Cơ sở chính trị và pháp lý hướng tới hoàn thiện khung thể chế báo chí trong môi trường số

TS NGUYỄN THÙY VÂN ANH
Học viện Báo chí và Tuyên truyền

1. Mở đầu

Trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam, hiếm có giai đoạn nào hệ thống thể chế về báo chí được đổi mới đồng bộ như giai đoạn 2025 - 2026. Chỉ trong một khoảng thời gian ngắn, Quốc hội thông qua Luật Báo chí số 126/2025/QH15 ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026; những định hướng của Bộ Chính trị về tăng cường lãnh đạo báo chí, truyền thông trên không gian mạng trong tình hình mới, được Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương triển khai qua Hướng dẫn số 21-HD/BTGDVTW ngày 28/5/2026. Đây là cơ sở chính trị và pháp lý quan trọng cho quá trình hoàn thiện khung thể chế báo chí trong môi trường số.

Bài viết phân tích nội hàm và cấu trúc của cơ sở chính trị - tư tưởng trong khung thể chế báo chí; làm rõ những đổi mới có ý nghĩa lý luận của cơ sở pháp lý mới; và nhận diện những vấn đề lý luận cần được tiếp tục nghiên cứu, góp phần phát triển báo chí - truyền thông Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi số.

2. Nội dung

2.1. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phương pháp tiếp cận định tính, kết hợp phân tích tài liệu và phân tích chính sách. Phân tích tài liệu có thể truy xuất nội dung của các văn bản chính trị - pháp lý, nhận diện những điểm kế thừa và phát triển so với các văn bản trước đó, xác định cấu trúc nội hàm của từng cơ sở định hướng. Phân tích chính sách có thể đánh giá logic nội tại của khung thể chế đang hình thành, xem xét sự tương tác giữa các tầng thể chế và nhận diện những khoảng trống cần được làm rõ về mặt lý luận.

Nguồn tư liệu chính gồm Luật Báo chí số 126/2025/QH15; Hướng dẫn số 21-HD/BTGDVTW ngày 28/5/2026 của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương - văn bản hướng dẫn triển khai định hướng của Bộ Chính trị về tăng cường lãnh đạo báo chí, truyền thông trên không gian mạng trong tình hình mới; Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới và các văn kiện của Đảng. Bên cạnh đó, dữ liệu thực nghiệm quốc tế từ Digital News Report 2026 của Reuters Institute (Reuters Institute, 2026) được sử dụng như nguồn tham chiếu bổ trợ, cung cấp bối cảnh so sánh về xu hướng tiêu dùng tin tức toàn cầu và những thách thức của môi trường số.

Khung lý thuyết vận dụng là lý thuyết thể chế trong khoa học chính sách công, với cấu trúc phân tích ba tầng: tầng quy phạm xác lập giá trị và định hướng chính trị - tư tưởng; tầng quy tắc cụ thể hoá những giá trị đó thành chuẩn mực pháp lý bắt buộc; và tầng tổ chức hiện thực hoá thông qua bộ máy thực thi. Với cách tiếp cận này có thể nhìn nhận cơ sở chính trị và pháp lý như hai nền tảng cấu thành của một hệ thống điều phối đa tầng, thay vì hai văn bản độc lập tác động riêng rẽ đến hệ thống báo chí.

2.2. Khung thể chế báo chí và yêu cầu hoàn thiện trong môi trường số

Khái niệm khung thể chế báo chí được sử dụng trong nghiên cứu chính sách truyền thông để chỉ tổng thể các quy tắc, chuẩn mực, luật pháp, nghị quyết, chỉ thị và thiết chế tổ chức điều chỉnh hoạt động của hệ thống báo chí trong một bối cảnh quốc gia nhất định.

