Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong chuyển đổi mô hình kinh tế và sinh kế, thích ứng với biến đổi khí hậu ở ven biển vùng đồng bằng sông Cửu Long

TS TRẦN HOÀNG HIỂU
ThS NGUYỄN VĂN TƯỜNG
Học viện Chính trị khu vực IV

1. Mở đầu

Địa bàn ven biển vùng đồng bằng sông Cửu Long có sinh kế phụ thuộc nhiều vào nước, đất, nguồn lợi thủy sản và hệ sinh thái ven biển. Xâm nhập mặn, sạt lở, sụt lún, các hiện tượng thời tiết cực đoan và biến động nguồn nước không chỉ gây tổn thất sản xuất mà còn ảnh hưởng đến việc làm, thu nhập, di cư và an sinh xã hội. Vì vậy, chuyển đổi sinh kế cần được xem xét đồng thời trên các phương diện kinh tế, sinh thái và xã hội.

Yêu cầu chuyển đổi mô hình kinh tế và sinh kế đặt trong quan hệ giữa thích ứng biến với đổi khí hậu, đổi mới mô hình tăng trưởng và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo. Đại hội XIV định hướng xác lập mô hình tăng trưởng mới, nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực, đồng thời phát triển kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn (ĐCSVN, 2026). Đối với các địa bàn ven biển, định hướng đó đòi hỏi chuyển tiến bộ kỹ thuật thành năng lực quản trị rủi ro, tạo việc làm và nâng cao giá trị sinh kế.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định: “Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội” (Bộ Chính trị, 2024). Từ đó, vấn đề trọng tâm ở địa bàn ven biển không chỉ là lựa chọn công nghệ, mà còn là tổ chức mô hình sản xuất, liên kết thị trường và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng.

2. Nội dung

2.1. Cơ sở chính trị và cách tiếp cận đối với chuyển đổi mô hình kinh tế, sinh kế ven biển

Đường lối phát triển đất nước giai đoạn mới đặt khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong quan hệ với chuyển đổi xanh, quản trị phát triển và thích ứng biến đổi khí hậu. Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu phát triển kinh tế gắn với bảo vệ tài nguyên, môi trường, tiến bộ và công bằng xã hội (ĐCSVN, 2026). Theo đó, ứng dụng công nghệ không phải mục tiêu tự thân mà phải đóng góp vào hiệu quả sử dụng tài nguyên và chất lượng phát triển.

Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định người dân và doanh nghiệp là trung tâm, chủ thể, nguồn lực và động lực chính của quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; nhà khoa học là nhân tố then chốt, Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt và tạo điều kiện (Bộ Chính trị, 2024). Quan điểm này có ý nghĩa phương pháp luận đối với chuyển đổi sinh kế ven biển. Một mô hình chỉ được coi là đổi mới khi người dân có khả năng tiếp nhận, vận hành, tạo thu nhập và duy trì nó trong điều kiện thị trường và khí hậu biến động. Công nghệ nếu tách khỏi năng lực của hộ sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp và thể chế địa phương sẽ khó tạo ra chuyển đổi bền vững.

Đối với đồng bằng sông Cửu Long, Nghị quyết số 13-NQ/TW ngày 02/4/2022 của Bộ Chính trị xác lập định hướng phát triển kinh tế, xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 (Bộ Chính trị, 2022). Nghị quyết số 78/NQ-CP của Chính phủ sau đó cụ thể hóa chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 13-NQ/TW (Chính phủ, 2022). Cùng với đó, Nghị quyết số 120/NQ-CP về phát triển bền vững đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu đặt nền tảng cho tư duy phát triển dựa trên đặc điểm sinh thái và khả năng thích ứng của vùng (Chính phủ, 2017).

