Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa dựa vào khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo tại Việt Nam: Tiếp cận từ thể chế tài chính và năng lực hấp thụ
Tóm tắt: Bài viết phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa dựa vào khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo tại Việt Nam dưới góc độ tài chính doanh nghiệp và thể chế tài chính - tín dụng. Trên cơ sở lý thuyết trật tự phân hạng nguồn vốn và đặc tính tài sản vô hình của hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), bài viết hệ thống hóa bốn nhóm nhân tố: năng lực tài chính nội sinh và công cụ thuế; thể chế tín dụng và quỹ tài chính nhà nước; năng lực hấp thụ công nghệ; và liên kết với khu vực FDI, viện nghiên cứu, trường đại học. Đối chiếu với khung pháp lý mới, bài viết chỉ ra rằng điểm nghẽn hiện nay đã chuyển từ “thiếu ưu đãi” sang “khó thụ hưởng ưu đãi”, từ đó đề xuất bốn nhóm gợi ý chính sách.
ThS NGUYỄN THỊ THU HƯỜNG
Học viện Tài chính, Phân hiệu Hưng Yên

1. Mở đầu
Khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động và là trọng tâm của khu vực kinh tế tư nhân - khu vực đóng góp hơn 50% GDP, khoảng 30% thu ngân sách nhà nước và hơn 82% tổng số lao động của nền kinh tế (Thủ tướng Chính phủ, 2025). Tuy nhiên, ưu thế về số lượng chưa đi kèm chất lượng tăng trưởng tương xứng: khoảng 81% doanh nghiệp tư nhân được VCCI khảo sát có dưới 10 lao động, chỉ khoảng một nửa báo cáo có lãi và tỷ suất lợi nhuận bình quân của khu vực ngoài nhà nước chỉ khoảng 2,2% (VCCI, 2026).
Bối cảnh chính sách đã thay đổi căn bản từ cuối năm 2024. Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu; Nghị quyết số 68-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp, kinh tế tư nhân đóng góp 55-58% GDP và là lực lượng tiên phong về đổi mới sáng tạo (Bộ Chính trị, 2024, 2025). Chương trình phát triển công nghiệp công nghệ số giai đoạn 2026 - 2030 tiếp tục đặt mục tiêu 100.000 doanh nghiệp công nghệ số (Thủ tướng Chính phủ, 2026). Đồng thời, chi phí lao động tăng, các tiêu chuẩn xanh của thị trường xuất khẩu - điển hình là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu bước vào giai đoạn áp dụng chính thức từ năm 2026 - và xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng khiến mô hình dựa vào lao động giá rẻ và gia công của doanh nghiệp nhỏ và vừa dần chạm giới hạn.
Dù vậy, khoảng cách giữa mục tiêu vĩ mô và năng lực vi mô còn lớn. Khảo sát của VCCI đối với gần 4.000 doanh nghiệp tư nhân cho thấy, chỉ khoảng 7,5% doanh nghiệp có đổi mới hoạt động sản xuất, kinh doanh hoặc ra mắt sản phẩm mới (so với khoảng 20% ở Malaysia, Thái Lan, theo Ngân hàng Thế giới), chỉ 3,9% có đầu tư cho R&D và cũng chỉ 3,9% có hợp tác với viện nghiên cứu, trường đại học (VCCI, 2026). Về sở hữu trí tuệ, giai đoạn 2014-2023 chủ thể nước ngoài nộp 60.517 đơn đăng ký sáng chế tại Việt Nam, gấp khoảng 8 lần chủ thể trong nước (7.560 đơn); riêng năm 2023 là 8.469 so với 991 đơn (Cục Sở hữu trí tuệ, 2024). Tỷ lệ đơn trong nước chỉ khoảng 11%, phản ánh năng lực nghiên cứu nội sinh còn mỏng, dù tương đồng với nhiều nước đang phát triển.