Về cấu trúc, khung thể chế báo chí bao gồm ba yếu tố: chính trị - tư tưởng gồm các văn kiện của Đảng, nghị quyết, chỉ thị, quy định, kết luận xác định vị trí, chức năng và định hướng phát triển của báo chí trong từng giai đoạn lịch sử - đây là nền tảng quy định tính chất và mục tiêu của toàn bộ hệ thống. Pháp lý gồm luật, nghị định, thông tư và các văn bản quy phạm pháp luật khác cụ thể hóa các định hướng chính trị thành quy tắc bắt buộc, có chế tài rõ ràng. Tổ chức gồm hệ thống cơ quan báo chí, bộ máy quản lý nhà nước, các thiết chế nghề nghiệp và cơ chế vận hành thực tế - đây là các chủ thể hiện thực hóa khung thể chế thành hoạt động cụ thể trong đời sống báo chí.

Nhìn theo phương diện lịch sử, khung thể chế báo chí Việt Nam trong thời kỳ đổi mới trải qua ba giai đoạn phát triển. Giai đoạn 1992 - 2007 là giai đoạn xác lập nguyên tắc nền tảng, với dấu mốc Luật Báo chí năm 1989 sửa đổi năm 1999, Chỉ thị số 08-CT/TW năm 1992 của Ban Bí thư trọng tâm là khẳng định báo chí hoạt động dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và phục vụ nhân dân. Giai đoạn 2007 - 2024 là giai đoạn thích ứng bước đầu với truyền thông số, với dấu mốc Luật Báo chí năm 2016, Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, khi các văn bản bắt đầu đề cập internet và mạng xã hội, song chủ yếu theo hướng phòng ngừa và ứng phó. Giai đoạn 2025 - nay là giai đoạn đổi mới thể chế đồng bộ, với sự hội tụ của cơ sở chính trị và pháp lý trong một khoảng thời gian ngắn.

Điểm đặc trưng của giai đoạn mới là sự chuyển dịch từ tư duy thích ứng sang tư duy chủ động: thay vì chỉ ứng phó với những thách thức từ môi trường số, khung thể chế đang được thiết kế lại để chủ động định hình điều kiện phát triển cho báo chí trong môi trường đó. Sự chuyển dịch này đòi hỏi hoàn thiện đồng thời các phương diện của khung thể chế, đổi mới luật pháp theo định hướng chính trị.

Về mặt chức năng, khung thể chế báo chí thực hiện ít nhất bốn vai trò đồng thời: chức năng điều tiết, tức là xác định những gì được làm và không được làm trong hoạt động báo chí; chức năng định hướng, tức là xác định mục tiêu và giá trị mà báo chí cần hướng đến; chức năng trao quyền, tức là cung cấp nguồn lực pháp lý, kinh tế và tổ chức để báo chí có thể thực hiện sứ mệnh của mình; và chức năng trách nhiệm giải trình, tức là thiết lập cơ chế để báo chí và các chủ thể liên quan chịu trách nhiệm trước xã hội về hoạt động của họ. Bốn chức năng này cần được cân bằng trong khung thể chế: thiên về điều tiết quá mức sẽ hạn chế tính năng động và sáng tạo; thiếu trao quyền sẽ làm báo chí không đủ năng lực thực hiện sứ mệnh; thiếu trách nhiệm giải trình sẽ làm giảm niềm tin của công chúng. Hoàn thiện khung thể chế, do đó, không phải là bổ sung thêm quy định mà là điều chỉnh cân bằng giữa bốn chức năng này trong điều kiện môi trường số.

Yêu cầu hoàn thiện khung thể chế báo chí trong môi trường số không chỉ xuất phát từ áp lực nội sinh mà còn từ những thay đổi căn bản trong hệ sinh thái thông tin toàn cầu. Theo Báo cáo tin tức số (Digital News Report) 2026, tỷ lệ người dùng tiếp cận tin tức qua mạng xã hội đã vượt qua các kênh báo chí truyền thống tại hầu hết các thị trường thuộc diện khảo sát; tỷ lệ sử dụng AI chatbot để tìm hiểu tin tức hàng tuần tăng nhanh, đặt ra câu hỏi về vai trò trung gian thông tin của báo chí (Reuters Institute, 2026). Tại Việt Nam, tốc độ chuyển đổi trong tiêu dùng thông tin diễn ra đặc biệt nhanh trong bối cảnh tỷ lệ sử dụng internet và mạng xã hội ở mức cao. Bối cảnh đó đòi hỏi khung thể chế báo chí phải được hoàn thiện về tư duy định hướng và về kỹ thuật pháp lý đáp ứng yêu cầu môi trường truyền thông hội tụ đa nền tảng hiện nay.