Từ các căn cứ trên, chuyển đổi mô hình kinh tế và sinh kế tại địa bàn ven biển cần được tiếp cận theo hệ thống. Đơn vị phân tích không chỉ là hộ sản xuất hay một quy trình kỹ thuật, mà là chuỗi quan hệ giữa tài nguyên, công nghệ, tổ chức sản xuất, dữ liệu, thị trường, tài chính, quản trị địa phương và cộng đồng. Với cách tiếp cận này có thể phân biệt giữa ứng dụng tiến bộ kỹ thuật và chuyển đổi mô hình. Ứng dụng tiến bộ kỹ thuật có thể làm thay đổi một khâu; chuyển đổi mô hình làm thay đổi đồng thời cách sử dụng đầu vào, phương thức sản xuất, tổ chức liên kết, cấu trúc chi phí, sản phẩm, thị trường và cơ chế phân bổ lợi ích.

2.2. Yêu cầu chuyển đổi mô hình kinh tế và sinh kế tại địa bàn ven biển vùng đồng bằng sông Cửu Long

a) Chuyển từ thích ứng bị động sang tái cấu trúc sinh kế theo điều kiện sinh thái

Thực tiễn sinh kế ven biển cho thấy hệ sinh thái ven biển vừa là nguồn lực tự nhiên vừa là không gian sinh tồn của cộng đồng. Sinh kế tại nhiều địa bàn gắn với khai thác, nuôi trồng, chế biến thủy sản, nông nghiệp và các dịch vụ liên quan. Vì vậy, thích ứng cần chuyển từ tư duy bảo vệ bằng mọi giá mô hình hiện hữu sang lựa chọn mô hình phù hợp với điều kiện sinh thái mới. Định hướng này phù hợp với sự chuyển biến trong nhận thức và chủ trương của Đảng về bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên và ứng phó với biến đổi khí hậu. Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa và phục hồi môi trường, hệ sinh thái và từ khai thác thiếu bền vững sang sử dụng tài nguyên bền vững (ĐCSVN, 2026). Đối với ven biển đồng bằng sông Cửu Long, yêu cầu đặt ra là phải phân vùng theo mức độ rủi ro và đặc điểm sinh thái để lựa chọn mô hình phù hợp: nơi có điều kiện mặn, lợ ổn định có thể phát triển thủy sản thích ứng; khu vực chuyển tiếp mặn, ngọt cần mô hình linh hoạt; khu vực gắn với rừng ngập mặn cần ưu tiên sinh kế dựa vào hệ sinh thái và bảo tồn.

b) Chuyển từ ứng dụng công nghệ sang đổi mới toàn bộ mô hình tạo giá trị

Khoa học và công nghệ chỉ tạo ra chuyển đổi khi làm thay đổi năng suất, chất lượng, chi phí, rủi ro hoặc khả năng tiếp cận thị trường. Gồm các công nghệ quan trắc môi trường nước, cảm biến, IoT, GIS, viễn thám, tự động hóa, truy xuất nguồn gốc, nền tảng dữ liệu và công nghệ sinh học có thể hỗ trợ sản xuất ven biển. Đại hội XIV nhấn mạnh quan điểm khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ, nhất là công nghệ mới, công nghệ cao, công nghệ chiến lược (ĐCSVN, 2026). Nghị quyết số 57-NQ/TW cũng yêu cầu thúc đẩy nghiên cứu ứng dụng, hấp thụ, làm chủ và ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến (Bộ Chính trị, 2024).

Đại hội XIV xác định mô hình tăng trưởng mới phải gắn với kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn (ĐCSVN, 2026). Do đó, kinh tế tuần hoàn tại các địa bàn ven biển không nên được hiểu hẹp là xử lý chất thải. Đây là phương thức tổ chức lại dòng vật chất, năng lượng và phụ phẩm giữa các hoạt động sản xuất, qua đó giảm đầu vào, giảm phát thải và hình thành sản phẩm mới.

