Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong phát triển khu công nghiệp sinh thái ở Việt Nam

ThS LÊ THỊ TỐ NGA
Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công tại thành phố Đà Nẵng
ThS HỒ THỊ MỸ TÌNH
Trường chính trị thành phố Đà Nẵng

Corporate social responsibility in developing eco-industrial parks in Vietnam

Abstract: Developing eco-industrial parks is an important orientation in the context of Vietnam accelerating green transformation, in which promoting corporate social responsibility plays a central and urgent role to ensure the effectiveness and sustainability of this process. The article analyzes aspects of corporate social responsibility in developing eco-industrial parks, and proposes several solutions to promote the implementation of this responsibility, aiming toward the goal of sustainable development of industrial park models in Vietnam.

Keywords: corporate social responsibility; enterprises; eco-industrial parks.

1. Mở đầu

Phát triển khu công nghiệp sinh thái đang trở thành xu hướng phổ biến trên thế giới và được xem là một phương thức hiệu quả nhằm hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững các khu công nghiệp. Trong mô hình này, doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm, vừa là chủ thể trực tiếp tham gia thực hiện, vừa là đối tượng thụ hưởng các lợi ích do khu công nghiệp sinh thái mang lại. Vì vậy, thúc đẩy trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp là yêu cầu cần thiết để nâng cao tính chủ động và tích cực của doanh nghiệp trong quá trình phát triển khu công nghiệp sinh thái, đồng thời gắn với định hướng chuyển đổi xanh và phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay.

2. Nội dung

2.1. Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp

a) Khái niệm

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp là những nỗ lực và trách nhiệm của doanh nghiệp nhằm giảm thiểu hoặc ngăn ngừa các tác động có hại và tối đa hóa các tác động tích cực và hữu ích lâu dài đối với xã hội (Phan Thị Thu Hiền, 2023).

Theo Trần Thái Đình Khương và cộng sự (2022), trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp là những yêu cầu buộc doanh nghiệp phải cải thiện và nâng cao chất lượng đời sống xã hội thông qua chính các hoạt động trong quá trình sản xuất, kinh doanh của mình. Vì vậy, bên cạnh mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận, doanh nghiệp cần thực hiện trách nhiệm xã hội một cách phù hợp và hiệu quả, bảo đảm đầy đủ và toàn diện các khía cạnh của trách nhiệm này.

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp còn được xem là công cụ giúp doanh nghiệp thực hiện hiệu quả hoạt động sản xuất, kinh doanh, đồng thời góp phần giải quyết các vấn đề xã hội và thực hiện cam kết với cộng đồng (Phan Thị Thu Hiền, 2023). Trong phát triển khu công nghiệp sinh thái, việc lập báo cáo trách nhiệm xã hội hằng năm là yêu cầu bắt buộc đối với nhà đầu tư thực hiện dự án đầu tư xây dựng và kinh doanh kết cấu hạ tầng khu công nghiệp nhằm đáp ứng tiêu chí xác định khu công nghiệp sinh thái (Chính phủ, 2022).

b) Những khía cạnh chính trong trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp

Theo Trần Thái Đình Khương và cộng sự (2022), trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp bao gồm có 5 khía cạnh cơ bản: trách nhiệm kinh tế, trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm đạo đức, trách nhiệm nhân đạo, trách nhiệm môi trường. Cụ thể như sau:

Trách nhiệm kinh tế đề cập đến các hoạt động của doanh nghiệp nhằm tạo ra hàng hóa, dịch vụ và các giá trị kinh tế phục vụ cộng đồng. Theo mô hình trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp của Carroll (1991), trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trên phương diện kinh tế được thể hiện thông qua việc tối đa hóa lợi nhuận, hiệu quả kinh doanh và sự tăng trưởng bền vững của doanh nghiệp (Nguyễn Thị Thanh Tân và cộng sự, 2022). Đây là trách nhiệm ưu tiên hàng đầu và là nền tảng cơ bản để thực hiện các khía cạnh trách nhiệm xã hội khác.

Trách nhiệm pháp lý phản ánh việc doanh nghiệp tuân thủ các quy định và pháp luật trong quá trình hoạt động, bảo đảm các chuẩn mực đạo đức đã được hiến định hoặc được pháp luật quy định được thực thi đối với mọi chủ thể trong nền kinh tế.

Trách nhiệm đạo đức bao hàm việc tôn trọng, bảo vệ và tuân thủ các quy chuẩn đạo đức, hướng đến các hành động đúng đắn và hợp lý, nhằm mục tiêu ngăn chặn các tổn hại phát sinh trong quá trình kinh doanh và bảo vệ quyền con người.

