Tóm tắt: Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, lý luận về đường lối đổi mới được bổ sung vào nền tảng tư tưởng của Đảng. Đây là kết tinh trí tuệ của Đảng và toàn dân tộc, đúc kết thực tiễn sinh động của đất nước 40 năm. Bài viết phân tích làm rõ quá trình hoàn thiện lý luận về đường lối đổi mới và khẳng định kiên định đường lối đổi mới là nền tảng quyết định thành tựu có ý nghĩa lịch sử và định hướng trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.
TS NGUYỄN TRUNG THÀNH
Học viện Kỹ thuật quân sự - Bộ Quốc phòng

1. Mở đầu
C.Mác và Ph.Ăngghen đã chỉ rõ: “Muốn làm cho chủ nghĩa xã hội thành một khoa học thì trước hết phải đặt chủ nghĩa xã hội trên một cơ sở hiện thực” (C.Mác và Ph.Ăngghen,1995, tr.293). Thấm nhuần những chỉ dẫn sâu sắc ấy, trong suốt tiến trình đổi mới, Đảng ta đã không ngừng nghiên cứu, bổ sung và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, “bằng cách đưa thêm vào đó những tư liệu mà ở thời mình” (Hồ Chí Minh, 2011a, tr.509), C.Mác, V.I.Lênin và Hồ Chí Minh chưa có được.
Trên cơ sở tổng kết thực tiễn 40 năm đổi mới, tại Đại hội XIV, Đảng ta đã bổ sung “lý luận về đường lối đổi mới” như một bộ phận cấu thành nền tảng tư tưởng của Đảng. Đại hội XIV khẳng định bài học: “Kiên định, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận về đường lối đổi mới” (ĐCSVN, 2026a, tr.81). Đây là sự đột phá về tư duy lý luận của Đảng, bổ sung vào nền tảng tư tưởng, định hướng, dẫn dắt sự phát triển đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc. Trong khi đó, các thế lực thù địch, phần tử cơ hội chính trị đang dùng mọi thủ đoạn tinh vi, nham hiểm để xuyên tạc lý luận về đường lối đổi mới, như: “Đảng Cộng sản Việt Nam không xây dựng được nền tảng tư tưởng riêng, mà hoàn toàn “bắt chước”, “rập khuôn” chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh” (dẫn theo Trần Hồng Hải, 2006)... Vì vậy, việc nhận thức đầy đủ, sâu sắc lý luận về đường lối đổi mới, không chỉ góp phần khẳng định giá trị khoa học, thực tiễn của lý luận về đường lối đổi mới, “tạo sự thống nhất trong Đảng, đồng thuận trong xã hội và niềm tin của Nhân dân nhằm hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước” (ĐCSVN, 2026), mà còn góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ta trong bối cảnh mới.
2. Nội dung
2.1. Quá trình hình thành, bổ sung, hoàn thiện lý luận về đường lối đổi mới
Thứ nhất, đổi mới tư duy lý luận trên tinh thần “dám nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật” (ĐCSVN, 2019e, tr.496)
Đổi mới tư duy lý luận là yêu cầu tất yếu khách quan của mọi chính đảng. Bởi vì, “Chỉ đảng nào được một lý luận tiền phong hướng dẫn thì mới có khả năng làm tròn vai trò chiến sĩ tiền phong” (V.I.Lênin, 2005, tr.32). Thực tiễn đã chứng minh, vào những thời điểm quyết định hoặc có tính bước ngoặt, vận mệnh của dân tộc phụ thuộc vào năng lực đổi mới tư duy lý luận của chính đảng cầm quyền. Sau Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917, Chính sách kinh tế mới (NEP) do V.I.Lênin khởi xướng đã vực dậy nền kinh tế đang lâm vào khủng hoảng, ổn định xã hội và giữ vững chính quyền Xô viết non trẻ.