Với địa bàn ven biển, điều đó cần được cụ thể hóa thành đổi mới đồng bộ từ giống, quy trình, giám sát môi trường, chế biến, bảo quản đến tiêu chuẩn, truy xuất và thương mại.

c) Chuyển từ sinh kế đơn ngành sang đa dạng hóa có khả năng phân tán rủi ro

Biến đổi khí hậu làm tăng biến động của thu nhập khi hộ dân phụ thuộc vào một nguồn sinh kế duy nhất. Vì vậy, chuyển đổi sinh kế cần hướng tới cấu trúc đa nguồn thu nhưng có liên kết sinh thái và kinh tế, thay vì đa dạng hóa tự phát. Giá trị của cấu trúc này nằm ở khả năng phân tán rủi ro, kéo dài chuỗi giá trị và giữ lại phần giá trị gia tăng lớn hơn tại địa phương.

2.3. Vai trò của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong kiến tạo mô hình kinh tế và sinh kế thích ứng

a) Khoa học, công nghệ tạo năng lực nhận diện, dự báo và quản trị rủi ro

Điểm yếu của sinh kế ven biển là mức độ phụ thuộc cao vào các biến số tự nhiên nhưng khả năng tiếp cận thông tin rủi ro của hộ dân còn không đồng đều. Dữ liệu khí tượng, thủy văn, độ mặn, chất lượng nước, sạt lở, dịch bệnh và thị trường nếu được tích hợp và chuyển thành thông tin có thể sử dụng sẽ làm thay đổi chất lượng quyết định sản xuất. Đây là tầng ứng dụng khoa học, công nghệ có giá trị trực tiếp nhất đối với thích ứng. Nghị quyết số 57-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu “làm giàu, khai thác tối đa tiềm năng của dữ liệu, đưa dữ liệu thành tư liệu sản xuất chính” (Bộ Chính trị, 2024). Khi đó, dữ liệu trở thành đầu vào của sản xuất chứ không chỉ là công cụ quản lý nhà nước.

b) Đổi mới sáng tạo kết nối công nghệ với tri thức địa phương và tổ chức sản xuất

Đổi mới sáng tạo tại địa bàn ven biển không đồng nhất với công nghệ cao. Nhiều đổi mới có giá trị xuất phát từ việc kết hợp tri thức khoa học với kinh nghiệm sản xuất của cộng đồng, cải tiến quy trình, tổ chức hợp tác sản xuất, tiêu chuẩn hóa sản phẩm hoặc hình thành cơ chế chia sẻ dữ liệu và thiết bị. Vì vậy, hệ thống khuyến nông, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, hợp tác xã và chính quyền cơ sở cần được kết nối thành mạng lưới đổi mới sáng tạo.

Nghị quyết số 57-NQ/TW nêu rõ: “Người dân và doanh nghiệp là trung tâm, là chủ thể, nguồn lực, động lực chính; nhà khoa học là nhân tố then chốt; Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, thúc đẩy, tạo điều kiện thuận lợi nhất” (Bộ Chính trị, 2024). Đây là cơ sở để xác định vai trò của các chủ thể trong quá trình tổ chức sản xuất. Áp dụng vào các địa bàn ven biển, Nhà nước không nên thay thế quyết định sản xuất của người dân mà cần kiến tạo hạ tầng, dữ liệu, tiêu chuẩn, cơ chế liên kết để các chủ thể cùng tạo ra giải pháp.

c) Khoa học, công nghệ nâng cấp chuỗi giá trị và khả năng tiếp cận thị trường

Một mô hình thích ứng chỉ bền vững khi tạo được thu nhập. Vì vậy, công nghệ phải hỗ trợ cả phía sản xuất và phía thị trường. Truy xuất nguồn gốc, chứng nhận, dữ liệu vùng nuôi, thương mại số, quản trị chất lượng, bảo quản và chế biến là những công cụ giúp sản phẩm ven biển dịch chuyển từ cạnh tranh bằng sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, tính minh bạch và giá trị sinh thái. Đại hội XIV đặt yêu cầu phát triển kinh tế xanh, kinh tế số, kinh tế tuần hoàn và khai thác các động lực tăng trưởng mới từ chuyển đổi số, chuyển đổi xanh (ĐCSVN, 2026). Đây là căn cứ để thiết kế chính sách hỗ trợ các mô hình ven biển theo chuỗi giá trị thay vì hỗ trợ rời rạc theo từng công nghệ.

