Thực tiễn

Thực trạng mô hình liên kết “ba nhà” - Nhà nước, nhà trường/viện nghiên cứu và nhà doanh nghiệp, trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo ở Việt Nam

• 16/11/2026 15:19

DOI: https://doi.org/10.70786/PTOJ.2026.1310
Tóm tắt: Khảo sát các mô hình liên kết Nhà nước, nhà trường/viện nghiên cứu và nhà doanh nghiệp trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo cho thấy, khung chính sách đã có bước chuyển từ khuyến khích hợp tác sang từng bước thể chế hóa các cơ chế đặt hàng, đồng tài trợ, chia sẻ rủi ro, khai thác tài sản trí tuệ, thử nghiệm và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Tuy nhiên, mức độ liên kết còn chưa đồng đều, vẫn tập trung ở kết nối, đào tạo, tư vấn và hợp tác theo dự án. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất chuyển trọng tâm từ mở rộng kết nối sang nâng cao chất lượng liên kết, tăng khả năng đồng sáng tạo, thương mại hóa và chuyển hóa các quan hệ hợp tác thành năng lực công nghệ và giá trị kinh tế thực chất.

TS NGUYỄN BẢO THƯ
Học viện Báo chí và Tuyên truyền
TS PHÍ VĨNH TƯỜNG

Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới

cdnportal.vnu.edu.vn-data-2-images-2025-09-24-upload_6-_vnu-ky-ket-voi-tap-doan-brg-seabank-31.jpg
Lễ ký kết thỏa thuận hợp tác giữa Đại học Quốc gia Hà Nội, Tập đoàn BRG và Ngân hàng SeABank_Ảnh: VNU

1. Mở đầu

Liên kết giữa Nhà nước, nhà trường/viện nghiên cứu và nhà doanh nghiệp ngày càng được xem là một trong những cơ chế nền tảng để chuyển hóa tri thức khoa học thành công nghệ, sản phẩm và giá trị kinh tế - xã hội.

Trên thế giới, mô hình “Vòng xoắn ba” (Triple Helix) nhấn mạnh, năng lực đổi mới sáng tạo không chỉ phụ thuộc vào năng lực riêng của từng chủ thể mà còn phụ thuộc vào cường độ, chất lượng và tính bền vững của các tương tác giữa ba khu vực (Etzkowitz & Leydesdorff, 1995).

Ở Việt Nam, từ cuối năm 2024 chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã có những thay đổi, được đánh dấu bằng Nghị quyết số 57-NQ/TW,ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị. Trong đó xác định doanh nghiệp và người dân là trung tâm, chủ thể, nguồn lực và động lực của phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; nhà khoa học giữ vai trò then chốt; và Nhà nước thực hiện vai trò dẫn dắt, thúc đẩy và kiến tạo môi trường thuận lợi (Bộ Chính trị, 2024). Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 và hệ thống văn bản hướng dẫn đã mở rộng đáng kể các cơ chế về đầu tư, thương mại hóa, chia sẻ rủi ro và hợp tác giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp (Quốc hội, 2025).

Những thay đổi này đồng thời diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030 và khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và năng suất được xác định là động lực quan trọng. Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được điều chỉnh năm 2026 cũng đã đặt mục tiêu đến năm 2030 tổng đầu tư xã hội cho R&D đạt ít nhất 2% GDP, trong đó nguồn ngoài ngân sách nhà nước chiếm trên 60%; số nhân lực nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ quy đổi toàn thời gian đạt 12 người trên một vạn dân; trên 40% doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo; và tối thiểu 30% kết quả nghiên cứu của viện, trường được thương mại hóa (Thủ tướng Chính phủ, 2026).

2. Nội dung

2.1. Thực trạng một số mô hình liên kết “ba nhà”

a) Khung chính sách

Khung chính sách về mô hình liên kết “ba nhà” trong phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ở Việt Nam đã được hình thành và đang từng bước hoàn thiện (Bảng 1).