Tuy nhiên, việc vận dụng bài học ấy vào điều kiện thực tiễn nước ta là nhiệm vụ vô cùng khó khăn, phức tạp, không chỉ vì “Ta không thể giống Liên Xô, vì Liên Xô có phong tục tập quán khác, có lịch sử địa lý khác” (Hồ Chí Minh, 2011d, tr.391), mà còn vì ảnh hưởng nặng nề, dai dẳng của tư duy giáo điều, rập khuôn, máy móc về quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Việc duy trì cơ chế quản lý kinh tế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp theo mô hình của Liên Xô, trong khi trình độ sản xuất của nước ta còn lạc hậu đã dẫn tới những sai lầm nghiêm trọng. Từ sai lầm về cơ chế quản lý kinh tế đã kéo theo những sai lầm trong nhận thức, tư duy lý luận trên một số vấn đề. Kinh tế thị trường bị đồng nhất với chủ nghĩa tư bản, trong khi vai trò của các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh bị xem nhẹ hoặc thậm chí bị phủ nhận.
Để không chệch hướng và tiếp tục làm sáng tỏ con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, Việt Nam không thể “vay mượn” từ bất kỳ mô hình sẵn có nào khác, mà phải đẩy mạnh đổi mới tư duy lý luận trên nền tảng thế giới quan, phương pháp luận duy vật biện chứng. Đại hội VI của Đảng (tháng 12/1986) đã chính thức khởi động công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, đánh dấu mốc lịch sử trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Song, lãnh đạo công cuộc đổi mới là công việc hoàn toàn mới mẻ, chưa có tiền lệ, không có sẵn một hệ thống lý luận hoàn chỉnh để áp dụng vào thực tiễn, càng không thể nóng vội, chủ quan, “đòi hỏi phải vừa làm, vừa rút kinh nghiệm, vừa học hỏi, tìm tòi, sáng tạo” (ĐCSVN, 2019h, tr.5). Với tính chất của một cuộc cách mạng sâu sắc và toàn diện, Đảng ta nhận thức rõ “Chuyển biến toàn bộ sự nghiệp cách mạng theo hướng đổi mới là một quá trình lâu dài. Chúng ta còn phải tiếp tục kiên trì suy nghĩ, tìm tòi, thử nghiệm, từng bước hình thành cái mới một cách tích cực và vững chắc” (Nguyễn Văn Linh, 1988a, tr.5).
Với bản lĩnh, trí tuệ của đảng cầm quyền, quyết tâm đổi mới tư duy lý luận của Đảng thể hiện sâu sắc ở tinh thần “dám nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật”. Quyết tâm đó càng được củng cố vững chắc qua chỉ đạo của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh: “Phải nhìn thẳng vào sự thật, phải thấy rằng thiếu sót chủ quan của chúng ta là nghiêm trọng và kéo dài. Phải có tinh thần dũng cảm tự phê phán mạnh mẽ và triệt để để đổi mới” (Nguyễn Văn Linh, 1988a, tr.30). Từ thái độ tự phê bình thẳng thắn ấy, “Đổi mới hay là chết” là mệnh lệnh cách mạng nhanh chóng được phát đi, khẳng định quyết tâm cao độ của Đảng nhằm loại bỏ tư duy cũ kỹ, bảo thủ, lạc hậu, mở đường cho tư duy khoa học phát triển. Việc dám thừa nhận những sai lầm trong lãnh đạo, quản lý vốn “không phải do bản chất chế độ chúng ta gây ra mà là do khuyết điểm của chúng ta gây ra” (Nguyễn Văn Linh, 1988a, tr.30) đã không làm suy giảm vai trò lãnh đạo của Đảng như các thế lực thù địch quy chụp mà càng củng cố niềm tin vững chắc của nhân dân vào tính chính danh của Đảng và mở đường cho những đổi mới sâu sắc trên mọi lĩnh vực.
Trải qua các kỳ Đại hội, dòng chảy đổi mới tư duy lý luận luôn được bồi đắp, trở thành nhân tố căn cốt trong văn hóa cầm quyền, khẳng định bản chất cách mạng và năng lực “tự đổi mới” của Đảng. Từ thực tiễn 40 năm đổi mới, Đại hội XIV của Đảng đã rút ra bài học kinh nghiệm quý báu: “Không ngừng đổi mới tư duy, nhất là tư duy chiến lược; tôn trọng quy luật khách quan; nhất quán, kiên định về chiến lược, linh hoạt, mềm dẻo về sách lược; chủ động ngăn ngừa, phòng, chống bệnh chủ quan duy ý chí, giáo điều, cơ hội, bảo thủ” (ĐCSVN, 2026a, tr. 75).