2.4. Định hướng thúc đẩy chuyển đổi sinh kế ven biển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thúc đẩy chuyển đổi sinh kế ven biển, cần thay cách hỗ trợ mô hình riêng lẻ bằng cách tiếp cận hệ thống, dựa trên đặc điểm sinh thái, nhu cầu cộng đồng và liên kết các chủ thể. Trọng tâm là kết hợp công nghệ với tổ chức sản xuất, quản trị dữ liệu, thị trường, phát triển nhân lực và đánh giá hiệu quả thích ứng.

Thứ nhất, tổ chức chuyển đổi mô hình kinh tế và sinh kế trên cơ sở phân vùng sinh thái, nhận diện rủi ro khí hậu và năng lực thích ứng của cộng đồng

Sự khác biệt về chế độ thủy văn, mức độ xâm nhập mặn, tình trạng sạt lở, sụt lún, khả năng tiếp cận nước ngọt và cơ cấu sinh kế đòi hỏi việc xây dựng phương án chuyển đổi sinh kế ở từng địa bàn phải căn cứ vào điều kiện cụ thể. Việc áp dụng thống nhất một mô hình sản xuất hoặc một cơ chế hỗ trợ cho những địa bàn có đặc điểm sinh thái khác nhau có thể làm giảm hiệu quả đầu tư, thậm chí gia tăng rủi ro đối với sinh kế của người dân.Vì vậy, cần xây dựng hệ thống thông tin và bản đồ phân vùng phục vụ quyết định chuyển đổi sinh kế, tích hợp dữ liệu về tài nguyên nước, độ mặn, sạt lở, sụt lún, hiện trạng sử dụng đất, hạ tầng sản xuất, khả năng tiếp cận thị trường và đặc điểm kinh tế - xã hội của cộng đồng. Hệ thống này cần kết nối dữ liệu thủy văn, khí tượng, môi trường và hiện trạng sinh kế, đồng thời được cập nhật thường xuyên để phản ánh những biến động về điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội. Trong đó, mức độ dễ bị tổn thương cần được xác định trên cơ sở kết hợp giữa mức độ phơi lộ trước hiểm họa, tính nhạy cảm của hoạt động sinh kế và năng lực thích ứng của từng nhóm dân cư.

Giá trị của hoạt động phân vùng không chỉ nằm ở việc số hóa hiện trạng mà chủ yếu ở khả năng hỗ trợ lựa chọn mô hình sản xuất, xác định thứ tự ưu tiên đầu tư và điều chỉnh chính sách khi điều kiện khí hậu thay đổi. Đặc biệt, cần tránh đồng nhất ranh giới hành chính với ranh giới sinh thái, bởi hệ thống thủy lợi, lưu vực nước và các hệ sinh thái ven biển thường có phạm vi tác động vượt ra ngoài địa giới một xã.

Định hướng này phù hợp với quan điểm phát triển thuận thiên, tôn trọng quy luật tự nhiên và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu được xác lập trong Nghị quyết số 120/NQ-CP ngày 17/11/2017 của Chính phủ. Theo đó, khoa học và công nghệ phải cung cấp cơ sở dữ liệu và bằng chứng để lựa chọn phương án phát triển phù hợp, thay vì chỉ được sử dụng để khắc phục những bất cập của mô hình sản xuất hiện hữu.

Thứ hai, đổi mới cơ chế hỗ trợ và chuyển giao công nghệ theo hướng cung cấp giải pháp tổng hợp, gắn với hiệu quả kinh tế và sức chịu tải của hệ sinh thái