Dưới góc độ tài chính - ngân hàng, hạn chế đổi mới công nghệ của doanh nghiệp nhỏ và vừa không chỉ bắt nguồn từ nhận thức của chủ doanh nghiệp mà còn từ các đặc thù kinh tế của đầu tư công nghệ và từ cách thức thể chế tài chính phản ứng với các đặc thù đó. Bài viết sử dụng phương pháp phân tích - tổng hợp lý thuyết, kết hợp rà soát văn bản pháp luật và số liệu thứ cấp đến tháng 10/2026, nhằm (i) hệ thống hóa các nhân tố ảnh hưởng; (ii) nhận diện các vướng mắc trong thực thi; và (iii) đề xuất gợi ý chính sách.
2. Nội dung
2.1. Cơ sở lý thuyết và khung phân tích
a) Đặc tính tài chính của dự án khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và giới hạn của thị trường vốn truyền thống
Theo lý thuyết tài chính doanh nghiệp hiện đại (Myers & Majluf, 1984; Hall & Lerner, 2010), đầu tư vào R&D, đổi mới công nghệ và chuyển đổi số khác biệt căn bản so với đầu tư tài sản cố định hữu hình ở hai đặc tính dễ dẫn đến thất bại thị trường.
Thứ nhất, dòng tiền mang tính bất định cao. Khác với “rủi ro” - có thể lượng hóa xác suất từ dữ liệu lịch sử - “bất định” theo nghĩa của Knight (1921) là trạng thái khó xác định trước phân phối xác suất kết quả. Dự án đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp nhỏ và vừa chịu đồng thời rủi ro kỹ thuật (công nghệ không vận hành như thiết kế) và rủi ro thương mại (sản phẩm không được thị trường chấp nhận hoặc nhanh chóng bị thay thế). Do dòng tiền tương lai biến động lớn và khó định lượng, các mô hình chấm điểm tín dụng truyền thống thường xếp các dự án này vào nhóm rủi ro cao.
Thứ hai, tài sản hình thành chủ yếu là vô hình và thiếu tài sản bảo đảm. Khoảng một nửa hoặc hơn chi tiêu R&D là tiền lương cho nhà khoa học, kỹ sư (Hall & Lerner, 2010); phần còn lại thường là bản quyền phần mềm, dữ liệu và chi phí thử nghiệm. Kết quả là bí quyết kỹ thuật, tài sản trí tuệ gắn với con người - khó định giá và khó thanh lý như bất động sản hay máy móc khi dự án thất bại. Kết hợp với thông tin bất cân xứng giữa doanh nghiệp (hiểu công nghệ) và ngân hàng (chuyên về thẩm định tài chính truyền thống), kênh tín dụng thương mại gặp rào cản tự nhiên khi dẫn vốn vào đổi mới sáng tạo.
Hệ quả là nguồn vốn cho ĐMST tuân theo trật tự phân hạng rõ nét (Myers & Majluf, 1984): vốn nội bộ (lợi nhuận giữ lại, Quỹ phát triển khoa học công nghệ tự trích lập) có chi phí thấp và chủ động hơn nhiều so với nợ vay hay phát hành vốn mới. Khi tích lũy nội sinh của doanh nghiệp nhỏ và vừa còn mỏng trong khi kênh vốn bên ngoài chưa thích ứng với tài sản vô hình, hoạt động đổi mới sáng tạo dễ rơi vào tình trạng thiếu vốn dài hạn.
b) Khung các nhân tố ảnh hưởng
Từ nền tảng trên, sự phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa dựa vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo là kết quả tương tác của bốn nhóm nhân tố:
Nhóm 1: Năng lực tài chính nội sinh và công cụ thuế: Khả năng tự tích lũy giữ vai trò tiên quyết; các ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp như trích lập Quỹ phát triển khoa học công nghệ trước thuế, khấu trừ tăng thêm chi phí R&D hay khấu hao nhanh giúp doanh nghiệp giữ lại dòng tiền để tái đầu tư.