Từ “đổi mới tư duy” đến “đổi mới tư duy chiến lược” là bước phát triển nhảy vọt về chất giúp nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền của Đảng ngang tầm với kỷ nguyên phát triển mới. Vì thế, nhân dân ta tin yêu Đảng, nguyện chung sức, đồng lòng thực hiện thắng lợi đường lối đổi mới do Đảng khởi xướng, vì “quần chúng rộng rãi thừa nhận chính sách đúng đắn và năng lực lãnh đạo của Đảng” (Hồ Chí Minh, 2011b, tr.168).
Thứ hai, bổ sung và phát triển sáng tạo lý luận về đường lối đổi mới trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh
Lý luận về đường lối đổi mới ra đời là sự bổ sung và phát triển sáng tạo những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Những năm đầu sau khi thống nhất, đất nước đứng trước những thử thách nghiêm trọng. Hậu quả nặng nề của hơn ba thập niên chiến tranh chưa kịp khắc phục, “nhân dân ta phải thực hiện nhiệm vụ dân tộc, vừa làm nhiệm vụ quốc tế, phải đáp ứng cùng một lúc những yêu cầu vừa cơ bản, vừa cấp bách là ổn định và cải thiện đời sống, tích lũy để xây dựng chủ nghĩa xã hội và củng cố quốc phòng” (ĐCSVN, 2019d, tr.347). Trong khi đó, những tàn tích của chế độ thực dân kiểu mới ở miền Nam vẫn còn nặng nề, tồn tại dai dẳng...
Trên nền tảng thế giới giới quan, phương pháp luận Mác - Lênin, phương pháp cách mạng Hồ Chí Minh, nhiều vấn đề lý luận, thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ngày càng được sáng tỏ. Trong đó, quan trọng nhất đó là yêu cầu phải thay thế cơ chế quản lý kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp bằng thể chế phát triển kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đảng đã nhận thức rõ, sự phát triển kinh tế không thể dựa vào ý chí chủ quan hay các mệnh lệnh hành chính mà cần phải vận dụng đúng đắn, sáng tạo các quy luật của sản xuất hàng hóa và lợi ích kinh tế. Việc “mạnh dạn khuyến khích đích đáng lợi ích vật chất của người lao động, xem đó là một động lực vật chất rất quan trọng trong tổng thể các động lực vật chất và tinh thần của chế độ làm chủ tập thể” (ĐCSVN, 2019b, tr.200) là một bước tiến đột phá nhằm giải phóng sức sản xuất xã hội vốn bị kìm nén trong một thời gian dài. Bởi vì, nếu không tính đến yếu tố lợi ích thì mọi chính sách kinh tế dù xuất phát từ mục tiêu tốt đẹp đến đâu cũng khó đạt hiệu quả, thậm chí là mầm mống của sự trì trệ, khủng hoảng.
Công cuộc đổi mới được thực hiện trong tất cả các lĩnh vực nhưng trước hết là trên lĩnh vực kinh tế, nơi sức ép của thực tiễn đời sống bộc lộ rõ rệt nhất trên tinh thần “Hãy trả về cho sản xuất sự vận hành đúng quy luật của nó!” (Lương Ninh, 2015). Trong đó, công nghiệp và nông nghiệp được Đảng ta xác định là “hai chân của nền kinh tế” (ĐCSVN, 2019a, tr.390). Cơ chế khoán sản phẩm đến nhóm lao động và người lao động đã bước đầu khơi dậy động lực sản xuất trong nông nghiệp. Trong lĩnh vực công nghiệp, từ nhận thức coi doanh nghiệp nhà nước là đơn vị “thực hiện kế hoạch” sang coi đó là chủ thể sản xuất, kinh doanh, giao quyền tự chủ về tài chính, chịu trách nhiệm về hiệu quả sản xuất, kinh doanh. Cơ chế hạch toán kinh doanh dần được xác lập, mở đường cho việc hình thành tư duy kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước.