Bảng 1. Khung chính sách liên quan tới liên kết “ba nhà” giai đoạn 2017-2026

Năm
Văn bản
Nội dung liên kết “ba nhà”
2017- 2018
Luật Chuyển giao công nghệ số 07/2017/QH14 và Nghị định 76/2018/NĐ-CP
Thiết lập khuôn khổ pháp lý cho chuyển giao công nghệ, thương mại hóa công nghệ, phát triển tổ chức trung gian và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp nhận, đổi mới công nghệ
2021
Quyết định 1158/QĐ-TTg ngày 13/7/2021 về Chương trình phát triển thị trường khoa học, công nghệ quốc gia đến năm 2030
Đặt mục tiêu phát triển cung - cầu và tổ chức trung gian của thị trường khoa học, công nghệ; yêu cầu thúc đẩy hợp tác doanh nghiệp - viện, trường theo hướng đặt hàng công nghệ hoặc hình thành dự án nghiên cứu, ươm tạo công nghệ, nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp.
2022
Quyết định 569/QĐ-TTg ngày 11/5/2022 về Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến 2030
Xác định doanh nghiệp ngày càng giữ vị trí trung tâm trong hệ thống đổi mới sáng tạo; tăng liên kết viện, trường - doanh nghiệp, thúc đẩy thương mại hóa, doanh nghiệp spin-off/spin-out;
2023
Chỉ thị 25/CT-TTg ngày 05/10/2023 về phát triển thị trường khoa học, công nghệ đồng bộ, hiệu quả, hiện đại và hội nhập
Yêu cầu tăng cường hợp tác viện, trường - doanh nghiệp để phát triển thị trường khoa học, công nghệ đồng bộ
2024
Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị
Xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng; nhấn mạnh sự tham gia của doanh nghiệp; cho phép, khuyến khích tổ chức nghiên cứu sử dụng tài sản hữu hình và trí tuệ để liên kết, hợp tác với doanh nghiệp; khuyến khích tổ chức nghiên cứu, nhà khoa học thành lập hoặc tham gia điều hành doanh nghiệp dựa trên kết quả nghiên cứu.
2025
Nghị quyết 193/2025/QH15 ngày 19/2/2025 của Quốc hội và Nghị định 88/2025/NĐ-CP ngày 13/4/2025
Thí điểm cơ chế đột phá: tổ chức khoa học, công nghệ công lập và cơ sở giáo dục đại học công lập được thành lập, tham gia thành lập hoặc góp vốn vào doanh nghiệp để thương mại hóa kết quả nghiên cứu; nhà khoa học có thể tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp; đồng thời thiết lập nguyên tắc chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ khi đã tuân thủ quy trình, quy định
2025
Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15
Xác định doanh nghiệp là trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo, phát huy vai trò tri thức của cơ sở giáo dục đại học và viện nghiên cứu, vai trò kiến tạo và dẫn dắt của Nhà nước; khuyến khích đầu tư tư nhân, kết nối hạ tầng viện - trường - doanh nghiệp và phát triển thị trường khoa học, công nghệ. Điều 27 mở rộng quyền tự chủ trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu thông qua bán, chuyển nhượng, cấp quyền sử dụng, hợp tác, liên doanh, liên kết, góp vốn hoặc thành lập doanh nghiệp
2025
Nghị định 180/2025/NĐ-CP ngày 01/7/2025 về cơ chế, chính sách hợp tác công tư trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số
Lần đầu đưa ra quy định trực tiếp về “hợp tác ba bên” giữa Nhà nước, tổ chức khoa học, công nghệ và doanh nghiệp. Nhà nước xác định bài toán, đặt hàng/tài trợ và hỗ trợ hạ tầng; tổ chức khoa học, công nghệ nghiên cứu, phát triển công nghệ và đào tạo nhân lực; doanh nghiệp có thể đầu tư R&D, đề xuất bài toán, cung cấp hạ tầng, thử nghiệm, sản xuất và thương mại hóa kết quả. Các bên có thể ký thỏa thuận hoặc thành lập pháp nhân mới.
2025
Nghị định 264/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025
Tạo khuôn khổ cho các quỹ đầu tư mạo hiểm có nguồn lực Nhà nước nhằm hỗ trợ các hoạt động và doanh nghiệp đổi mới sáng tạo có mức độ bất định cao.
2026
Nghị định 125/2026/NĐ-CP ngày 06/4/2026 về hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong cơ sở giáo dục đại học
Lần đầu quy định riêng và cụ thể về cơ chế “hợp tác giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp”. Nguyên tắc gồm bình đẳng, tự nguyện, cùng có lợi; chia sẻ rủi ro, quyền sở hữu trí tuệ, lợi ích và trách nhiệm. Nhà nước định hướng, đặt hàng, tài trợ, hỗ trợ thử nghiệm và tạo thị trường; trường đại học cung cấp nghiên cứu, hạ tầng, nhân lực và công nghệ; doanh nghiệp tham gia nghiên cứu, đặt hàng, đầu tư, thử nghiệm và thương mại hóa.
2026
Quyết định 604/QĐ-TTg ngày 02/4/2026 điều chỉnh và bổ sung Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến 2030 năm 2022
Củng cố định hướng doanh nghiệp là trung tâm của hệ thống đổi mới; thúc đẩy liên kết viện, trường – doanh nghiệp, thương mại hóa, spin-off/spin-out, cơ chế đặt hàng, thử nghiệm và thị trường cho đổi mới sáng tạo; đồng thời đặt các mục tiêu đầu ra như tăng đầu tư R&D và tỷ lệ thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Nguồn: Tổng hợp của tác giả