Một trong những hạn chế cần khắc phục trong chuyển giao công nghệ ở khu vực nông thôn là xu hướng chú trọng trang bị máy móc, thiết bị hoặc triển khai mô hình trình diễn, trong khi chưa quan tâm tương xứng đến năng lực vận hành, chi phí duy trì, tổ chức sản xuất và khả năng tiêu thụ sản phẩm. Công nghệ có hiệu quả kỹ thuật cao không đồng nghĩa mang lại hiệu quả kinh tế nếu chi phí đầu tư, năng lượng, vật tư và bảo dưỡng vượt quá khả năng chi trả của hộ sản xuất. Do đó, chính sách hỗ trợ cần chuyển từ cấp phát thiết bị riêng lẻ sang cung cấp các gói giải pháp tích hợp, bao gồm công nghệ, đào tạo kỹ năng, tư vấn kỹ thuật, tổ chức sản xuất, tiếp cận dữ liệu, tiêu chuẩn chất lượng, kết nối thị trường và hỗ trợ tài chính. Việc lựa chọn giải pháp phải căn cứ vào điều kiện sản xuất thực tế, khả năng tiếp nhận của người dân và hiệu quả trong toàn bộ chu kỳ hoạt động.

Đồng thời, đánh giá hiệu quả chuyển đổi không nên chỉ dựa vào năng suất hoặc doanh thu trên một đơn vị diện tích mà cần xem xét giá trị gia tăng ròng, mức độ ổn định thu nhập, hiệu quả sử dụng nước và năng lượng, rủi ro dịch bệnh, tác động môi trường và khả năng phục hồi sau thiên tai. Một mô hình tạo ra lợi nhuận ngắn hạn nhưng làm gia tăng khai thác nước dưới đất, suy giảm chất lượng đất hoặc gây tổn hại hệ sinh thái không thể được xem là phương án chuyển đổi bền vững.

Nghị quyết số 57-NQ/TW đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, tạo điều kiện cho hoạt động thử nghiệm và ứng dụng các giải pháp mới. Vận dụng vào vùng ven biển, cần ưu tiên cơ chế đặt hàng giải quyết những vấn đề cụ thể của sản xuất và sinh kế, đồng thời đánh giá kết quả dựa trên lợi ích thực tế đối với người dân, doanh nghiệp và môi trường sinh thái.

Thứ ba, phát triển các mô hình kinh tế và sinh kế thích ứng trên cơ sở lợi thế sinh thái, đổi mới công nghệ và tổ chức lại chuỗi giá trị

Chuyển đổi mô hình kinh tế và sinh kế tại các địa bàn ven biển cần được thực hiện theo hướng khai thác hợp lý lợi thế của từng tiểu vùng sinh thái, kết hợp đổi mới công nghệ với tổ chức lại hoạt động sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Trọng tâm không phải là mở rộng đồng loạt một mô hình có hiệu quả tại một địa phương, mà là xác định điều kiện cần thiết để mô hình đó có thể vận hành bền vững tại những địa bàn khác nhau.

Đối với vùng chuyển tiếp mặn, ngọt, có thể nghiên cứu phát triển và hoàn thiện mô hình luân canh lúa - tôm trên cơ sở quản lý nguồn nước, điều chỉnh lịch thời vụ và kiểm soát chất lượng môi trường. Tại những khu vực có điều kiện nuôi trồng thủy sản phù hợp, cần tăng cường ứng dụng công nghệ quan trắc, cảnh báo dịch bệnh, quản lý chất lượng nước và truy xuất nguồn gốc nhằm giảm rủi ro, nâng cao chất lượng sản phẩm và đáp ứng yêu cầu thị trường.

Đối với địa bàn có hệ sinh thái rừng ngập mặn, việc phát triển mô hình tôm - rừng, sinh kế dưới tán rừng, dịch vụ sinh thái và du lịch cộng đồng cần gắn với bảo vệ, phục hồi rừng và duy trì chức năng sinh thái. Bên cạnh đó, cần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn thông qua tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, thủy sản, giảm thất thoát tài nguyên và phát triển các hoạt động chế biến tạo giá trị gia tăng.

Tuy nhiên, không nên mặc nhiên coi mọi mô hình ứng dụng công nghệ cao hoặc được gắn nhãn sinh thái là có hiệu quả thích ứng. Việc lựa chọn và nhân rộng phải dựa trên kết quả đánh giá về chi phí, lợi nhuận, mức độ ổn định sinh kế, khả năng tiếp cận thị trường và tác động đối với hệ sinh thái. Đặc biệt, cần tính đến sức chịu tải của môi trường nước, khả năng duy trì nguồn tài nguyên và những tác động tích lũy khi mở rộng quy mô sản xuất.