Trong lĩnh vực chính trị, hàng loạt các mối quan hệ lớn được nhận thức lại, định vị đúng vai trò. Từ nhấn mạnh một chiều vai trò lãnh đạo, quản lý tập trung của Đảng, Nhà nước sang coi trọng phát huy dân chủ, bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân. Trên cơ sở đó, nguyên tắc “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ” (ĐCSVN, 2019c, tr.2) đã trở thành cơ chế vận hành quyền lực nhất quán trong đời sống xã hội ở Việt Nam.
Nhờ kiên định nền tảng tư tưởng, đổi mới có nguyên tắc, đất nước kiên cường vượt qua những tác động từ “thảm họa địa chính trị lớn nhất trong thế kỷ XX” (Lê Thế Mẫu, 2021) sau sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu, từng bước thoát khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội. Với niềm tin vững chắc vào tiền đồ của chủ nghĩa xã hội, trước bão giông của thời cuộc, Đảng ta không dao động, không chệch hướng như các thế lực thù địch tuyên truyền mà chủ động bổ sung, phát triển sáng tạo nền tảng tư tưởng của Đảng. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Đảng ta đã thông qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Cương lĩnh 1991) và Chiến lược ổn định, phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2000. Tại thời điểm ban hành Cương lĩnh 1991, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đã khẳng định: “Lúc này chúng ta chưa có đủ cơ sở để vẽ ra toàn bộ bức tranh của xã hội tương lai một cách hoàn chỉnh. Nhưng căn cứ vào những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, căn cứ vào thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, đặc biệt là Nghị quyết Đại hội VI và thực tiễn đổi mới xã hội ta trong hơn 3 năm qua, chúng ta có thể vạch ra những nguyên tắc, phương hướng lớn cho thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta” (ĐCSVN, 2019g, tr.178).
Qua các kỳ đại hội, lý luận về đường lối đổi mới được Đảng ta không ngừng bổ sung, phát triển sáng tạo. Đại hội X của Đảng nêu rõ: “Nhận thức về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ngày càng sáng tỏ hơn; hệ thống quan điểm lý luận về công cuộc đổi mới, về xã hội xã hội chủ nghĩa và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đã hình thành trên những nét cơ bản” (ĐCSVN, 2006, tr.17). Đại hội XI khẳng định: “Trong bất kỳ điều kiện và tình huống nào, phải kiên trì thực hiện đường lối đổi mới và mục tiêu đổi mới, kiên định và vận dụng sáng tạo, phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội” (ĐCSVN, 2011, tr.21). Tổng kết 35 năm đổi mới, Đại hội XIII của Đảng tiếp tục khẳng định: “Lý luận về đường lối đổi mới, về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta ngày càng được hoàn thiện và từng bước được hiện thực hóa” (ĐCSVN, 2021, tr.25).
Đặc biệt, trên cơ sở tổng kết 40 năm đổi mới, Đại hội XIV của Đảng đã nâng tầm lý luận về đường lối đổi mới với tư cách là một bộ phận hợp thành nền tảng tư tưởng. Đảng ta khẳng định: “Lý luận về đường lối đổi mới là tổng thể các quan điểm, mục tiêu, tầm nhìn, định hướng phát triển đất nước và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa” (ĐCSVN, 2026a, tr.76). Đây là thành tựu lý luận nổi bật, đặc biệt xuất sắc của Đảng ta, được hình thành, phát triển từ thực tiễn 40 năm đổi mới, góp phần làm sáng tỏ lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội mang bản sắc Việt Nam, tuyệt nhiên không phải là “chệch hướng” hay “sao chép” mô hình nước ngoài như kẻ thù xuyên tạc.
Thứ ba, lý luận về đường lối đổi mới kết tinh trí tuệ, bản lĩnh, tư duy đổi mới và khát vọng phát triển của toàn Đảng, toàn dân ta
Với tính cách của một cuộc cách mạng sâu sắc, toàn diện và triệt để, công cuộc đổi mới chỉ có thể thành công nếu biết dựa vào trí tuệ và sức sáng tạo của toàn Đảng và toàn dân. Bởi vì, “kinh nghiệm trong nước và các nước cho chúng ta biết: có lực lượng dân chúng việc to tát mấy, khó khăn mấy làm cũng được. Không có, thì việc gì làm cũng không xong. Dân chúng biết giải quyết nhiều vấn đề một cách giản đơn, mau chóng, đầy đủ, mà những người tài giỏi, những đoàn thể to lớn, nghĩ mãi không ra” (Hồ Chí Minh, 2011c, tr.335).