Bảng 1 cho thấy, khung chính sách về liên kết “ba nhà” ở Việt Nam đã có sự chuyển biến đáng kể về cách tiếp cận. Trước Nghị quyết số 57-NQ/TW, các chính sách chủ yếu tập trung vào từng mắt xích riêng lẻ của hệ thống đổi mới sáng tạo, như thúc đẩy chuyển giao và thương mại hóa công nghệ, phát triển thị trường khoa học và công nghệ, hoặc khuyến khích hợp tác giữa viện, trường và doanh nghiệp.

Từ khi Nghị quyết 57-NQ/TW được ban hành, cách tiếp cận này được nâng cấp khi quan hệ giữa ba chủ thể bắt đầu được thể chế hóa trực tiếp thành các cơ chế hợp tác cụ thể, theo đó Nghị định số 180/2025/NĐ-CP quy định về “hợp tác ba bên”, trong khi Nghị định số 125/2026/NĐ-CP quy định riêng cơ chế “hợp tác giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp” (Chính phủ, 2026).

Điểm mới quan trọng là chính sách không còn chỉ dừng ở việc khuyến khích các bên liên kết, mà từng bước hình thành cơ chế để các chủ thể cùng tham gia trong toàn bộ chu trình đổi mới sáng tạo, từ xác định bài toán, đặt hàng, tài trợ và chia sẻ rủi ro đến thử nghiệm, xác lập và phân chia lợi nhuận, quyền sở hữu trí tuệ, thành lập doanh nghiệp để thương mại hóa kết quả nghiên cứu và tạo thị trường cho sản phẩm đổi mới sáng tạo thông qua đầu tư, đặt hàng của Nhà nước.

b) Một số mô hình liên kết

Cùng với quá trình hoàn thiện khung thể chế, liên kết “ba nhà” đã được mở rộng cả về chủ thể, hình thức và không gian. Quan hệ giữa các bên không còn giới hạn ở chuyển giao kết quả nghiên cứu sau khi nhiệm vụ kết thúc, mà từng bước mở rộng sang đào tạo theo nhu cầu doanh nghiệp, nghiên cứu theo đặt hàng, xây dựng phòng thí nghiệm và trung tâm R&D, ươm tạo doanh nghiệp công nghệ, hỗ trợ khởi nghiệp và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Các khu công nghệ cao, trung tâm đổi mới sáng tạo, vườn ươm, trung tâm chuyển giao công nghệ, hệ sinh thái đại học - doanh nghiệp, mạng lưới đổi mới sáng tạo cũng đã hình thành, tạo thêm các thiết chế trung gian cho tương tác giữa ba chủ thể.