Nhóm 2: Thể chế tín dụng và quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách: Cơ chế chia sẻ rủi ro qua quỹ chuyên biệt, bảo lãnh tín dụng và mức độ hoàn thiện của hạ tầng thẩm định - từng bước chuyển từ cho vay dựa trên thế chấp bất động sản sang cho vay dựa trên tài sản trí tuệ và dòng tiền chuỗi cung ứng.
Nhóm 3: Năng lực hấp thụ công nghệ: Theo Cohen và Levinthal (1990), vốn và thiết bị chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ để chuyển hóa chi tiêu khoa học công nghệ thành năng suất là khả năng nhận biết, đồng hóa và khai thác tri thức mới, thể hiện qua tầm nhìn quản trị và đội ngũ nhân sự kết nối được nghiệp vụ kinh doanh với kỹ năng số.
Nhóm 4: Liên kết mạng lưới với khu vực FDI và hệ sinh thái viện - trường: Với quy mô nhỏ, doanh nghiệp khó tự thực hiện toàn bộ chu trình nghiên cứu; hiệu ứng lan tỏa khi làm nhà cung ứng cho doanh nghiệp đầu chuỗi và khả năng tiếp nhận kết quả nghiên cứu ứng dụng từ viện, trường có tác động trực tiếp.
2.2. Thực trạng và các vướng mắc trong thực thi
Trong 2 năm 2025 - 2026 chứng kiến thay đổi lớn về khung pháp lý: Nghị quyết số 193/2025/QH15 về thí điểm cơ chế đặc biệt cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Nghị quyết số 198/2025/QH15 về cơ chế đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân; Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp số 67/2025/QH15 và Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 (cùng có hiệu lực từ 01/10/2025). Các ưu đãi thuế chính tại Bảng 1.
Bảng 1. Các công cụ thuế khuyến khích khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp: Trước và sau cải cách 2025
| Công cụ | Trước năm 2025 | Hiện hành (đến 10/2026) | Căn cứ pháp lý |
| Trích lập Quỹ phát triển khoa học công nghệ của doanh nghiệp | Tối đa 10% thu nhập tính thuế | Tối đa 20% thu nhập tính thuế | Luật số 67/2025/QH15; Nghị định 320/2025/NĐ-CP |
| Khấu trừ tăng thêm chi phí R&D | Chưa có cơ chế chung (mức 150% chỉ áp dụng cho nhà đầu tư chiến lược tại TP.Hoof Chí Minh) | Chi R&D được tính bằng 200% chi phí thực tế khi xác định thu nhập chịu thuế | Nghị quyết 198/2025/QH15; Nghị quyết 98/2023/QH15 |
| Chi tài trợ, chi R&D trong doanh nghiệp | Áp dụng các điều kiện về chi phí được trừ theo pháp luật thuế tại thời điểm đó | Bổ sung cơ chế cho phép tính vào chi phí được trừ đối với khoản tài trợ và khoản chi R&D/đổi mới sáng tạo đủ điều kiện, có hồ sơ và chứng từ theo quy định | Nghị quyết 193/2025/QH15; Nghị định 88/2025/NĐ-CP |
| Lãi tính trên số thuế thu hồi khi Quỹ không dùng hết | Lãi suất trái phiếu kho bạc kỳ hạn 1 năm, tính 2 năm | Lãi suất trái phiếu kho bạc kỳ hạn 5 năm (hoặc 10 năm) phát hành gần thời điểm thu hồi nhất; thời gian tính lãi 2 năm | Luật số 67/2025/QH15; Nghị định 320/2025/NĐ-CP; Thông tư 20/2026/TT-BTC |
Nguồn: Tác giả tổng hợp từ các văn bản pháp luật được dẫn
Như vậy, về mức ưu đãi, Việt Nam đã tiệm cận thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, khi đi vào thực tiễn, sự giao thoa giữa quy định quản lý chuyên ngành và đặc thù của doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn bộc lộ bốn nhóm vướng mắc.