Từ thực tiễn sản xuất và đời sống xã hội đã xuất hiện nhiều cách làm sáng tạo, những tìm tòi vượt khỏi khuôn khổ cơ chế cũ, góp phần khẳng định sức sống của quy luật khách quan và năng lực sáng tạo vô tận của toàn Đảng và toàn dân. Những mô hình khoán trong nông nghiệp ở Hải Phòng, Vĩnh Phú; những đổi mới trong cách thức tổ chức sản xuất kinh doanh, nhất là với các cơ sở sản xuất nhỏ và sản xuất kinh doanh của hộ gia đình ở Thành phố Hồ Chí Minh... là những thử nghiệm vượt khỏi khuôn khổ quản lý cứng nhắc, chủ quan, duy ý chí; đã cung cấp những luận cứ thực tiễn sinh động, không chỉ giúp nhận diện những bất cập, từng bước tháo gỡ những ràng buộc của cơ chế quản lý cũ, mà còn gợi mở hướng đi đúng đắn, vững chắc cho công cuộc đổi mới.
Tuy nhiên, giá trị của những sáng kiến ấy không tự động chuyển hóa thành nhận thức và chính sách đúng đắn. Đảng ta đã kịp thời phát hiện, kiểm chứng, tổng kết và khái quát những kinh nghiệm từ thực tiễn thành tri thức lý luận, làm cơ sở để điều chỉnh chủ trương, bổ sung, phát triển cơ chế quản lý.
Việc trân trọng, bảo vệ và tôn vinh những cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân có bản lĩnh, tư duy đổi mới, dám đương đầu với khó khăn, thử thách để tìm kiếm những cách làm mới, hiệu quả từng bước được lan tỏa trong Đảng và toàn xã hội. Trên cơ sở tổng kết 40 năm đổi mới, Đảng ta đã đúc rút bài học kinh nghiệm quý báu: “quán triệt sâu sắc và thực hành triệt để quan điểm “Dân là gốc”. Phát huy vai trò chủ thể, vị trí trung tâm của Nhân dân. Tăng cường củng cố và phát huy hiệu quả sức mạnh của Nhân dân và khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Mọi chủ trương, chính sách phải thực sự xuất phát từ nguyện vọng, quyền, lợi ích chính đáng, hợp pháp và hạnh phúc của Nhân dân; thực sự tin tưởng, tôn trọng và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân; kiên trì thực hiện phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”; thắt chặt mối quan hệ mật thiết giữa Đảng với Nhân dân, dựa vào Nhân dân để xây dựng Đảng và hệ thống chính trị. Lấy sự hài lòng, tín nhiệm của người dân, doanh nghiệp và hiệu quả công việc làm tiêu chí đánh giá cán bộ” (ĐCSVN, 2026b, tr.237-238). Khi sáng kiến của cán bộ, đảng viên và nhân dân được trân trọng, lắng nghe, kinh nghiệm thực tiễn được tổng kết và những cá nhân dám đổi mới được khuyến khích, bảo vệ sẽ tạo ra động lực thúc đẩy sự bổ sung, phát triển sáng tạo lý luận về đường lối đổi mới.