Trách nhiệm nhân đạo được hiểu là việc doanh nghiệp hỗ trợ và khuyến khích người lao động tham gia các hoạt động cộng đồng, hoạt động thiện nguyện và các dịch vụ xã hội trong quá trình làm việc, qua đó góp phần nâng cao trách nhiệm đối với cộng đồng và xã hội.

Trách nhiệm môi trường trong trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp tập trung vào việc nâng cao hiệu quả sinh thái, phòng ngừa ô nhiễm và quản trị môi trường. Doanh nghiệp cần bảo đảm hoạt động sản xuất, kinh doanh không gây tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời thúc đẩy các thực tiễn bền vững và sử dụng tài nguyên một cách có trách nhiệm.

c) Vai trò của việc thực hiện trách nhiệm xã hội đối với doanh nghiệp

Thực hiện tốt trách nhiệm xã hội giúp doanh nghiệp xây dựng và củng cố hình ảnh, uy tín, qua đó thu hút đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh. Đồng thời, việc thực hiện trách nhiệm xã hội còn giúp doanh nghiệp tiệm cận với các yêu cầu pháp lý và chuẩn mực quốc tế, hạn chế rủi ro pháp lý, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe từ các thị trường khác nhau, từ đó mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường mới và mở rộng quan hệ hợp tác kinh doanh.

Bên cạnh đó, thực hiện trách nhiệm xã hội giúp doanh nghiệp tiết kiệm được các chi phí liên quan đến xử lý chất thải, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và các tài nguyên theo hướng bền vững. Doanh nghiệp thực hiện tốt trách nhiệm xã hội cũng sẽ tạo dựng môi trường làm việc tích cực, thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao, từ đó hình thành đội ngũ lao động ổn định, nâng cao năng suất và hiệu quả kinh doanh.

Ngoài ra, thực hiện trách nhiệm xã hội giúp doanh nghiệp xây dựng mối quan hệ tích cực và nhận được sự ủng hộ từ cộng đồng. Khi doanh nghiệp thể hiện rõ cam kết đối với xã hội, họ sẽ tạo dựng được sự tin cậy, thúc đẩy quan hệ hợp tác bền vững và lâu dài với cộng đồng cũng như các bên liên quan.

2.2. Phát triển khu công nghiệp sinh thái

Khu công nghiệp sinh thái là “một cộng đồng các doanh nghiệp sản xuất, dịch vụ cùng nằm trên một khu đất chung. Doanh nghiệp thành viên tìm kiếm nâng cao hiệu quả môi trường, kinh tế - xã hội bởi vì sự hợp tác trong việc quản lý các vấn đề về môi trường và tài nguyên. Bằng cách làm việc cùng nhau, cộng đồng các doanh nghiệp tìm kiếm một lợi ích tập thể và lớn hơn tổng lợi ích riêng lẻ mà mỗi doanh nghiệp sẽ nhận được chỉ bằng cách tối ưu hóa hiệu quả hoạt động của từng doanh nghiệp” (UNIDO, 2023).

Ở Việt Nam, Nghị định 35/2022/NĐ-CP ngày 28/5/2022 của Chính phủ quy định về quản lý khu công nghiệp và khu kinh tế, tại mục 5 Điều 2 nêu rõ: “Khu công nghiệp sinh thái là khu công nghiệp, trong đó có doanh nghiệp trong khu công nghiệp tham gia vào hoạt động sản xuất sạch hơn và sử dụng hiệu quả tài nguyên, có sự liên kết, hợp tác trong sản xuất để thực hiện hoạt động cộng sinh công nghiệp; đáp ứng các tiêu chí quy định tại Nghị định này”.

Như vậy, từ các quan điểm quốc tế và của Việt Nam, có thể hiểu khu công nghiệp sinh thái là khu công nghiệp thực hành các giải pháp tổng thể về quản lý và sản xuất ở phạm vi tổng thể khu công nghiệp đến từng doanh nghiệp trong khu công nghiệp nhằm hướng đến thực hiện mục tiêu phát triển bền vững và toàn diện về kinh tế, xã hội và môi trường.

Khu công nghiệp sinh thái mang lại những lợi ích đa dạng và có thể đóng góp vào 3 điểm mấu chốt của phát triển bền vững: kinh tế, xã hội và môi trường.