a) Ưu đãi thuế đã được mở rộng nhưng chi phí tuân thủ còn cao đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa
Theo Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp năm 2025 và Nghị định số 320/2025/NĐ-CP, doanh nghiệp được trích tối đa 20% thu nhập tính thuế để lập Quỹ phát triển khoa học công nghệ (trước đây là 10%); Nghị quyết số 198/2025/QH15 cho phép tính chi phí R&D bằng 200% chi phí thực tế. Về lý luận tài chính công, đây là các công cụ khuyến khích mạnh. Tuy nhiên, tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ và vừa trích lập và sử dụng quỹ trong thực tế vẫn thấp, nguyên nhân chủ yếu nằm ở khâu định danh “hoạt động khoa học công nghệ/R&D” và thủ tục chứng minh.
Trong khung hướng dẫn trước đây (Thông tư số 05/2022/TT-BKHCN và Thông tư số 67/2022/TT-BTC), để một khoản chi từ quỹ được chấp nhận khi quyết toán thuế, doanh nghiệp thường phải lập hồ sơ gần tương tự một đề tài khoa học: thuyết minh, hội đồng thẩm định, biên bản nghiệm thu và chứng từ theo định mức. Quy trình này phù hợp với tập đoàn có bộ phận R&D chuyên trách nhưng vênh với doanh nghiệp nhỏ và vừa, nơi đổi mới diễn ra liên tục và nhỏ lẻ: thuê bao phần mềm trí tuệ nhân tạo trên nền tảng đám mây, thuê chuyên gia tinh chỉnh dây chuyền trong ngắn hạn, thử nghiệm mẫu mã, bao bì. Với cơ chế khấu trừ 200%, nỗi lo này chuyển sang câu hỏi ranh giới giữa “phát triển sản phẩm” (chi phí vận hành) và “nghiên cứu khoa học” (chi phí R&D được ưu đãi) - vấn đề mà các chuyên gia đã đề nghị cần một danh mục cụ thể (Nguyễn Bình, 2025). Khi tiêu chí chưa rõ, rủi ro bị loại chi phí, truy thu thuế và tính lãi trong các kỳ thanh tra, kiểm tra khiến bộ phận kế toán của nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa e ngại tham mưu sử dụng ưu đãi.
b) Quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách giải ngân chậm và rào cản tài sản bảo đảm
Nhà nước đã hình thành hệ thống quỹ ngoài ngân sách: Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEDF), Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (NATIF), Quỹ Phát triển khoa học công nghệ quốc gia (NAFOSTED), các quỹ phát triển khoa học công nghệ của bộ, tỉnh và mạng lưới quỹ bảo lãnh tín dụng địa phương. Lãi suất cho vay của SMEDF rất ưu đãi - khoảng 1,2%/năm với khoản ngắn hạn và 4,4%/năm với khoản trung, dài hạn trong giai đoạn 2024 - 2025, được xác định bằng 80% mức thấp nhất của bốn ngân hàng thương mại nhà nước (Chính phủ, 2024; VPBank, 2024). Tuy vậy, Chỉ thị số 10/CT-TTg vẫn phải yêu cầu Bộ Tài chính có giải pháp đẩy mạnh hoạt động cho vay của Quỹ, cho thấy hiệu quả lan tỏa chưa như kỳ vọng.
Điểm nghẽn cốt lõi là áp lực bảo toàn vốn nhà nước gắn với từng khoản vay đơn lẻ. Nghị quyết số 193/2025/QH15 và Luật số 93/2025/QH15 đã thừa nhận cơ chế chấp nhận rủi ro đối với nhiệm vụ khoa học công nghệ sử dụng ngân sách, song cơ chế này chủ yếu áp dụng cho hoạt động tài trợ nghiên cứu, chưa mở rộng tương ứng cho hoạt động cho vay, bảo lãnh của các quỹ hỗ trợ doanh nghiệp. Để phòng ngừa trách nhiệm khi thanh tra, kiểm toán, các quỹ có xu hướng áp dụng tiêu chí thẩm định tương tự ngân hàng thương mại: yêu cầu tài sản bảo đảm thanh khoản cao (chủ yếu là bất động sản) và lịch sử kinh doanh có lãi. Điều này tạo ra nghịch lý phân bổ: doanh nghiệp đủ điều kiện thì thường vay thẳng ngân hàng để được xử lý nhanh hơn, còn doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo hay doanh nghiệp nhỏ và vừa đang đầu tư công nghệ - có tài sản chủ yếu là chất xám, phần mềm, hợp đồng thương mại - lại khó đáp ứng điều kiện.