Thứ tư, kiên quyết, kiên trì đường lối đổi mới
Ngay từ khi Đảng ta khởi xướng công cuộc đổi mới, các thế lực thù địch và phần tử cơ hội chính trị đã gia tăng hoạt động tuyên truyền xuyên tạc với nhiều thủ đoạn tinh vi. Chúng rêu rao: “Đảng đã “chệch hướng”, “không còn giữ vững mục tiêu xã hội chủ nghĩa trong công cuộc đổi mới” (dẫn theo Trần Hồng Hà, 2026)… Trong khi đó, mặt trái của cơ chế thị trường đã làm nảy sinh tình trạng suy thoái ở một bộ phận cán bộ, đảng viên, tạo điều kiện để các phần tử cơ hội chính trị lợi dụng, cấu kết chống phá từ bên trong. Trước tình hình đó, Đảng ta xác định công tác tư tưởng phải đi trước một bước nhằm nâng cao “sức đề kháng” trong Đảng và toàn xã hội. Nhiều nghị quyết, chỉ thị quan trọng đã được ban hành như: Chỉ thị số 82-CT/TW ngày 15/4/1986 của Ban Bí thư về công tác tư tưởng năm 1986, Nghị quyết số 16-NQ/TW ngày 18/3/2002 của Hội nghị Trung ương 5 khóa IX về nhiệm vụ chủ yếu của công tác tư tưởng, lý luận trong tình hình mới... là cơ sở chính trị - pháp lý quan trọng trong bảo vệ lý luận về đường lối đổi mới.
Trước sự bùng nổ của internet và mạng xã hội khiến không gian đấu tranh tư tưởng trở nên rộng lớn, phức tạp và khó kiểm soát hơn. Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới đã đánh dấu bước phát triển mới trong tư duy về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Quán triệt chủ trương của Đảng, Ban Chỉ đạo 35 các cấp được thành lập đã tạo ra cơ chế phối hợp đồng bộ giữa các lực lượng và tạo nên một “thế trận lòng dân” ngày càng vững chắc. Đặc biệt, Đại hội XIII của Đảng xác định rõ yêu cầu: “Tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, kiên quyết và thường xuyên đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, cơ hội chính trị; đấu tranh, ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ” (ĐCSVN, 2021, tr.183). Đây là bước phát triển mới trong tư duy của Đảng, thể hiện ở việc nhận thức và giải quyết một cách biện chứng mối quan hệ giữa đấu tranh với các biểu hiện suy thoái, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ với đấu tranh làm thất bại âm mưu, thủ đoạn chống phá của các thế lực thù địch. Sự kết hợp đồng bộ giữa “xây” và “chống” trong công tác bảo vệ nền tảng tưởng của Đảng, đồng thời không ngừng bổ sung, phát triển lý luận về đường lối đổi mới, đã góp phần phòng tránh nguy cơ rơi vào tư duy chủ quan, giáo điều, rập khuôn, máy móc.
2.2. Kiên định, bổ sung, phát triển sáng tạo lý luận về đường lối đổi mới trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc
Thực tiễn 40 năm đổi mới cho thấy, nền tảng quyết định thành công là sự kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội và năng lực bổ sung, phát triển lý luận phù hợp với yêu cầu của thực tiễn. Trước những biến động nhanh chóng, phức tạp và khó dự báo của cục diện thế giới, “Xung đột, chiến tranh, chạy đua vũ trang công nghệ cao diễn ra ở nhiều khu vực, nguy hiểm hơn, không loại trừ nguy cơ chiến tranh lớn” (ĐCSVN, 2026a, tr.77). Ở trong nước, “Bốn nguy cơ mà Đảng ta chỉ ra đã từng bước được khắc phục, song có mặt còn diễn biến phức tạp” (ĐCSVN, 2026a, tr.80). Đặc biệt, “Một bộ phận cán bộ, đảng viên, kể cả cán bộ cấp cao thiếu tu dưỡng, rèn luyện, không gương mẫu, có biểu hiện đùn đẩy, né tránh, không dám làm, không dám đổi mới sáng tạo, phai nhạt lý tưởng, suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, vi phạm kỷ luật Đảng, vi phạm những điều đảng viên không được làm, vi phạm pháp luật” (ĐCSVN, 2026a, tr.68). Trong khi đó, mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030 và 2045 đặt ra yêu cầu mới đối với việc vận dụng và phát triển sáng tạo lý luận về đường lối đổi mới.