Về kinh tế, theo Tudor và cộng sự (2007), ở cấp độ doanh nghiệp, khu công nghiệp sinh thái mang lại sự phối hợp hiệu quả và lợi ích kinh tế nhờ việc chia sẻ thông tin, tái chế chất thải và sử dụng chung hạ tầng, từ đó giúp giảm chi phí sản xuất và nâng cao hiệu quả hoạt động. Ở cấp độ khu công nghiệp, mô hình này tạo cơ hội nâng cao năng lực sản xuất, nâng cao hiệu quả kỹ thuật, tăng trưởng về số lượng dòng sinh thái công nghiệp và sự liên kết giữa các doanh nghiệp, giảm thiểu gánh nặng môi trường cho toàn bộ hệ thống (Tudor Terry và cộng sự, 2007, tr.199-207).

Về xã hội, khu công nghiệp sinh thái tạo ra thêm nhiều việc làm cho địa phương, đồng thời mang lại lợi ích xã hội vượt xa nguồn thu thuế mà chính quyền địa phương có thể thu được. Mô hình này góp phần cải thiện hệ thống quản lý an toàn và sức khỏe nghề nghiệp; tăng cường hợp tác giữa các doanh nghiệp; nâng cao mối quan hệ giữa nhà đầu tư, doanh nghiệp với các cơ quan quản lý nhà nước, đồng thời nâng cao uy tín của doanh nghiệp và thúc đẩy việc sử dụng lao động theo hướng công bằng, bền vững và bảo đảm an sinh xã hội.

Về môi trường, việc sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn cũng như giảm phát sinh chất thải và phát thải trong khu công nghiệp sinh thái mang lại lợi ích trực tiếp cho môi trường. Các hoạt động của khu công nghiệp sinh thái góp phần giảm thiểu tiêu thụ năng lượng; giảm thiểu việc xử lý chất thải; giảm phát thải; giảm thiểu việc xử lý nước thải bị ô nhiễm.

Các thông lệ quốc tế đều cho thấy, mặc dù lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường của các khu công nghiệp sinh thái có thể khác nhau, tùy theo từng mô hình và điều kiện cụ thể, nhưng nhìn chung đều vượt xa những lợi ích kinh doanh thông thường (Lưu Quốc Đạt, Đỗ Thị Minh Huệ, 2022, tr.149-156).

Tại Việt Nam, phát triển khu công nghiệp xanh và khu công nghiệp sinh thái gắn với mô hình kinh tế tuần hoàn, sản xuất sạch, giảm thiểu ô nhiễm, sử dụng tiết kiệm và hiệu quả tài nguyên đang trở thành xu hướng chủ đạo. Đây không chỉ là yêu cầu tất yếu của quá trình phát triển bền vững mà còn là lợi thế quan trọng để thu hút các nhà đầu tư nước ngoài, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy xuất khẩu. Sau những cam kết mạnh mẽ của Việt Nam tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc năm 2021 (COP26), cùng với sự chuyển dịch nhanh chóng của thị trường quốc tế theo xu hướng kinh doanh bền vững và có trách nhiệm, phát triển doanh nghiệp bền vững không còn là sự lựa chọn mà trở thành yếu tố quyết định mang tính sống còn của doanh nghiệp nói riêng và của nền kinh tế nói chung.

2.3. Các tiêu chí xác định khu công nghiệp sinh thái

Tổ chức Phát triển công nghiệp Liên hợp quốc - UNIDO (2023) đã xây dựng Khung quốc tế về khu công nghiệp sinh thái bản 2.0, bao gồm 4 hợp phần chính: dịch vụ quản lý khu công nghiệp, kinh tế, xã hội và môi trường. Các tiêu chí này được thiết kế ở 2 cấp độ: điều kiện tiên quyết và các chỉ số hiệu quả. Cụ thể như sau:

Tiêu chí về dịch vụ quản lý khu công nghiệp gồm có: dịch vụ quản lý khu công nghiệp, giám sát và quản lý rủi ro, quy hoạch và thiết kế khu công nghiệp. Tiêu chí về kinh tế gồm 4 khía cạnh chính: Xúc tiến doanh nghiệp địa phương và các doanh nghiệp nhỏ và vừa; tạo việc làm; tạo ra giá trị kinh tế; khả năng tài chính. Về xã hội, khu công nghiệp sinh thái cần đáp ứng tiêu chí về hệ thống quản lý xã hội; cơ sở hạ tầng xã hội và tiếp cận cộng đồng địa phương với nhiều hoạt động cụ thể khác nhau. Về môi trường, các khu công nghiệp sinh thái cần có hệ thống quản lý và giám sát môi trường và năng lượng; các biện pháp liên quan đến cấp nước và xử lý nước thải, quản lý chất thải và vật liệu; thực hiện các giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường tự nhiên.