2.2. Cơ sở chính trị - tư tưởng

Định hướng tăng cường lãnh đạo báo chí, truyền thông trên không gian mạng của Bộ Chính trị, được triển khai qua Hướng dẫn số 21-HD/BTGDVTW của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, tạo lập tầng quy phạm chính trị - tư tưởng của khung thể chế báo chí trong giai đoạn mới. Đây là cơ sở định hướng giá trị, xác định mục tiêu và phương châm hoạt động của hệ thống báo chí trong môi trường số - một chức năng mà luật pháp đơn thuần không thể đảm nhận, bởi luật quy định những gì được làm và không được làm, còn định hướng chính trị xác định vì sao làm và làm để phục vụ mục tiêu gì.

Xét về nội dung, định hướng của Bộ Chính trị thể hiện ba bước chuyển tư duy so với các văn bản trước đó. Bước chuyển thứ nhất là từ tư duy quản lý báo chí theo loại hình sang tư duy quản lý theo không gian thông tin tích hợp. Bước chuyển thứ hai là từ tiếp cận điều tiết đơn thuần sang tiếp cận tạo lập môi trường phát triển. Định hướng mới nhấn mạnh hơn vào khía cạnh xây dựng: hình thành cơ chế khuyến khích sáng tạo nội dung có chất lượng, phân phối hiệu quả qua các nền tảng số, phát triển năng lực kỹ thuật và chuyên môn cho người làm báo, xây dựng hạ tầng thông tin số quốc gia. Sự chuyển dịch từ tư duy điều tiết sang tư duy phát triển phản ánh hướng tiếp cận mới của chính sách truyền thông. Bước chuyển thứ ba là chủ động định hướng trong môi trường cạnh tranh thông tin xuyên biên giới. Định hướng mới yêu cầu cơ quan báo chí phải chủ động làm chủ mặt trận thông tin, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh với các nền tảng xuyên biên giới vận hành theo tốc độ của thuật toán. Sự chủ động này đòi hỏi đổi mới cả về nội dung lẫn hình thức thể hiện và phương thức tiếp cận công chúng trong môi trường số.

Cơ sở chính trị cho sự hoàn thiện thể chế báo chí hiện nay là sự kết hợp hai chiều của chính sách truyền thông: chiều phát triển và chiều quản lý. Định hướng mới nhằm kết hợp quản lý tốt để tạo môi trường phát triển bền vững; phát triển đủ mạnh để thực hiện được chức năng xã hội. Sự kết hợp này đòi hỏi thiết kế chính sách mới, tạo ra cơ sở ổn định cho định hướng lãnh đạo báo chí.

Trong đó, cơ sở chính trị có một đặc điểm về mặt lý luận: lần đầu tiên, định hướng lãnh đạo báo chí đặt vấn đề một cách rõ ràng về năng lực kỹ thuật và chuyên môn của hệ thống báo chí trong môi trường số, chứ không chỉ dừng lại ở yêu cầu về chính trị - tư tưởng. Sự mở rộng phạm vi của định hướng chính trị sang cả chiều năng lực kỹ thuật và chuyên môn này phản ánh nhận thức rằng trong kỷ nguyên số, tính chính trị và tính chuyên nghiệp kỹ thuật không thể tách rời: một cơ quan báo chí có định hướng chính trị đúng đắn nhưng thiếu năng lực kỹ thuật sẽ không thể cạnh tranh hiệu quả với các nền tảng thông tin số có thuật toán tinh vi và khả năng tiếp cận công chúng vượt trội. Do đó, đầu tư vào năng lực kỹ thuật và công nghệ cho báo chí không chỉ là vấn đề phát triển ngành mà còn là yêu cầu chính trị quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh thông tin hiện nay.