Ở kênh ngân hàng thương mại, cho vay dựa trên tài sản trí tuệ vướng ở hạ tầng định giá và chuẩn mực kế toán. Hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) đang trong lộ trình tiệm cận chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) (Bộ Tài chính, 2020); quy định về vốn hóa chi phí phát triển và ghi nhận giá trị hợp lý của tài sản vô hình, dữ liệu và quyền sở hữu trí tuệ còn thận trọng. Khi giá trị tài sản công nghệ chưa được phản ánh đầy đủ trên báo cáo tài chính và chưa có thị trường thứ cấp để xử lý tài sản bảo đảm là quyền sở hữu trí tuệ, tổ chức tín dụng thiếu cơ sở để mở rộng cho vay.
c) Hạn chế về quản trị chuyển đổi số và thiếu hụt nhân lực “kỹ năng kép”
Bản thân năng lực nội tại của doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng làm giảm hiệu quả đầu tư công nghệ. Không ít doanh nghiệp chưa phân định rõ giữa mua sắm thiết bị, phần mềm với đổi mới sáng tạo và tái cấu trúc quản trị: đầu tư phần mềm hoạch định nguồn lực (ERP), quản trị khách hàng (CRM) hay thiết bị tự động hóa theo phong trào nhưng chưa chuẩn hóa quy trình và dữ liệu nội bộ. Khi công cụ đòi hỏi kỷ luật quy trình, minh bạch dữ liệu và phân quyền rõ ràng được đặt vào mô hình quản trị dựa trên kinh nghiệm cá nhân, nhân viên phải vừa làm thủ công vừa nhập liệu bổ sung, dữ liệu phân mảnh và tính năng phân tích không được khai thác. Khoản đầu tư khi đó làm tăng chi phí khấu hao, vận hành mà chưa cải thiện năng suất.
Cùng với đó là sự thiếu hụt nhân lực “kỹ năng kép”. Đào tạo trong thời gian dài còn tách biệt giữa khối kinh tế - tài chính - quản trị và khối kỹ thuật - công nghệ thông tin, khiến doanh nghiệp nhỏ và vừa khó tuyển được nhân sự vừa nắm nghiệp vụ tài chính, kế toán, quản trị sản xuất, vừa có tư duy dữ liệu và kỹ năng ứng dụng công cụ số. Sự thiếu vắng lực lượng “cầu nối” này làm suy giảm trực tiếp năng lực hấp thụ công nghệ.
d) Liên kết với khu vực FDI và viện - trường còn mỏng
Nhiều tập đoàn đa quốc gia khi đầu tư vào Việt Nam sử dụng mạng lưới nhà cung ứng cấp 1, cấp 2 đi kèm từ nước ngoài, tạo nên chuỗi sản xuất tương đối khép kín. Phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam mới tham gia ở các công đoạn phụ trợ có hàm lượng công nghệ thấp như bao bì, linh kiện nhựa, gia công cơ khí giản đơn. Khoảng cách này càng rõ khi các tập đoàn toàn cầu áp dụng đồng loạt tiêu chuẩn về giảm phát thải, ESG và tự động hóa quản trị - những yêu cầu đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn mà doanh nghiệp nhỏ và vừa khó tự trang trải.