Ở Việt Nam, tiêu chí xác định khu công nghiệp sinh thái hiện nay được thực hiện theo quy định tại điều 37, Nghị định 35/2022/NĐ-CP ngày 28/5/2022 của Chính phủ về quản lý khu công nghiệp, khu kinh tế. Ngày 24/01/2025, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã ban hành Thông tư 05/2025/TT-BKHĐT hướng dẫn xây dựng khu công nghiệp sinh thái để cụ thể hóa các quy định của Nghị định 35/2022/NĐ-CP. Theo đó, các tiêu chí xác định khu công nghiệp sinh thái theo quy định của pháp luật bao gồm 3 nhóm tiêu chí theo 3 đối tượng: Nhà đầu tư thực hiện dự án đầu tư xây dựng và kinh doanh kết cấu hạ tầng khu công nghiệp, doanh nghiệp và khu công nghiệp. Các tiêu chí đối với nhà đầu tư bao gồm: tuân thủ quy định pháp luật có liên quan; bảo đảm đầy đủ các dịch vụ cơ bản trong khu công nghiệp; báo cáo cơ chế giám sát đầu vào và đầu ra; báo cáo thực hiện bảo vệ môi trường, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Đối với các doanh nghiệp trong khu công nghiệp, có các tiêu chí về tuân thủ quy định pháp luật, thực hiện cộng sinh công nghiệp và áp dụng các giải pháp hiệu quả tài nguyên và sản xuất sạch hơn. Đối với khu công nghiệp, các tiêu chí quy định về tỷ lệ cây xanh, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, đảm bảo các công trình dịch vụ cho người lao động.

Như vậy, dù theo tiêu chuẩn của quốc tế hay của Việt Nam, khu công nghiệp sinh thái đều được xác định là một mô hình đảm bảo đầy đủ các tiêu chí về pháp lý, kinh tế, xã hội và môi trường. Mục tiêu của mô hình này là hướng tới sự phát triển bền vững toàn diện cho cả khu công nghiệp và các doanh nghiệp trong khu công nghiệp, từ cấp doanh nghiệp đến toàn bộ khu công nghiệp.

2.4. Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong phát triển khu công nghiệp sinh thái

Doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm trong sự phát triển của các khu công nghiệp sinh thái, họ vừa là chủ thể thực hiện vừa là đối tượng thụ hưởng những lợi ích mà mô hình này mang lại. Doanh nghiệp trực tiếp tham gia vào hoạt động sản xuất, quản lý tài nguyên và đổi mới công nghệ trong khu công nghiệp sinh thái. Vì vậy, việc thu hút và duy trì sự tham gia của các doanh nghiệp là yếu tố quyết định đối với sự thành công của mô hình này (Veleva Vesela et al, 2015, pp.375-384). Mức độ cam kết và hành động của doanh nghiệp trong thực hiện sản xuất sạch hơn, sử dụng tiết kiệm tài nguyên và bảo vệ môi trường chính là yếu tố quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững của khu công nghiệp sinh thái.

Các tiêu chí hợp phần của khu công nghiệp sinh thái bao gồm 4 khía cạnh cơ bản của phát triển bền vững: pháp lý, kinh tế, xã hội và môi trường. Điều này cũng tương ứng với 5 khía cạnh của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Việc thực hiện tốt trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chí của khu công nghiệp sinh thái mà còn thúc đẩy quá trình hoàn thiện các tiêu chuẩn phát triển bền vững. Ngược lại, khi doanh nghiệp nỗ lực để hiện thực các tiêu chuẩn của khu công nghiệp sinh thái cũng chính là quá trình trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp được triển khai một cách đầy đủ và toàn diện hơn. Thực hiện trách nhiệm xã hội và phát triển các khu công nghiệp sinh thái chính là quá trình doanh nghiệp hoàn thiện mình để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, nâng cao uy tín và lợi thế cạnh tranh.

Mặt khác, theo quy định của pháp luật Việt Nam, khi tham gia vào khu công nghiệp sinh thái, doanh nghiệp có trách nhiệm thực hiện báo cáo phát triển bền vững hằng năm, trong đó bao gồm báo cáo trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Đây là căn cứ để cơ quan nhà nước xem xét và cấp chứng nhận khu công nghiệp sinh thái cho khu công nghiệp đề nghị công nhận.