Hướng dẫn số 21-HD/BTGDVTW cũng xác định định hướng tái cơ cấu hệ thống báo chí theo hướng “tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả” định hướng cho quá trình sắp xếp lại mạng lưới cơ quan báo chí hiện đang có sự chồng chéo về nhiệm vụ và phân tán về nguồn lực.

2.3. Cơ sở pháp lý: Luật Báo chí số 126/2025/QH15

Luật Báo chí năm 2025 được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 10/12/2025 với sự đồng thuận rất cao, đạt 92,39% tổng số đại biểu tán thành (Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2025). Mức đồng thuận này phản ánh nhận thức chung về sự cần thiết phải đổi mới khung pháp lý cho báo chí trong bối cảnh chuyển đổi số. Luật có cấu trúc gọn hơn so với Luật Báo chí năm 2016 nhưng bao quát nhiều vấn đề mới nảy sinh trong thực tiễn báo chí số mà luật cũ chưa điều chỉnh được. Trong cấu trúc ba tầng của khung thể chế, Luật Báo chí năm 2025 là biểu hiện tập trung nhất của tầng quy tắc, chuyển hóa những định hướng chính trị thành quy phạm pháp luật có giá trị bắt buộc chung, tạo ra tính ổn định, nhất quán.

Những đổi mới có ý nghĩa lý luận của Luật Báo chí năm 2025 có thể phân tích theo ba phương diện cốt lõi. Phương diện thứ nhất là tăng cường cơ sở pháp lý cho chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí. Luật nhấn mạnh nghĩa vụ cung cấp thông tin của các cơ quan nhà nước cho báo chí và đặt ra yêu cầu rõ ràng hơn về trách nhiệm giải trình, qua đó tạo điều kiện thực tế để báo chí thực hiện chức năng kết nối giữa hệ thống chính trị với công chúng. Phương diện này phản ánh một sự chuyển dịch quan trọng: từ quan điểm báo chí chủ yếu thực hiện chức năng thông tin một chiều, sang xác nhận vai trò chủ động của báo chí trong hệ thống trách nhiệm giải trình của nền quản trị hiện đại.

Phương diện thứ hai là xác lập khung pháp lý quản lý nền tảng số và trí tuệ nhân tạo trong hoạt động báo chí. Đây là nội dung hoàn toàn mới so với Luật Báo chí 2016, phản ánh thực tiễn các cơ quan báo chí ngày càng ứng dụng AI trong quy trình sản xuất tin tức - từ xử lý dữ liệu lớn, phân tích xu hướng dư luận, đến hỗ trợ viết bài và phân phối nội dung cá nhân hóa. Về mặt lý luận thể chế, việc đưa AI vào phạm vi điều chỉnh của luật là ví dụ điển hình của điều tiết chủ động: thay vì chờ công nghệ gây ra những hệ quả không lường trước rồi mới phản ứng, cơ sở pháp lý chủ động thiết lập quy tắc từ trước để định hướng ứng dụng công nghệ có trách nhiệm.

Phương diện thứ ba là củng cố các quy định về kinh tế báo chí và hạ tầng số quốc gia. Đây là nền tảng vật chất của tầng tổ chức trong khung thể chế: một hệ thống báo chí không có nền tảng kinh tế bền vững khó có thể duy trì năng lực thực hiện chức năng xã hội. Khi Nhà nước đầu tư hạ tầng số dùng chung và tạo hành lang pháp lý cho kinh tế báo chí phát triển bền vững, năng lực tự chủ của cơ quan báo chí được củng cố, giảm thiểu nguy cơ bị chi phối bởi các áp lực thương mại không phù hợp với sứ mệnh báo chí cách mạng.