Thứ tư, phát triển hạ tầng dữ liệu và hệ thống thông tin hỗ trợ quyết định sản xuất, quản trị rủi ro khí hậu ở cấp cơ sở

Dữ liệu khí tượng, thủy văn, môi trường và thị trường chỉ phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành thông tin có thể sử dụng trong các quyết định sản xuất và sinh kế. Đối với hộ nuôi trồng thủy sản, thông tin về độ mặn, chất lượng nước, thời tiết và nguy cơ dịch bệnh có ý nghĩa trực tiếp đối với thời điểm lấy nước, điều chỉnh mật độ nuôi và áp dụng các biện pháp xử lý môi trường. Vì vậy, cần xây dựng hệ thống dữ liệu có khả năng kết nối giữa quan trắc môi trường, dự báo khí hậu, quản lý tài nguyên và hoạt động khuyến nông, khuyến ngư. Việc đầu tư phải chú trọng chất lượng dữ liệu, tính kịp thời, khả năng liên thông và trách nhiệm cập nhật của các cơ quan có liên quan. Những thông tin dự báo phục vụ sản xuất cần được công bố kèm theo mức độ tin cậy và giới hạn sử dụng để hạn chế rủi ro do quyết định dựa trên dữ liệu không phù hợp.

Ở cấp xã, đội ngũ cán bộ chuyên môn, hợp tác xã và tổ hợp tác cần được nâng cao năng lực phân tích, diễn giải thông tin kỹ thuật thành những khuyến nghị cụ thể, dễ áp dụng. Song song với các nền tảng số, cần duy trì các phương thức truyền thông phù hợp với người dân còn hạn chế về thiết bị và kỹ năng số, bảo đảm không làm gia tăng khoảng cách tiếp cận thông tin giữa các nhóm dân cư. Phát triển hạ tầng dữ liệu vì thế phải được xem là một bộ phận của đổi mới quản trị phát triển địa phương, gắn với nâng cao năng lực sử dụng thông tin và cải thiện chất lượng quyết định của cả cơ quan quản lý lẫn người sản xuất.

Thứ năm, hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và tăng cường liên kết giữa chính quyền địa phương, cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp và hợp tác xã

Đổi mới sáng tạo trong chuyển đổi sinh kế ven biển không thể chỉ dựa vào năng lực của từng hộ sản xuất hoặc từng xã riêng lẻ. Những yêu cầu về nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng, nguồn vốn và phát triển thị trường đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều chủ thể trên phạm vi liên xã, liên tỉnh và toàn vùng. Theo đó, cần hình thành mạng lưới hợp tác giữa chính quyền địa phương, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, hợp tác xã và các tổ chức hỗ trợ phát triển. Đặc biệt, hợp tác xã cần được xác định là một chủ thể trung gian quan trọng trong quá trình chuyển giao công nghệ cho các hộ sản xuất nhỏ. Thông qua cơ chế sử dụng chung thiết bị, dịch vụ quan trắc, hệ thống truy xuất nguồn gốc và tổ chức tiêu thụ sản phẩm, hợp tác xã có thể góp phần giảm chi phí đầu tư riêng lẻ, khắc phục tình trạng sản xuất phân tán và nâng cao năng lực tham gia chuỗi giá trị.

Nghị quyết số 13-NQ/TW ngày 02/4/2022 của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 78/NQ-CP ngày 18/6/2022 của Chính phủ đặt ra yêu cầu tăng cường liên kết vùng trong phát triển đồng bằng sông Cửu Long. Trên cơ sở đó, cần phát triển các cơ chế phối hợp nghiên cứu, thử nghiệm và chuyển giao công nghệ theo chuỗi giá trị và không gian sinh thái, thay vì phân tán nguồn lực vào những mô hình nhỏ lẻ, thiếu khả năng kết nối và nhân rộng.