Khu công nghiệp sinh thái là mô hình phát triển bền vững của các khu công nghiệp, trong đó các giải pháp được triển khai từ cấp độ vi mô trong doanh nghiệp, như cải tiến nội bộ nhằm thực hiện sản xuất sạch hơn, đến các hoạt động mang tính vĩ mô như liên kết cộng sinh công nghiệp, xây dựng mối quan hệ hợp tác giữa doanh nghiệp với cộng đồng dân cư xung quanh cũng như với chính quyền địa phương. Việc nhận thức đầy đủ và thực hiện hiệu quả trách nhiệm xã hội sẽ giúp doanh nghiệp rút ngắn thời gian đáp ứng các tiêu chí phát triển khu công nghiệp sinh thái.

Thực tiễn phát triển các khu công nghiệp sinh thái trên thế giới chủ yếu được vận hành theo 2 mô hình: (1) Mô hình phát triển từ trên xuống, do các cơ quan chính quyền khởi xướng và định hướng; (2) Mô hình tự tổ chức từ dưới lên trong đó khu công nghiệp sinh thái hình thành từ nhu cầu và quyết định của các doanh nghiệp nhằm trao đổi nguồn lực, giảm chi phí, tăng doanh thu hoặc mở rộng kinh doanh.

Lịch sử phát triển các khu công nghiệp sinh thái trên thế giới cho thấy, các mô hình do doanh nghiệp chủ động khởi xướng thường có hiệu quả trong thực tiễn lớn hơn so với các mô hình được hoạch định từ trên xuống. Cộng sinh công nghiệp ở khu công nghiệp sinh thái Kalundborg (Đan Mạch) là một minh chứng sinh động bắt đầu từ sự tự tổ chức của các doanh nghiệp trong khu công nghiệp, xuất phát từ động lực gia tăng lợi nhuận và giảm chi phí. Điều này cho thấy, cộng sinh công nghiệp thường xuất hiện từ cơ chế thị trường hơn là từ sự can thiệp trực tiếp của chính phủ (Chertow, Marian R., 2007, pp.11-17). Costa, Massard và Agarwal (2010) cho rằng mô hình tự tổ chức là một chiến lược khả thi hơn để phát triển sự cộng sinh công nghiệp trong các khu công nghiệp sinh thái (Frank Boonset et al., 2011, pp.905-911).

Còn theo quan sát của Costa and Ferrão, rất ít sáng kiến trong số các chiến lược phát triển khu công nghiệp sinh thái theo kế hoạch thành công do sự thiếu tham gia tích cực của doanh nghiệp vì động cơ và lợi ích của họ chưa được xem xét kỹ lưỡng (Costa & Ferrão, 2010).

Bên cạnh đó, khi các doanh nghiệp chủ động liên kết với nhau, dù xuất phát từ động lực kinh tế hay yêu cầu bảo vệ môi trường từ phía nhà nước, họ thường đã có những nhận thức rõ ràng về những lợi ích đạt được và sẵn sàng nỗ lực thực hiện các mục tiêu đã đề ra. Trong mô hình này, sự hợp tác được thúc đẩy bởi lợi ích kinh tế do thị trường mang lại, khi doanh nghiệp hành động vì lợi ích của chính mình hơn là do sự can thiệp trực tiếp của chính phủ. Yuan Tao và cộng sự (2019) cho rằng, hạn chế của mô hình phát triển theo hướng từ trên xuống là: thiếu động lực để các chủ thể đầu tư công sức và nguồn lực vào hoạt động sản xuất, cũng như thiếu cam kết hỗ trợ lâu dài giữa các doanh nghiệp nhằm phát triển bền vững khu công nghiệp (Yuan Tao et al., 2019, p.1172-1187).

Như vậy, để mô hình khu công nghiệp sinh thái đạt được thành công và duy trì bền vững, không thể thiếu vai trò trung tâm của doanh nghiệp. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần tham gia với sự chủ động, tích cực và xuất phát từ nhu cầu tự thân thay vì do áp lực hoặc sự thúc đẩy từ bên ngoài. Để đạt được điều đó, bên cạnh việc nhận thức đầy đủ về lợi ích của khu công nghiệp sinh thái, doanh nghiệp còn phải ý thức rõ trách nhiệm xã hội của mình trên tất cả các phương diện và duy trì việc thực hiện trách nhiệm đó một cách thường xuyên, liên tục trong thực tiễn.

2.5. Thực trạng thúc đẩy việc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong phát triển khu công nghiệp sinh thái ở Việt Nam

Thúc đẩy trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp là một nội dung quan trọng, được thể hiện nhất quán trong các chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước ta về phát triển bền vững, gắn tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường và tiến bộ xã hội. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh yêu cầu phát triển kinh tế đi đôi với bảo vệ môi trường, không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn và xây dựng doanh nghiệp theo hướng bền vững.