Tính cấp thiết của cơ sở pháp lý mới còn được chứng minh bởi những hạn chế thực tiễn của Luật Báo chí năm 2016 trong đối phó với các thách thức của môi trường số. Luật Báo chí năm 2016 được xây dựng trong bối cảnh mạng xã hội còn chưa trở thành môi trường thông tin, do đó các quy định về báo chí điện tử và nội dung số còn tương đối sơ khai. Trong 8 năm (2016 - 2024), tốc độ phát triển của các nền tảng số và trí tuệ nhân tạo đã tạo ra nhiều khoảng trống pháp lý mà hệ thống quy định hiện hành không đủ sức lấp đầy. Trong kỷ nguyên số, báo chí cách mạng Việt Nam đứng trước bài toán kép: vừa phải giữ vững định hướng chính trị, vừa phải cạnh tranh mạnh mẽ. Để giải quyết thách thức này, một hành lang pháp lý chuẩn mực và thích ứng hơn thay thế Luật Báo chí năm 2016 là điều tất yếu, và sự ra đời của Luật Báo chí năm 2025 chính là bước đi hoàn thiện khoảng trống đó.

Xét trong mối quan hệ với cơ sở chính trị, Luật Báo chí năm 2025 tạo ra cơ chế tương tác thể chế theo nguyên tắc Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý: định hướng chính trị xác định phương châm và hướng đi; luật pháp thể chế hóa những định hướng đó thành quy phạm cụ thể, tạo ra tính bắt buộc, ổn định và tính tiên liệu được cho hệ thống. Tính đồng bộ giữa hai tầng quan trọng nhất của khung thể chế là tầng quy phạm và tầng quy tắc là bước tiến đáng kể so với các giai đoạn trước khi thường có khoảng cách giữa định hướng chính trị và thể chế hoá pháp lý. Khoảng cách đó không chỉ làm giảm hiệu lực của khung thể chế mà còn tạo ra sự chưa ổn định cho các chủ thể hoạt động trong hệ thống báo chí.

2.4. Một số vấn đề lý luận đặt ra trong quá trình hoàn thiện khung thể chế

Việc xác lập cơ sở chính trị và pháp lý cho khung thể chế báo chí trong môi trường số là điều kiện cần, nhưng chưa phải điều kiện đủ để khung thể chế thực sự phát huy tác dụng. Từ phân tích hai cơ sở định hướng trên, có thể nhận diện một số vấn đề lý luận cần tiếp tục nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện khung thể chế.

Thứ nhất là, tính đồng bộ xuyên suốt ba tầng của khung thể chế. Giai đoạn 2025 - 2026 tạo ra sự đồng bộ giữa tầng quy phạm chính trị và tầng quy tắc pháp lý. Nhưng tính đồng bộ này có thực sự thấm vào tầng tổ chức hay không - đó là câu hỏi lý luận và thực tiễn quan trọng cần được nghiên cứu kiểm chứng. Kinh nghiệm từ nhiều hệ thống thể chế cho thấy khoảng cách giữa văn bản và thực thi là thách thức mang tính cấu trúc. Các cơ sở định hướng dù được xây dựng chặt chẽ đến đâu cũng có thể bị ảnh hưởng khi đi qua tầng tổ chức, do năng lực thực thi chưa cân xứng, áp lực môi trường... Việc nghiên cứu về quá trình triển khai Luật Báo chí năm 2025 trong thực tiễn sẽ là nguồn dữ liệu để kiểm chứng và làm sâu sắc thêm lý luận về tính đồng bộ thể chế trong điều kiện Việt Nam.

Thứ hai là, sự điều tiết cạnh tranh thông tin trong môi trường đa nền tảng. Cơ sở pháp lý mới có thể điều chỉnh hành vi của các cơ quan báo chí trong nước, nhưng không thể trực tiếp điều tiết nội dung từ các nền tảng xuyên biên giới vận hành theo quy tắc của riêng chúng. Đây là giới hạn cấu trúc của thể chế quốc gia trong không gian thông tin toàn cầu hóa. Vì vậy, cần những bổ sung lý luận nào để giải quyết giới hạn này một cách thực chất. Vấn đề này đòi hỏi những giải pháp sáng tạo cả về lý luận lẫn thực tiễn, có thể học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế về cơ chế hợp tác quản lý khu vực.