Một là, nâng cao chất lượng tổng kết thực tiễn, đúc kết, khái quát lý luận gắn với học tập kinh nghiệm quốc tế
Thực tiễn là nơi kiểm nghiệm và phát triển trí tuệ của Đảng. Do đó, tổng kết thực tiễn không chỉ nhằm ghi nhận kết quả mà quan trọng hơn là nhận diện hạn chế, bất cập và phát hiện những vấn đề mới, nhân tố tích cực để khái quát thành lý luận. Trong đó, cần tập trung làm sáng tỏ mô hình tổng quát, các đặc trưng bản chất, các mối quan hệ lớn và các động lực chủ yếu của chủ nghĩa xã hội và quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Trên cơ sở kiên định, bổ sung, phát triển nền tảng tư tưởng của Đảng, thực tiễn vận động của đất nước, kết hợp với tiếp thu có chọn lọc những kinh nghiệm quốc tế, tiếp tục bổ sung, phát triển những nội hàm của kỷ nguyên mới. Đặc biệt, cần “tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ hiện đại, chuyển đổi số trong công tác chính trị, tư tưởng” (ĐCSVN, 2026), Trong kỷ nguyên số, “dữ liệu số” lưu trữ “tất cả những kho tàng tri thức mà nhân loại đã tạo ra” (V.I.Lênin, 2005, tr.362) và “chuyển đổi số” trở thành công cụ đắc lực giúp mỗi người tự làm giàu trí óc của mình bằng sự hiểu biết kho tàng tri thức ấy, làm cho lý luận đổi mới không ngừng được bổ sung, phát triển, lan tỏa trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng.
Hai là, hiện thực hóa đường lối đổi mới, bổ sung cơ sở thực tiễn cho lý luận về đường lối đổi mới, phát huy bản lĩnh, trí tuệ của toàn Đảng, toàn dân
Để phát huy bản lĩnh, trí tuệ của toàn Đảng, toàn dân đòi hỏi phải đẩy mạnh phát huy dân chủ trong Đảng và toàn xã hội, tạo môi trường và điều kiện để các chủ thể tham gia xây dựng Đảng trên tinh thần dân chủ, khoa học và vì lợi ích chung. Cần phát huy bản lĩnh, trí tuệ trong việc “chưng cất” tri thức từ thực tiễn phục vụ cho hoạch định đường lối, chính sách. Mặt khác, công cuộc đổi mới đã từng chứng kiến nhiều tấm gương cán bộ, đảng viên dũng cảm “xé rào”, “vượt rào” vì dân, vì nước, giúp Đảng không ngừng bổ sung, phát triển tư duy lý luận. Do đó, cần quyết liệt triển khai chủ trương về khuyến khích và bảo vệ cán bộ thực hiện “7 dám” nhằm thúc đẩy sự phát triển đột phá trên mọi lĩnh vực. Đồng thời, cần nhìn thẳng vào sự thật và quyết tâm “không thể kéo dài tình trạng còn lạc hậu của lý luận so với sự vận động và đòi hỏi của thực tiễn” (Nguyễn Phú Trọng, 2022, tr.277).
Ba là, gắn kết chặt chẽ giữa bảo vệ với kiến tạo nhận thức xã hội tích cực về lý luận về đường lối đổi mới
Trong kỷ nguyên phát triển mới, công tác đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, xuyên tạc lý luận về đường lối đổi mới cần gắn với quá trình hoàn thiện lý luận đổi mới. Nghĩa là, “làm sáng tỏ sâu sắc cái đúng”, làm sáng tỏ lý luận về đường lối đổi mới để “bác bỏ cái sai”. Quy định số 19-QĐ/TW ngày 08/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV về công tác chính trị, tư tưởng trong Đảng đặt ra yêu cầu công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng phải ngang tầm với các nhiệm vụ khác của công tác chính trị, tư tưởng và nhấn mạnh nhiệm vụ “chủ động nắm, phân tích, dự báo diễn biến tư tưởng, tâm trạng xã hội; kịp thời định hướng dư luận xã hội, nhất là trong các vấn đề phức tạp, nhạy cảm” (ĐCSVN, 2026); phải chuyển mạnh từ “tuyên truyền - phản bác” sang chủ động “kiến tạo nhận thức xã hội tích cực”. Thực tiễn cho thấy, khi chủ động bồi đắp niềm tin, củng cố sự đồng thuận trong nhân dân, chúng ta sẽ “đúc thành bức tường đồng xung quanh Tổ quốc. Dù địch hung tàn, xảo quyệt đến mức nào, đụng đầu nhằm bức tường đó, chúng cũng phải thất bại” (Hồ Chí Minh, 2011c, tr.179).