Đại hội Đảng XIV của Đảng khẳng định: “Thúc đẩy phát triển lực lượng sản xuất và phương thức sản xuất mới, trọng tâm là phát triển kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, xây dựng xã hội số, thân thiện với môi trường” (ĐCSVN, 2026, tr.386).

Các văn bản pháp luật của Nhà nước như Luật Doanh nghiệp năm 2020, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Bộ luật Lao động năm 2019 đã quy định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc tuân thủ pháp luật, bảo vệ môi trường, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động và các bên liên quan. Bên cạnh đó, các chính sách thúc đẩy phát triển bền vững gắn với trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp như Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh, Chiến lược phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2021 - 2030 đều nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp trong việc thực hiện các mục tiêu môi trường, xã hội và quản trị.

Đặc biệt là trong các quy định chuyên ngành về phát triển khu công nghiệp sinh thái như Nghị định 35/2022/NĐ-CP ngày 28/5/2022 của Chính phủ, Thông tư 05/2025/TT-BKHĐT ngày 24/01/2025 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, yêu cầu về báo cáo trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đầu tư và các doanh nghiệp thứ cấp trong khu công nghiệp được xác định là một trong những tiêu chí cơ bản để khu công nghiệp và doanh nghiệp được công nhận là khu công nghiệp, doanh nghiệp được công nhận là khu công nghiệp sinh thái và doanh nghiệp sinh thái. Đó chính là những cơ sở chính trị và pháp lý quan trọng cho việc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay.

Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong phát triển khu công nghiệp sinh thái đã bước đầu được quan tâm và triển khai thông qua việc áp dụng sản xuất sạch hơn, sử dụng hiệu quả tài nguyên và thực hiện các báo cáo môi trường, báo cáo phát triển bền vững. Một số khu công nghiệp đã thí điểm thành công mô hình khu công nghiệp sinh thái với sự tham gia tích cực của doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp vẫn còn nhiều hạn chế.

Theo UNIDO, bốn rào cản chính trong thực hiện khu công nghiệp sinh thái của các doanh nghiệp và khu công nghiệp ở Việt Nam bao gồm: (i) Thiếu kiến ​​thức về công nghệ và thực hành sản xuất sạch, ít phát thải carbon; (ii) thiếu nhận thức về các nguồn tài chính thay thế để đầu tư vào công nghệ thân thiện với môi trường; (iii) thiếu niềm tin vào nền kinh tế tái chế và sự hợp tác giữa các doanh nghiệp trong khu công nghiệp; (iv) việc thực thi pháp luật về môi trường còn hạn chế (Tổ chức Phát triển công nghiệp, 2019). Bên cạnh đó, nhận thức, mối quan tâm của chủ doanh nghiệp chủ yếu vẫn chỉ tập trung cho các vấn đề ngắn hạn, chưa đặt ưu tiên cho trách nhiệm môi trường, chưa hiểu rõ mối liên kết giữa cả 3 yếu tố kinh tế - xã hội - môi trường trong sản xuất.

Hiện nay trong bộ tiêu chí xác định khu công nghiệp sinh thái theo Thông tư 05/2025/TT-BKHĐT ngày 24/01/2025 của Bộ Kế hoạch đầu tư hướng dẫn xây dựng khu công nghiệp sinh thái đã yêu cầu về việc thực hiện các báo cáo trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, báo cáo ESG, cũng như các báo cáo về hệ thống quản lý sản xuất và môi trường theo tiêu chuẩn của Tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế (ISO) như là một tiêu chuẩn bắt buộc đối với các khu công nghiệp để được chứng nhận và duy trì chứng nhận khu công nghiệp sinh thái.

Khu công nghiệp sinh thái là mô hình đòi hỏi nguồn vốn lớn và trình độ công nghệ cao, nhưng khi đã thành công sẽ đem lại nhiều lợi ích vượt trội. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu, nếu doanh nghiệp chưa có sự hiểu biết sâu sắc về mô hình này và không nhận được sự hỗ trợ của các bên liên quan khác, họ sẽ dễ từ bỏ quá trình chuyển đổi. Thậm chí, một số doanh nghiệp sẵn sàng quay lại phương thức sản xuất truyền thống thay vì chấp nhận chi phí đầu tư ban đầu cho sự đổi mới, dù những lợi ích lâu dài mà mô hình này mang lại là rất lớn.