Mức độ liên kết của hệ thống đổi mới sáng tạo Việt Nam đã có những kết quả nhất định. Theo Chỉ số đổi mới sáng tạo Toàn cầu (Global Innovation Index) 2025, Việt Nam xếp thứ 41 về nhóm chỉ số “liên kết đổi mới sáng tạo” và thứ 31 về hợp tác R&D giữa đại học và doanh nghiệp.

Khu vực doanh nghiệp tài trợ khoảng 64,1% tổng chi R&D theo dữ liệu năm 2022, cho thấy doanh nghiệp đã giữ vai trò đáng kể trong việc cung ứng nguồn tài chính cho nghiên cứu và phát triển. Tuy nhiên, tỷ lệ công bố khoa học đồng tác giả giữa khu vực nghiên cứu công và doanh nghiệp chỉ khoảng 1,9%, phản ánh mức độ tham gia trực tiếp của hai khu vực vào quá trình đồng tạo lập tri thức vẫn còn hạn chế (WIPO, 2025).

Một số mô hình cụ thể:

Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia – NIC: Mô hình trung gian và điều phối hệ sinh thái ở cấp quốc gia

NIC được thành lập ngày 02/10/2019 và sau khi tổ chức lại bộ máy chính phủ năm 2025, NIC trở thành đơn vị sự nghiệp thuộc Bộ Tài chính. Theo Quyết định số 2356/QĐ-BTC ngày 04/7/2025, chức năng của NIC bao gồm phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo Việt Nam; thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; kết nối và thu hút nguồn lực; hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; vận hành mạng lưới đổi mới sáng tạo Việt Nam; nghiên cứu, tư vấn chính sách; và kết nối các đối tác công nghệ, đổi mới sáng tạo trong và ngoài nước (Bộ Tài chính, 2025).

NIC không trực tiếp thực hiện chức năng nghiên cứu hay chức năng sản xuất, thương mại hóa của doanh nghiệp, mà đóng vai trò như một tổ chức trung gian đổi mới sáng tạo và điều phối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ở cấp quốc gia. Cụ thể: kết nối doanh nghiệp với chuyên gia, trường đại học, viện nghiên cứu, quỹ đầu tư và đối tác quốc tế; hỗ trợ ươm tạo, tăng tốc, thử nghiệm và phát triển nguồn nhân lực trong các lĩnh vực công nghệ ưu tiên. Điểm đặc trưng của NIC là: thuộc khu vực nhà nước - đại diện một trong “ba nhà”, song về mặt chức năng, NIC lại là trung gian kết nối giữa Nhà nước, viện/trường với doanh nghiệp, các nhà đầu tư, chuyên gia và đối tác quốc tế.

Vai trò trung gian liên kết của NIC được thể hiện trên ba phương diện chính:

Thứ nhất, tạo nền tảng kết nối tri thức, thông qua Mạng lưới đổi mới sáng tạo Việt Nam, các chương trình kết nối chuyên gia, doanh nghiệp, trường/viện và quỹ đầu tư. Đến năm 2025, mạng lưới do NIC bảo trợ đã có trên 2.000 thành viên tại hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ, qua đó tạo kênh huy động nguồn tri thức và công nghệ của chuyên gia Việt Nam trên toàn cầu.