3. Kết luận
Cùng với chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận về đường lối đổi mới là bộ phận hợp thành nền tảng tư tưởng của Đảng. Đây là thành tựu lý luận to lớn và quý giá, là kim chỉ nam của dân tộc Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới. Do đó, tiếp tục kiên định, bổ sung và phát triển sáng tạo lý luận về đường lối đổi mới không chỉ là nền tảng quyết định thành công, mà còn là quy luật phát triển tất yếu của dân tộc Việt Nam. Việc xuyên tạc, phủ nhận lý luận về đường lối đổi mới, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, là đi ngược lại nguyện vọng chính đáng của nhân dân ta. Chung sức, đồng lòng vững bước “Dưới cờ Đảng vinh quang, vì tương lai tươi sáng của dân tộc, tiến lên, nhất định thắng”. Tiến lên! Toàn thắng ắt về ta!” (Tô Lâm, 2026) là mệnh lệnh bắt nguồn từ trí tuệ, bản lĩnh, tư duy đổi mới và khát vọng phát triển của toàn Đảng, toàn dân ta.
_________________
Ngày nhận bài: 9/9/2026; Ngày bình duyệt: 30/9/2026; Ngày quyết định đăng: 10/11/2026.
Email tác giả: thanhhcmk19@gmail.com
Tài liệu tham khảo
C.Mác và Ph.Ăngghen (1995). Toàn tập (Tập 19). Nxb Chính trị quốc gia.
ĐCSVN (2006). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X. Nxb Chính trị quốc gia.
ĐCSVN (2011). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ĐCSVN (2019a). Văn kiện Đảng toàn tập (Tập 23). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ĐCSVN (2019b). Văn kiện Đảng toàn tập (Tập 45). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ĐCSVN (2019c). Văn kiện Đảng toàn tập (Tập 46). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ĐCSVN (2019d). Văn kiện Đảng toàn tập (Tập 47). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ĐCSVN (2019e). Văn kiện Đảng toàn tập (Tập 48). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ĐCSVN (2019f). Văn kiện Đảng toàn tập (Tập 49). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ĐCSVN (2019g). Văn kiện Đảng toàn tập (Tập 50). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ĐCSVN (2019h). Văn kiện Đảng toàn tập (Tập 54). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ĐCSVN (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ĐCSVN (2026a). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ĐCSVN (2026b). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập II). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ĐCSVN (2026). Quy định số 19-QĐ/TW ngày 08/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về công tác chính trị, tư tưởng trong Đảng. Trang thông tin Tư liệu - văn kiện Đảng. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/
Hồ Chí Minh (2011a). Toàn tập (Tập 1). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Hồ Chí Minh (2011b). Toàn tập (Tập 3). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Hồ Chí Minh (2011c). Toàn tập (Tập 5). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Hồ Chí Minh (2011d). Toàn tập (Tập 10). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Nguyễn Văn Linh (1988a). Đổi mới để tiến lên (Tập I). Nxb Sự thật.
Nguyễn Văn Linh (1988b). Đổi mới để tiến lên (Tập III). Nxb Sự thật.
Nguyễn Phú Trọng (2022). Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Tô Lâm (2026). “TIẾN LÊN! TOÀN THẮNG ẮT VỀ TA!”. Báo điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn.
Trần Hồng Hải (2026). Lý luận về đường lối đổi mới của Đảng - cơ sở khoa học và bác bỏ các quan điểm sai trái. Tạp chí Quản lý Nhà nước điện tử. https://www.quanlynhanuoc.vn/
Trường Phong (2024). Tổng Bí thư Tô Lâm: Không chậm trễ được nữa, để lỡ thời cơ là có lỗi với đất nước và nhân dân. Báo Tiền phong điện tử. https://tienphong.vn.
V.I. Lênin (2005). Toàn tập (Tập 6). Nxb Chính trị quốc gia.
V.I.Lênin (2005). Toàn tập (Tập 41). Nxb Chính trị quốc gia.