2.6. Giải pháp thúc đẩy trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong phát triển khu công nghiệp sinh thái ở Việt Nam

Một là, hoàn thiện thể chế và chính sách hỗ trợ từ phía Nhà nước

Cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và chính sách nhằm khuyến khích doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm xã hội trong khu công nghiệp sinh thái, gắn trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp với tiêu chí đánh giá khu công nghiệp sinh thái. Chính phủ và chính quyền địa phương cần ban hành các chính sách ưu đãi cho doanh nghiệp thực hiện tốt trách nhiệm xã hội; hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn vay ưu đãi để đầu tư vào công nghệ sạch, giảm thiểu tác động môi trường; xây dựng các quỹ hỗ trợ thực hiện trách nhiệm xã hội trong khu công nghiệp sinh thái; quy định rõ các tiêu chuẩn môi trường và trách nhiệm xã hội. Bên cạnh đó, cần khuyến khích áp dụng các chứng nhận xanh và tiêu chuẩn ISO có liên quan.

Bên cạnh đó, cần tăng cường hỗ trợ tập huấn, đào tạo, nâng cao nhận thức và năng lực cho các doanh nghiệp trong triển khai các giải pháp khu công nghiệp sinh thái, thực hiện trách nhiệm xã hội cũng như tiếp cận các tiêu chuẩn quốc tế khác về phát triển bền vững bao gồm cả ISO, ESG. Cần thay đổi tư duy của doanh nghiệp từ xem “trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp như một chi phí” sang nhận thức “trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp như một khoản đầu tư” (Phan Thị Thu Hiền, 2023) dài hạn, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

Trong quá trình triển khai khu công nghiệp sinh thái, cần xây dựng hệ thống báo cáo và đánh giá trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp theo định kỳ; công khai minh bạch thông tin về các tác động môi trường và xã hội của doanh nghiệp; khuyến khích sự tham gia của tổ chức xã hội và cộng đồng vào quá trình giám sát việc thực hiện trách nhiệm xã hội; tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và công khai kết quả thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong khu công nghiệp.

Hai là, nâng cao vai trò của đơn vị quản lý khu công nghiệp sinh thái

Trong phạm vi khu công nghiệp, đơn vị quản lý (gồm Ban quản lý khu công nghiệp hoặc chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp…) cần xây dựng bộ tiêu chí và các quy định nội bộ về trách nhiệm xã hội để áp dụng thống nhất cho các doanh nghiệp trong khu công nghiệp. Đồng thời, cần phát triển hệ thống hạ tầng xanh và dịch vụ hỗ trợ như xử lý chất thải, tái chế, sử dụng năng lượng tái tạo. Bên cạnh đó, cần thiết lập cơ chế liên kết giữa các doanh nghiệp để thúc đẩy cộng sinh công nghiệp, chia sẻ tài nguyên và giảm phát thải; tổ chức các chương trình hợp tác với cộng đồng địa phương nhằm nâng cao trách nhiệm xã hội của toàn khu công nghiệp.

Ba là, tăng cường năng lực và tính chủ động của doanh nghiệp

Các doanh nghiệp trong khu công nghiệp sinh thái cần chủ động lồng ghép trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp vào chiến lược kinh doanh và quản trị của từng doanh nghiệp; áp dụng sản xuất sạch hơn, tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải theo hướng kinh tế tuần hoàn; đồng thời, bảo đảm quyền lợi và điều kiện làm việc an toàn cho người lao động. Mặt khác, doanh nghiệp cũng cần tích cực tham gia các hoạt động phát triển cộng đồng địa phương như đào tạo nghề, hỗ trợ an sinh xã hội, duy trì mối liên hệ hỗ trợ và hợp tác chặt chẽ với chính quyền địa phương cũng như cộng đồng dân cư liền kề khu công nghiệp sinh thái.

Bốn là, phát huy vai trò giám sát và đồng hành của cộng đồng và các tổ chức xã hội

Để nâng cao trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, cộng đồng và các tổ chức xã hội cần tham gia giám sát việc thực hiện trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi trường của các doanh nghiệp trong khu công nghiệp sinh thái thông qua nhiều kênh khác nhau, cả trực tiếp hoặc gián tiếp. Sự tham gia giám sát của cộng đồng không chỉ góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp, mà còn tạo áp lực xã hội, buộc doanh nghiệp phải tuân thủ các quy định pháp luật và thực hiện tốt các cam kết về phát triển bền vững. Đồng thời, điều này góp phần duy trì và củng cố mối liên kết giữa 3 chủ thể: Nhà nước - doanh nghiệp và cộng đồng, từ đó hình thành cơ chế quản lý minh bạch, tăng cường sự đồng thuận xã hội và thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại địa phương.