Thứ hai, từng bước chuyển từ kết nối các chủ thể sang tổ chức và điều phối hoạt động đổi mới sáng tạo theo định hướng giải quyết vấn đề, điển hình là Chương trình Thách thức Đổi mới sáng tạo Việt Nam (Vietnam Innovation Challenge). Xuất phát điểm của hoạt động đổi mới sáng tạo là những vấn đề, thách thức hoặc nhu cầu phát triển cụ thể; trên cơ sở đó, NIC cùng các đối tác xác định yêu cầu, huy động doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu, chuyên gia và các chủ thể có năng lực phù hợp tham gia đề xuất, lựa chọn, phát triển và triển khai giải pháp.

Thứ ba, phát triển hạ tầng ươm tạo, thử nghiệm, đào tạo và không gian chung tại Hòa Lạc, qua đó góp phần thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường.

Khu Công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh - SHTP: mô hình cụm không gian đổi mới sáng tạo tích hợp

SHTP đại diện cho mô hình liên kết ba nhà: Nhà nước, các tổ chức nghiên cứu - đào tạo và doanh nghiệp công nghệ cao trong cùng một không gian địa lý. Thành lập năm 2002, SHTP không đơn thuần là một khu sản xuất dành cho doanh nghiệp công nghệ cao, mà SHTP được quy hoạch theo hướng tích hợp sản xuất, nghiên cứu và phát triển, đào tạo, ươm tạo và dịch vụ công nghệ.

Mô hình liên kết “ba nhà” trong không gian của SHTP: (i) Nhà nước: hiện diện thông qua Ban Quản lý SHTP và chính quyền Thành phố, thực hiện đồng thời vai trò kiến tạo hạ tầng, lựa chọn và thu hút các dự án công nghệ cao, cung cấp dịch vụ hỗ trợ và định hướng những lĩnh vực ưu tiên; (ii) Nhà trường: hiện diện thông qua các trung tâm nghiên cứu - đào tạo trong SHTP như Trung tâm Nghiên cứu - Triển khai (SHTP Labs), Trung tâm Đào tạo, Vườn ươm Doanh nghiệp Công nghệ cao; (iii) Doanh nghiệp: vừa ứng dụng và thương mại hóa công nghệ, vừa tạo ra nhu cầu về nghiên cứu và đào tạo.

Đến năm 2026, SHTP có 166 dự án đầu tư còn hiệu lực với tổng vốn khoảng 13,4 tỷ USD, trong đó có nhiều tập đoàn công nghệ lớn, như Intel, Samsung, Jabil, Nidec và BESI (SHTP, 2026).

Giá trị nổi bật của SHTP là việc tích hợp các hoạt động sản xuất, R&D, đào tạo, ươm tạo và dịch vụ công nghệ trong cùng một không gian địa lý, qua đó tạo điều kiện hình thành các tương tác thường xuyên giữa doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và đào tạo. Đối với những lĩnh vực có hàm lượng công nghệ cao như vi mạch, điện tử, tự động hóa hay công nghệ sinh học, sự gần gũi về không gian giữa phòng thí nghiệm, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp sản xuất có thể góp phần giảm chi phí phối hợp và chuyển giao công nghệ, đồng thời tạo thuận lợi cho luân chuyển nhân lực, chia sẻ hạ tầng và thiết bị nghiên cứu, cũng như rút ngắn quá trình phản hồi từ nhu cầu sản xuất tới hoạt động R&D.

Theo đó, lợi thế của SHTP không chỉ nằm ở sự tập trung về mặt địa lý của các chủ thể mà quan trọng hơn là khả năng chuyển sự tập trung đó thành các dòng luân chuyển tri thức, công nghệ và nhân lực giữa nghiên cứu, đào tạo và sản xuất.

Khu Công nghệ Phần mềm Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh - VNU-ITP: Môi trường công nghiệp bên trong đại học

VNU-ITP được thành lập năm 2003, có thể được xem là một mô hình liên kết “ba nhà” mà trong đó trường đại học đóng vai trò hạt nhân.