Thứ ba là, về tốc độ thích ứng của khung thể chế với nhịp độ đổi mới công nghệ. Chu kỳ đổi mới công nghệ trong lĩnh vực truyền thông diễn ra với tốc độ vượt xa chu kỳ lập pháp và xây dựng văn bản chính sách. Cơ sở chính trị và pháp lý có thể được thiết kế theo nguyên tắc nào để vừa có tính ổn định cần thiết - tạo ra môi trường có thể dự đoán được cho các chủ thể hoạt động báo chí - vừa có tính thích ứng đủ cao - để không bị lạc hậu trước tốc độ đổi mới công nghệ. Đây là vấn đề lý luận căn bản của thiết kế thể chế trong kỷ nguyên số, không chỉ riêng cho báo chí mà cho nhiều lĩnh vực khác.

Thứ tư là, về mô hình kinh tế báo chí trong kỷ nguyên số. Cơ sở pháp lý mới tạo ra một số điều kiện thuận lợi về hành lang kinh tế cho báo chí. Trong điều kiện của báo chí cách mạng Việt Nam, khi nguồn lực nhà nước và nguồn thu thương mại cùng tồn tại, mô hình tài chính nào có thể phù hợp?

Thứ năm là, về đo lường và đánh giá hiệu quả của khung thể chế. Hiện nay, nghiên cứu về thể chế báo chí chủ yếu dừng lại ở phân tích nội dung văn bản - so sánh quy định trước và sau - mà ít đi vào đo lường tác động thực tế của thể chế đối với chất lượng và năng lực của hệ thống báo chí. Phát triển bộ tiêu chí và phương pháp đo lường hiệu quả khung thể chế báo chí là hướng nghiên cứu cần được ưu tiên, có ý nghĩa thực tiễn trực tiếp cho công tác hoàn thiện thể chế trong những năm tới.

3. Kết luận

Hai năm 2025 - 2026 có một bước chuyển quan trọng trong thể chế báo chí Việt Nam khi cơ sở chính trị - tư tưởng và tầng quy tắc pháp lý được đổi mới trong cùng một khoảng thời gian ngắn. Điều kiện để khung thể chế thực sự phát huy tác dụng là tầng tổ chức phải vận hành đúng theo định hướng mà cơ sở chính trị, pháp lý đã xác lập. Đây không chỉ là vấn đề bộ máy và thủ tục, mà còn là vấn đề năng lực: năng lực kỹ thuật và nghề nghiệp của người làm báo, năng lực thể chế của các cơ quan quản lý, và năng lực tự điều chỉnh của hệ thống báo chí. Các nhóm vấn đề lý luận được nhận diện trong bài viết là tính đồng bộ, sự điều tiết môi trường đa nền tảng, tốc độ thích ứng với công nghệ, mô hình kinh tế bền vững và đo lường hiệu quả thể chế đều là những vấn đề liên quan đến khả năng vận hành của tầng tổ chức.

Điều này mở ra một hướng nghiên cứu tiếp theo cho khoa học báo chí - truyền thông Việt Nam. Nghiên cứu và phân tích quá trình khung thể chế được triển khai trong thực tế, từ đó rút ra những nhận định có cơ sở khoa học về những gì đạt được và những gì cần điều chỉnh.

_________________

Ngày nhận bài: 21/7/2026; Ngày bình duyệt: 5/11/2026; Ngày quyết định đăng: 7/11/2026.

Email tác giả: ntvananhajc@gmail.com

Tài liệu tham khảo

Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương (2026). Hướng dẫn số 21-HD/BTGDVTW ngày 28/5/2026 về quán triệt, tuyên truyền, triển khai thực hiện chủ trương tăng cường lãnh đạo báo chí, truyền thông trên không gian mạng trong tình hình mới.

Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2025). Luật Báo chí số 126/2025/QH15, thông qua ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. https://vanban.chinhphu.vn

Reuters Institute for the Study of Journalism (2026). Digital News Report 2026. https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2026