Thứ sáu, gắn chuyển đổi mô hình kinh tế và sinh kế với phát triển nguồn nhân lực, bảo đảm an sinh xã hội và công bằng trong tiếp cận cơ hội phát triển

Chuyển đổi sinh kế là quá trình điều chỉnh không chỉ về công nghệ và phương thức sản xuất mà còn về việc làm, phân công lao động và phân bổ lợi ích. Trong quá trình đó, các hộ có đất đai, vốn, trình độ kỹ thuật và khả năng tiếp cận thị trường thường có điều kiện chuyển đổi thuận lợi hơn. Ngược lại, lao động không có đất sản xuất, hộ nghèo, phụ nữ làm việc trong khu vực phi chính thức và người cao tuổi có thể gặp nhiều rào cản trong tiếp cận công nghệ, tín dụng và cơ hội việc làm mới. Do đó, chính sách chuyển đổi cần được thiết kế trên cơ sở đánh giá tác động đối với từng nhóm dân cư, nhất là những nhóm có mức độ dễ bị tổn thương cao. Việc hỗ trợ công nghệ và phát triển mô hình sản xuất phải đi cùng đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng số, hỗ trợ tiếp cận thị trường lao động, bảo đảm an sinh và tạo điều kiện để người dân tham gia vào quá trình lựa chọn phương án sinh kế.

Đối với những mô hình làm giảm nhu cầu lao động hoặc đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao hơn, cần dự báo nhu cầu chuyển đổi nghề nghiệp và chuẩn bị các hình thức hỗ trợ phù hợp. Hoạt động đào tạo phải gắn với nhu cầu sử dụng lao động và cơ hội tạo thu nhập có thể xác định, tránh chạy theo số lượng lớp học hoặc số người được cấp chứng chỉ. Cần nghiên cứu, xem xét mối quan hệ giữa sức ép môi trường, điều kiện sinh kế và lựa chọn di cư của người dân vùng đồng bằng sông Cửu Long (Ngân hàng Thế giới, 2025). Từ góc độ chính sách, cần nhìn nhận việc chuyển dịch lao động và đa dạng hóa nguồn thu nhập như những phương án thích ứng có điều kiện, thay vì coi việc duy trì cơ cấu nghề nghiệp hiện hữu là mục tiêu của mọi địa phương. Yêu cầu đặt ra là, bảo đảm người dân có năng lực và cơ hội lựa chọn phương án sinh kế phù hợp, được tiếp cận các nguồn lực hỗ trợ.

Thứ bảy, đổi mới cơ chế theo dõi, đánh giá và nhân rộng mô hình trên cơ sở kết quả thích ứng thực chất

Hiệu quả của chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong chuyển đổi sinh kế cần được đánh giá bằng những thay đổi thực chất đối với thu nhập, khả năng chống chịu rủi ro và chất lượng môi trường, thay vì chủ yếu căn cứ vào kinh phí giải ngân, số thiết bị được lắp đặt hoặc số mô hình trình diễn. Để thực hiện yêu cầu này, cần xây dựng bộ chỉ số đánh giá theo ba cấp độ: đầu vào, đầu ra và tác động. Chỉ số đầu vào phản ánh nguồn lực tài chính, nhân lực và công nghệ được huy động; chỉ số đầu ra thể hiện mức độ sử dụng công nghệ, tiếp cận thông tin dự báo, áp dụng quy trình sản xuất và tham gia liên kết thị trường; chỉ số tác động tập trung vào thu nhập ròng, tính ổn định của sinh kế, mức giảm thiệt hại do rủi ro khí hậu, hiệu quả sử dụng tài nguyên, chất lượng môi trường và mức độ tham gia của người dân.

