôn giáo, nơi cư trú trong và ngoài nước. Nếu độc lập dân tộc là điều kiện để xây dựng đất nước tiến lên chủ nghĩa xã hội, thì chủ nghĩa xã hội là cơ chế tổ chức xã hội nhằm bảo đảm lợi ích không bị chiếm đoạt bởi thiểu số, hướng tới giảm bất bình đẳng từ trong mô hình nhà nước, hạn chế sự phân hóa giàu - nghèo. Mô hình xã hội ấy đặt nhân dân vào vị trí trung tâm, coi quyền sống, quyền phát triển, quyền mưu cầu hạnh phúc của nhân dân là mục tiêu tối thượng. Với ý nghĩa đó, chủ nghĩa xã hội vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát huy sức mạnh dân tộc để nâng cao vị thế, uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế. Cuối năm 2025, Việt Nam có quan hệ ngoại giao với 194 thành viên của Liên hợp quốc, 42 đối tác toàn diện và chiến lược toàn diện. Trong đó, 5 nước lớn ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an là đối tác chiến lược toàn diện (Viện Nghiên cứu chiến lược, Học viện Ngoại giao, 2025).

Thứ hai, giá trị đối với cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc, bảo vệ hòa bình, chống nghèo đói, bất công xã hội trên toàn thế giới

Hiện nay, bối cảnh quốc tế có nhiều biến động phức tạp, khó lường, đe dọa nghiêm trọng môi trường hòa bình, an ninh quốc gia, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhiều dân tộc. Thế giới vẫn chứng kiến các hình thức kiểm soát chính trị, bóc lột kinh tế tinh vi dưới danh nghĩa “viện trợ”, “hợp tác” hoặc “đầu tư”, hay áp thuế cao một cách phi lý, đẩy các nước đang phát triển vào vòng xoáy phụ thuộc. Đồng thời, các cuộc xung đột, chiến tranh cục bộ xuất phát từ mâu thuẫn dân tộc, tôn giáo, hay sự can thiệp từ bên ngoài, gây ra thảm họa nhân đạo và cản trở sự phát triển. Điều đó cho thấy, độc lập dân tộc nếu không dựa trên sức mạnh nội lực, đoàn kết dân tộc và khả năng giữ vững đường lối độc lập, tự chủ sẽ dễ trở thành “nạn nhân” của các toan tính địa chính trị và lợi ích của cường quốc.

Mặt khác, nghèo đói, bệnh tật, bất công xã hội vẫn là một vấn đề lớn ở nhiều nơi trên thế giới. Theo tiêu chí của Liên hợp quốc, trong danh sách 44 nước kém phát triển nhất đến năm 2024, không có nước nào gắn độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội; trong đó có 32 nước châu Phi (United Nations, 2025). Dù đã giành độc lập hơn nửa thế kỷ, nhân dân ở đó vẫn vật lộn với nghèo đói, dịch bệnh hoành hành và xung đột nội bộ. Các mô hình phát triển được du nhập đôi khi không phù hợp với đặc thù văn hóa và tâm lý dân tộc bản địa, khiến tình hình càng trở nên phức tạp. Thực tế này chứng minh rằng, độc lập dân tộc nếu không gắn liền với một mục tiêu xã hội tiến bộ, không hướng tới việc giải phóng triệt để giai cấp và con người, không xây dựng một nền kinh tế độc lập, tự chủ vì lợi ích số đông, thì rất khó để đạt được sự thịnh vượng và mang lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc thực sự cho nhân dân. Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: “nếu nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì” (Hồ Chí Minh, 2011c, tr.64). Chính định hướng xã hội chủ nghĩa, với mục tiêu cao nhất là vì con người, vì một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, Việt Nam đã vượt qua những thách thức và đạt được những thành tựu toàn diện như ngày nay.

3. Kết luận

Tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội có giá trị vượt thời đại không chỉ ở Việt Nam mà còn trên bình diện quốc tế. Mọi luận điệu của các thế lực thù địch xuyên tạc tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội chỉ là thiếu luận cứ lịch sử, thiếu căn cứ khoa học cần được vạch trần để nhân dân, đặc biệt giới trẻ nhận thức rõ và đấu tranh phản bác.

_________________

Ngày nhận : 24/5/2026; Ngày bình duyệt: 4/6/2026; Ngày quyết định đăng: 9/11/2026.

Email tác giả: nguyenminhkhoa11@gmail.com

Bắc An, Hương Giang (26/12/2025). Vị thế, vận hội cho kinh tế Việt Nam cất cánh. nhandan.vn

ĐCSVN (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập II), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Giang Lê (11/5/2024). Giảm nghèo ở Việt Nam được ví như “một cuộc cách mạng”. https://ttdn.vn/.

Hồ Chí Minh (2011a). Toàn tập (Tập 1). Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011b). Toàn tập (Tập 3). Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011c). Toàn tập (Tập 4). Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011d). Toàn tập (Tập 15). Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật.

Trần Văn Giàu (1993). Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám (Tập III, Sự thành công của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh). Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

United Nations (2025). List of LDCs and country fact sheets. https://policy.desa.un.org/.

Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng (2016). Hồ Chí Minh biên niên tiểu sử (Tập 1). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Viện Nghiên cứu chiến lược, Học viện Ngoại giao (28/12/2025): Các điểm sáng đối ngoại Việt Nam năm 2025, Baoquocte.vn.