Liên kết viện - trường - doanh nghiệp cũng chưa phát huy tiềm năng. Tỷ lệ doanh nghiệp có hợp tác với viện nghiên cứu, trường đại học chỉ khoảng 3,9% (VCCI, 2026). Trong thời gian dài, nhiều đề tài sử dụng ngân sách được đề xuất từ định hướng chuyên môn của giới nghiên cứu hơn là từ bài toán kỹ thuật và chi phí của doanh nghiệp. Ở khâu thương mại hóa, do kết quả nghiên cứu hình thành từ ngân sách từng được xác định là tài sản công, việc định giá một công nghệ mới (chưa có tài sản tương đương để so sánh) nhằm chuyển nhượng hoặc góp vốn rất phức tạp: Định giá cao theo toàn bộ chi phí thì vượt khả năng chi trả của doanh nghiệp nhỏ và vừa, định giá linh hoạt theo giá trị thương mại thì đơn vị quản lý e ngại trách nhiệm. Luật số 93/2025/QH15 đã bổ sung quy định về quyền sở hữu, thương mại hóa và phân chia lợi nhuận từ kết quả nghiên cứu; hiệu quả thực tế phụ thuộc vào tốc độ ban hành và áp dụng văn bản hướng dẫn.
2.3. Một số đề xuất chính sách
Khi mức ưu đãi đã được nâng đáng kể, trọng tâm chính sách giai đoạn tới nên chuyển từ “tăng ưu đãi” sang “giảm chi phí thụ hưởng ưu đãi” và “chia sẻ rủi ro”, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, cụ thể hóa tinh thần các Nghị quyết số 57-NQ/TW và 68-NQ/TW.
a) Làm rõ tiêu chí R&D và đơn giản hóa thủ tục hưởng ưu đãi thuế
Thứ nhất, ban hành danh mục và tiêu chí nhận diện hoạt động R&D, chuyển đổi số được ưu đãi, kèm ví dụ minh họa theo ngành (tham chiếu Cẩm nang Frascati – OECD, 2015), phân biệt rõ với chi phí vận hành thông thường. Có thể nghiên cứu cơ chế xác nhận trước (advance ruling) để doanh nghiệp đăng ký dự án và biết trước khả năng được chấp nhận chi phí, thay vì chỉ biết kết quả khi thanh tra, kiểm tra.
Thứ hai, áp dụng thủ tục rút gọn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, bao gồm thay quy trình hội đồng như đề tài ngân sách bằng hồ sơ nội bộ tối giản và hậu kiểm dựa trên kết quả đầu ra; mở rộng danh mục chi hợp lệ cho dịch vụ công nghệ thông tin theo mô hình đám mây, mua dữ liệu và thuê chuyên gia cải tiến quy trình. Có thể cho phép doanh nghiệp nhỏ và vừa lựa chọn giữa trích lập Quỹ và khấu trừ 200% theo năm, kèm cơ chế miễn tính lãi đối với phần Quỹ hoàn nhập tự nguyện hoặc do dự án dừng vì nguyên nhân khách quan.
b) Đổi mới cơ chế vận hành quỹ ngoài ngân sách và phát triển hạ tầng tín dụng công nghệ
Thứ nhất, đánh giá bảo toàn vốn theo danh mục, trong chu kỳ trung hạn thay vì trên từng khoản vay đối với SMEDF, NATIF và các quỹ bảo lãnh; mở rộng tinh thần chấp nhận rủi ro của Nghị quyết số 193/2025/QH15 sang hoạt động cho vay, bảo lãnh cho dự án đổi mới sáng tạo, với điều kiện quy trình thẩm định khách quan, minh bạch. Khi đó, các quỹ có thể nới yêu cầu thế chấp bất động sản và phát huy vai trò vốn “mồi”. Song song, có thể triển khai “phiếu hỗ trợ đổi mới sáng tạo/chuyển đổi số” (đồng tài trợ một phần chi phí khi doanh nghiệp nhỏ và vừa thuê đơn vị công nghệ đủ năng lực), vừa bảo đảm giải ngân đúng mục đích vừa kích cầu thị trường công nghệ.
