Hội thảo khoa học “Bảo đảm quyền học tập suốt đời của người cao tuổi trong kỷ nguyên số: Thách thức và chính sách cho Việt Nam”

Xuân Phú

Đề dẫn Hội thảo đã định hướng các thảo luận tập trung vào tác động của già hóa dân số và chuyển đổi số đến điều kiện sống. Theo dự báo của Liên hợp quốc, trên toàn thế giới, số người từ 65 tuổi trở lên sẽ tăng từ 761 triệu người năm 2021 lên 1,6 tỷ người vào năm 2050. Trong hoàn cảnh đó, học tập suốt đời không chỉ là nhu cầu tự hoàn thiện mà còn là điều kiện để người cao tuổi tiếp tục thực hiện các quyền con người thiết yếu, duy trì sự tự lập, tự tin, bảo vệ mình trước những rủi ro trên môi trường số và tiếp tục đóng góp cho gia đình, cộng đồng và xã hội. Việc bảo đảm quyền học tập suốt đời là phương thức quan trọng chuyển từ chăm sóc thụ động sang trao quyền và phát huy tiềm năng.

Hiện nay, công tác bảo đảm quyền học tập suốt đời của người cao tuổi còn chưa được quan tâm đúng mức, bên cạnh các vấn đề về thể chế là các rào cản về hạ tầng và kinh tế, kỹ năng và phương pháp, thiết kế công nghệ, rủi ro an toàn thông tin,… Do đó, hội thảo tập trung thảo luận nội hàm quyền học tập suốt đời và quyền tiếp cận số được thể chế hóa trong luật pháp; mô hình điều phối liên ngành bảo đảm nguồn lực bền vững cho người cao tuổi và những tiêu chuẩn kỹ thuật số nào cần bắt buộc áp dụng để bảo vệ người cao tuổi trên không gian mạng; phương thức nhận diện và nhân rộng các trung tâm học tập cộng đồng và mô hình học tập phù hợp với thực tiễn Việt Nam và bộ chỉ số đo lường thực chất khả năng tự chủ và an toàn số của người cao tuổi…

Tại Việt Nam, khung xây dựng xã hội học tập đã xác định người dân ở mọi độ tuổi đều có quyền học tập. Để hiện thực hóa các mục tiêu, ngành giáo dục đang nghiên cứu ban hành khung hướng dẫn học tập suốt đời cho người cao tuổi, xây dựng tiêu chí “Trung tâm học tập cộng đồng thân thiện” và đẩy mạnh chuyển đổi số với giao diện đơn giản, chữ lớn, trong đó bổ sung mục thống kê người học từ 60 tuổi trở lên trong hệ thống giáo dục thường xuyên. Tuy nhiên, vẫn còn những khoảng trống thể chế cần khắc phục, như: chưa có quy định cụ thể về chương trình học hay ngân sách cho học tập của người cao tuổi; người cao tuổi thiếu kỹ năng số cơ bản để học trực tuyến và thiếu sự kết nối giữa các cơ sở giáo dục đại học với các trung tâm học tập cộng đồng. Việc khỏa lấp các khoảng trống này sẽ giúp phát huy tối đa vai trò của người cao tuổi trong kỷ nguyên mới.

Bên cạnh đó, mặc dù có khả năng tiếp thu công nghệ năng động, người cao tuổi vẫn gặp những rào cản tâm lý và xã hội như định kiến về độ tuổi, thiếu sự giúp đỡ của người trẻ, tâm lý bản thân. Do đó, để người cao tuổi thực sự có cơ hội học tập suốt đời, cần thay đổi góc nhìn từ “chăm sóc, bảo trợ thuần túy” sang “phát huy năng lực và giá trị”. Không gian học tập không nên gò bó tại các trường lớp chính quy mà cần linh hoạt chuyển dịch về gia đình, dòng họ, cộng đồng và môi trường số. Việc tạo ra các chương trình học tập thiết thực, giao diện công nghệ dễ sử dụng, kết hợp với các hoạt động sinh hoạt liên thế hệ sẽ giúp người cao tuổi vừa giữ vững vai trò kết nối gia đình, vừa tự tin hòa nhập vào xã hội hiện đại.

Một số tham luận cho rằng, cần chuyển từ tiếp cận “phúc lợi” sang “quyền”, thay vì chỉ coi việc hỗ trợ người cao tuổi là sự chăm sóc hay tạo điều kiện thuần túy (phúc lợi), cần xác định đây là quyền con người cơ bản. Nếu quyền này không được bảo đảm, Nhà nước và các chủ thể liên quan chưa hoàn thành trách nhiệm/nghĩa vụ của mình. Từ đó cần nhận diện 4 rào cản cốt yếu của người cao tuổi trong xã hội số: sở hữu thiết bị và kết nối độc lập; nền tảng học vấn và khoảng cách thế hệ; sức khỏe và thiết kế không phù hợp; chương trình hỗ trợ thiếu đo lường.

Mặt khác, chuyển đổi số tạo cơ hội cho người cao tuổi tiếp cận các công nghệ hiện đại, song cũng đặt ra không ít rào cản về thao tác và trải nghiệm người dùng. Khi tiếp cận công nghệ số, người cao tuổi gặp khó khăn do tay chậm, thao tác hay giao diện phức tạp của các chương trình, thông tin không kiểm chứng trên không gian mạng,… Kinh nghiệm quốc tế là, bắt buộc áp dụng chuẩn giao diện thân thiện với người cao tuổi, có đạo luật về khả năng tiếp cận, chương trình hướng dẫn 1 - 1 và trợ giá thiết bị,…

Nhìn chung, các ý kiến khuyến nghị đã làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn về quyền học tập suốt đời của người cao tuổi; cơ hội và thách thức từ tác động của chuyển đổi số, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hoàn thiện tiêu chuẩn giao diện và hạ tầng công nghệ. Đồng thời, hội thảo đã mở ra nhu cầu thiết lập một cơ chế hỗ trợ toàn diện để bảo vệ và giúp người cao tuổi dễ dàng hòa nhập vào môi trường số an toàn. Việt Nam có nhiều chính sách chăm sóc người cao tuổi, nhưng trong chuyển đổi số, người cao tuổi vẫn đối mặt hạn chế về kỹ năng số, hạ tầng, nội dung chưa phù hợp.