Cộng đồng và các tổ chức xã hội cũng cần tích cực hợp tác với doanh nghiệp và chính quyền trong các chương trình phát triển bền vững tại địa phương thông qua việc tham gia đối thoại, đóng góp ý kiến trong quá trình xây dựng và triển khai các dự án phát triển, cũng như phối hợp thực hiện các chương trình bảo vệ môi trường, phát triển sinh kế và nâng cao chất lượng đời sống cho người dân. Khi cộng đồng chủ động tham gia và hợp tác, doanh nghiệp sẽ hiểu rõ hơn nhu cầu, lợi ích và những vấn đề mà địa phương quan tâm, từ đó điều chỉnh hoạt động sản xuất, kinh doanh theo hướng thân thiện với môi trường và có trách nhiệm hơn với xã hội.

3. Kết luận

Phát triển khu công nghiệp sinh thái được xem là một giải pháp hiệu quả và là xu hướng tất yếu để phát triển các khu công nghiệp theo hướng bền vững và thân thiện với môi trường. Sự thành công của các khu công nghiệp sinh thái phụ thuộc rất lớn vào mức độ cam kết và trách nhiệm của các doanh nghiệp với vai trò là chủ thể trung tâm. Vì vậy, để thúc đẩy trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong phát triển khu công nghiệp sinh thái, cần có các giải pháp và chính sách đồng bộ nhằm nâng cao nhận thức, năng lực và động lực thực hiện cho doanh nghiệp, qua đó phát huy vai trò của doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi, xây dựng mới và phát triển các khu công nghiệp sinh thái ở Việt Nam.

_________________

Ngày nhận bài: 16/3/2026; Ngày bình duyệt: 10/5/2026; Ngày duyệt đăng: 9/7/2026.

Email của tác giả: ngaltt2022@gmail.com

Tài liệu tham khảo

Chertow, Marian R. (2007). “Uncovering” Industrial Symbiosis. Journal of Industrial Ecology, Vol.11, No.1.

Chính phủ (2022). Nghị định số 35/2022/NĐ-CP ngày 28/5/2022 quy định về quản lý khu công nghiệp và khu kinh tế.

Costa & Ferrão (2010). A case study of industrial symbiosis development using a middle-out approach. Journal of Cleaner Production, Vol.18. doi:10.1016/j.jclepro.2010.03.007.

ĐCSVN (2026): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập 2), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Frank Boons, Wouter Spekkink, Yannis Mouzakitis (2011). The dynamics of industrial symbiosis: A proposal for a conceptual framework based upon a comprehensive literature review. Journal of Cleaner Production, Vol.19.

Lưu Quốc Đạt, Đỗ Thị Minh Huệ (2022). Khu công nghiệp sinh thái, yếu tố quan trọng thúc đẩy phát triển công nghiệp theo hướng kinh tế tuần hoàn ở nước ta. Tạp chí Cộng sản (chuyên đề), số 6.

Nguyễn Thị Thanh Tân và cộng sự (2022). Thực hiện trách nhiệm xã hội tại các doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài. Tạp chí Tài chính. https://tapchitaichinh.vn.

Phan Thị Thu Hiền (9/6/2023). Nâng cao trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp nhằm thúc đẩy phát triển bền vững. https://www.tapchicongsan.org.vn

Phan Thị Thu Hiền (9/6/2023). Nâng cao trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp nhằm thúc đẩy phát triển bền vững. Tạp chí Cộng sản. https://www.tapchicongsan.org.vn

Tổ chức Phát triển công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO) (2019). Báo cáo tổng kết Dự án “Triển khai sáng kiến khu công nghiệp sinh thái hướng tới mô hình khu công nghiệp bền vững tại Việt Nam” giai đoạn 2014 - 2019.

Tổ chức Phát triển công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO) (2023). Tài liệu đào tạo dành cho các nhà hoạch định chính sách về khu công nghiệp sinh thái tại Việt Nam.

Trần Thái Đình Khương và cộng sự (2022). Các phương diện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp: nghiên cứu định lượng tại Việt Nam. Tạp chí Quản lý và kinh tế quốc tế, số 144.

Tudor Terry, Emma Adam, & Margaret Bates (2007). Drivers and limitations for the successful development and functioning of EIP (eco-industrial parks): A literature review. Ecological Economics, Vol.61, Issues 2-3.

Veleva Vesela et al (2015). Understanding and addressing business needs and sustainability challenges: lessons from Devens eco-industrial park. Journal of Cleaner Production, Vol.87.

Yuan Tao, Steve Evans, Zongguo Wen, Mingfeng Ma (2019). The influence of policy on industrial symbiosis from the Firm's perspective: A framework. Journal of Cleaner Production, Vol.213. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2018.12.176.

17