Thứ hai, xây dựng hạ tầng định giá tài sản trí tuệ và thúc đẩy tài trợ chuỗi cung ứng số. Về dài hạn, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính và Bộ Khoa học và Công nghệ cần phối hợp xây dựng chuẩn định giá tài sản vô hình (sáng chế, bản quyền phần mềm, dữ liệu) gắn với lộ trình áp dụng IFRS. Trong ngắn hạn, khi có sự đồng thuận của doanh nghiệp, dữ liệu hóa đơn điện tử của ngành thuế và lịch sử giao dịch trên nền tảng của doanh nghiệp đầu chuỗi có thể giúp tổ chức tín dụng đánh giá sức khỏe tài chính và cấp hạn mức tín chấp dựa trên dòng tiền thực.
c) Nâng cao năng lực hấp thụ và chuẩn hóa quản trị nội tại
Mọi cơ chế hỗ trợ chỉ phát huy tác dụng khi doanh nghiệp nhỏ và vừa chủ động nâng cao năng lực hấp thụ. Các chương trình hỗ trợ của bộ, ngành, hiệp hội nên ưu tiên tư vấn chuẩn hóa quy trình quản trị và minh bạch hóa hệ thống kế toán – tài chính trước khi đầu tư mua sắm công nghệ. Sổ sách minh bạch không chỉ giúp quản trị dòng tiền mà còn là điều kiện để chứng minh chi phí R&D khi hưởng ưu đãi thuế và tạo niềm tin khi tiếp cận tín dụng, quỹ đầu tư. Bên cạnh đó, các chương trình bồi dưỡng ngắn hạn về “kỹ năng kép” – kết hợp quản trị tài chính, sản xuất với phân tích dữ liệu và ứng dụng công nghệ số – cho cán bộ quản lý cấp trung sẽ tạo lực lượng nòng cốt triển khai ĐMST từ bên trong doanh nghiệp.
d) Thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị và thương mại hóa kết quả nghiên cứu
Thứ nhất, gắn phân bổ kinh phí nghiên cứu ứng dụng với “đơn đặt hàng” của doanh nghiệp, kèm yêu cầu đối ứng kinh phí từ doanh nghiệp thụ hưởng ngay từ khâu phê duyệt – bảo chứng tốt nhất cho tính khả thi thương mại; đồng thời sớm ban hành hướng dẫn trao quyền thương mại hóa và ưu tiên chuyển giao cho doanh nghiệp đồng tài trợ theo Luật số 93/2025/QH15.
Thứ hai, phát huy vai trò doanh nghiệp đầu chuỗi thông qua ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung hoặc tín dụng xanh cho doanh nghiệp lớn trong nước và FDI khi thực hiện chuyển giao công nghệ, đào tạo tiêu chuẩn (ISO, ESG) và nâng tỷ lệ nội địa hóa từ nhà cung ứng là doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam. Khi lợi ích của doanh nghiệp đầu chuỗi gắn với sự nâng cấp của mạng lưới nhà cung ứng, chuyển giao tri thức sẽ diễn ra tự nhiên và bền vững.
3. Kết luận
Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa dựa vào khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo không đơn thuần là đầu tư trang thiết bị mà là quá trình chuyển đổi toàn diện, đòi hỏi sự gắn kết giữa năng lực quản trị nội tại và thể chế tài chính - tín dụng. Từ bản chất tài chính của đầu tư công nghệ - dòng tiền bất định và tài sản vô hình - bài viết lý giải vì sao doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó trên thị trường vốn truyền thống và hệ thống hóa bốn nhóm nhân tố ảnh hưởng. Đối chiếu với khung pháp lý giai đoạn 2025–2026 cho thấy mức ưu đãi thuế đã được nâng đáng kể (trích Quỹ tối đa 20%, khấu trừ chi phí R&D 200%), song hiệu quả thực tế vẫn bị hạn chế bởi tiêu chí nhận diện R&D chưa rõ và chi phí tuân thủ cao, cơ chế bảo toàn vốn theo từng khoản vay tại các quỹ nhà nước, liên kết lỏng lẻo với khu vực FDI và viện - trường, cùng năng lực quản trị chuyển đổi số hạn chế.