Việc đánh giá cần kết hợp dữ liệu trước và sau khi triển khai mô hình; khi điều kiện cho phép, cần so sánh với những địa bàn hoặc nhóm hộ có đặc điểm tương đồng. Đồng thời, phải xem xét ảnh hưởng của giá cả, thời tiết, dịch bệnh và biến động thị trường để hạn chế việc quy kết thiếu căn cứ những thay đổi về thu nhập cho một giải pháp công nghệ riêng lẻ. Mỗi chỉ số cần được xác định rõ nội dung, phương pháp đo lường, nguồn dữ liệu, đơn vị chịu trách nhiệm và thời gian theo dõi. Đối với các mô hình có tác động dài hạn đến hệ sinh thái, cần duy trì hoạt động đánh giá trong thời gian phù hợp, tránh kết luận hiệu quả chỉ dựa trên kết quả của một hoặc hai vụ sản xuất.

Đặc biệt, cần thiết lập cơ chế đánh giá độc lập, công khai kết quả và sử dụng bằng chứng đánh giá để điều chỉnh chính sách. Những mô hình không đạt mục tiêu phải được phân tích nguyên nhân và có thể dừng hỗ trợ hoặc điều chỉnh trước khi nhân rộng. Việc phát hiện sớm những hạn chế trong quá trình thử nghiệm cũng là một kết quả có giá trị của hoạt động đổi mới sáng tạo, giúp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và hạn chế rủi ro đối với cộng đồng.

Những định hướng trên cần được thực hiện đồng bộ nhưng có thứ tự ưu tiên theo rủi ro và nguồn lực từng địa bàn. Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chỉ tạo ra chuyển đổi có ý nghĩa khi cải thiện thu nhập, giảm tổn thương khí hậu và duy trì nền tảng sinh thái. Đây cũng là cơ sở để lựa chọn, điều chỉnh và nhân rộng mô hình dựa trên bằng chứng thay vì số lượng hoạt động hỗ trợ.

3. Kết luận

Chuyển đổi mô hình kinh tế và sinh kế tại ven biển vùng đồng bằng sông Cửu Long là quá trình tái cấu trúc quan hệ giữa con người, tài nguyên, công nghệ, tổ chức sản xuất và thị trường dưới tác động của biến đổi khí hậu. Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tạo ra khả năng nhận diện rủi ro tốt hơn, sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, tổ chức chuỗi giá trị mới và mở rộng không gian thị trường. Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi được tích hợp vào một mô hình phát triển có sự tham gia thực chất của người dân, doanh nghiệp, hợp tác xã, nhà khoa học và chính quyền địa phương.

Văn kiện Đại hội XIV và Nghị quyết số 57-NQ/TW tạo cơ sở định hướng cho việc đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vào quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng và sinh kế. Đối với các địa bàn ven biển vùng đồng bằng sông Cửu Long, ưu tiên là chuyển từ hỗ trợ đơn lẻ sang giải pháp thích ứng tích hợp theo hệ sinh thái, chuỗi giá trị và quản trị rủi ro. Hiệu quả chính sách cần được xác định bằng thu nhập bền vững, năng lực chống chịu của cộng đồng và chất lượng tài nguyên môi trường.

Ngày nhận: 25/10/2026; Ngày bình duyệt: 13/11/2026; Ngày quyết định đăng: 13/11/2026.

Email tác giả: hieueconomics@gmail.com

Tài liệu tham khảo

Bộ Chính trị. (2022). Nghị quyết số 13-NQ/TW ngày 02/4/2022 về phương hướng phát triển kinh tế, xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Bộ Chính trị. (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Chính phủ. (2017). Nghị quyết số 120/NQ-CP ngày 17/11/2017 về phát triển bền vững đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu.

Chính phủ. (2022). Nghị quyết số 78/NQ-CP ngày 18/6/2022 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 13-NQ/TW ngày 02/4/2022 của Bộ Chính trị.

ĐCSVN (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập II). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Ngân hàng Thế giới. (2025). Living or Leaving: Life in the Mekong Delta Region of Viet Nam. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/12/17/world-bank-report-charts-a-sustainable-pathway-for-viet-nam-s-mekong-delta

Thủ tướng Chính phủ. (2019). Quyết định số 417/QĐ-TTg ngày 13/4/2019 ban hành Chương trình hành động tổng thể thực hiện Nghị quyết số 120/NQ-CP. https://vanban.chinhphu.vn/?docid=196778&pageid=27160.