Các đề xuất chính sách tập trung vào làm rõ tiêu chí và đơn giản hóa thủ tục hưởng ưu đãi thuế, quản trị rủi ro theo danh mục tại các quỹ hỗ trợ, phát triển hạ tầng định giá tài sản trí tuệ và tín dụng chuỗi cung ứng số, gắn ngân sách nghiên cứu với nhu cầu doanh nghiệp, và nâng cao năng lực hấp thụ.
_________________
Nhà nhận bài: 9/11/2026; Ngày bình duyệt: 10/11/206; Ngày quyết định đăng: 11/11/2026.
Email của tác giả: nguyenthithuhuong2@hvtc.edu.vn
Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân.
Bộ Khoa học và Công nghệ (2022). Thông tư số 05/2022/TT-BKHCN ngày 31/5/2022 hướng dẫn sử dụng Quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp.
Bộ Tài chính (2020). Quyết định số 345/QĐ-BTC phê duyệt Đề án áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính tại Việt Nam.
Bộ Tài chính (2022). Thông tư số 67/2022/TT-BTC ngày 07/11/2022 hướng dẫn về nghĩa vụ thuế khi doanh nghiệp trích lập và sử dụng Quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp.
Bộ Tài chính (2026). Thông tư số 20/2026/TT-BTC hướng dẫn thi hành Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp và Nghị định số 320/2025/NĐ-CP.
Chính phủ (2024). Nghị định số 45/2024/NĐ-CP ngày 26/4/2024 về Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Chính phủ (2025a). Nghị định số 88/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Nghị quyết số 193/2025/QH15.
Chính phủ (2025b). Nghị định số 320/2025/NĐ-CP ngày 15/12/2025 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp.
Cục Sở hữu trí tuệ (2024). Số liệu đơn đăng ký sáng chế và giải pháp hữu ích giai đoạn 2014–2023 (dẫn theo VnEconomy, 04/2024).
Học viện Tài chính (2025). Cơ chế tài chính thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam. Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia. NXB Tài chính.
Nguyễn Bình (2025, 18/9). “Đòn bẩy” kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Báo Đại biểu Nhân dân.
Quốc hội (2023). Nghị quyết số 98/2023/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thành phố Hồ Chí Minh.
Quốc hội (2025a). Nghị quyết số 193/2025/QH15 ngày 19/02/2025 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Quốc hội (2025b). Nghị quyết số 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân.
Quốc hội (2025c). Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp số 67/2025/QH15.
Quốc hội (2025d). Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 ngày 27/6/2025.
Thủ tướng Chính phủ (2025). Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 25/3/2025 về thúc đẩy phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Thủ tướng Chính phủ (2026). Quyết định số 840/QĐ-TTg ngày 13/5/2026 phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp công nghệ số giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045.
VCCI (2026, 10/7). Chỉ 3,9% doanh nghiệp đầu tư R&D: Năng suất sẽ tăng bằng cách nào? Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam.
VPBank (2024). Chương trình cho vay gián tiếp từ Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (áp dụng 11/12/2024–31/12/2025).
Cohen, W. M., & Levinthal, D. A. (1990). Absorptive capacity: A new perspective on learning and innovation. Administrative Science Quarterly, 35(1), 128-152.
Hall, B. H., & Lerner, J. (2010). The financing of R&D and innovation. In B. H. Hall & N. Rosenberg (Eds.), Handbook of the Economics of Innovation (Vol. 1, pp. 609-639). North-Holland.
Knight, F. H. (1921). Risk, Uncertainty and Profit. Houghton Mifflin.
Myers, S. C., & Majluf, N. S. (1984). Corporate financing and investment decisions when firms have information that investors do not have. Journal of Financial Economics, 13(2), 187-221.
OECD (2015). Frascati Manual 2015: Guidelines for Collecting and Reporting Data on Research and Experimental Development. OECD Publishing.