Điểm khác biệt của VNU-ITP là đã hình thành mô hình hướng tới đưa doanh nghiệp vào không gian trường đại học, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo, nghiên cứu với nhu cầu của thị trường. Hiện nay, VNU-ITP thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh và được tích hợp nhiều đơn vị như Trung tâm Khởi nghiệp Đổi mới sáng tạo, Trung tâm Địa tin học, Trung tâm Dữ liệu, Trung tâm Đào tạo và Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo và Học viện Kinh tế và Sáng tạo số.

Giá trị cốt lõi của VNU-ITP nằm ở việc tạo ra một không gian liên kết giữa đại học và khu vực sản xuất - kinh doanh, trong đó, doanh nghiệp có thể tiếp cận trực tiếp nguồn nhân lực, chuyên gia, tri thức và hạ tầng của trường đại học; ngược lại, giảng viên và sinh viên có điều kiện tiếp cận các đòi hỏi công nghệ, yêu cầu kỹ năng và tín hiệu thị trường từ doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp hiện diện và tương tác thường xuyên trong môi trường đại học, nhu cầu của doanh nghiệp có thể được chuyển hóa thành đề tài nghiên cứu, dự án phát triển công nghệ hoặc ý tưởng khởi nghiệp. Ngược lại, kết quả nghiên cứu của các trung tâm có thể tiếp cận với các kênh để thử nghiệm, hoàn thiện và tiếp cận thị trường.

Trung tâm Khởi nghiệp Đổi mới sáng tạo đặt tại ITP cũng được định hình phát triển theo hướng hỗ trợ các dự án từ giai đoạn hình thành ý tưởng, phát triển sản phẩm thử nghiệm đến thành lập startup/spin-off.

Vai trò của Nhà nước trong mô hình liên kết này mang tính kiến tạo và hỗ trợ hơn là trực tiếp tham gia vào từng quan hệ hợp tác. Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh và VNU-ITP đóng vai trò chủ thể tạo lập hạ tầng, không gian và các thiết chế trung gian; chính quyền và cơ quan quản lý tạo cơ chế, chương trình và nguồn lực hỗ trợ.

Phenikaa: mô hình tích hợp đại học - doanh nghiệp

Đại học Phenikaa đại diện cho một mô hình liên kết trong đó đại học và doanh nghiệp không chỉ hợp tác giữa các tổ chức độc lập mà được đặt trong cùng một hệ sinh thái. Sau quá trình tái cấu trúc từ năm 2018, Đại học Phenikaa trở thành một trong ba “nhà” của hệ sinh thái Phenikaa: nhà sản xuất kinh doanh - nhà giáo dục - nhà khoa học. Đến năm 2025, Phenikaa tiếp tục xác định mô hình phát triển là đại học đổi mới sáng tạo tích hợp đại học - doanh nghiệp với ba chức năng đào tạo, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo (Đại học Phenikaa, 2025).

Xét từ góc độ liên kết “ba nhà”, đặc trưng nổi bật nhất của Phenikaa là nội bộ hóa một phần quan hệ hợp tác giữa đại học với doanh nghiệp trong hệ sinh thái. Trong hệ sinh thái Phenikaa, sự hiện diện đồng thời của đại học, các viện/trung tâm nghiên cứu và hơn 30 đơn vị hoạt động trong các lĩnh vực sản xuất, công nghệ, y tế và giáo dục đã tạo điều kiện để những liên kết này được thiết lập thường xuyên hơn. Doanh nghiệp có thể cung cấp bài toán thực tiễn, dữ liệu, môi trường thử nghiệm và khả năng sản xuất, trong khi đại học cung cấp tri thức khoa học, nhân lực nghiên cứu và công nghệ.

Đặc biệt, Công ty Cổ phần Đại học Phenikaa được thành lập nhằm hỗ trợ chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu ra thị trường. Theo số liệu do Đại học Phenikaa công bố năm 2025, CTCP Đại học Phenikaa bao gồm 7 doanh nghiệp spin-off/start-up, cùng các trung tâm chuyển giao tri thức và đào tạo. Nhà trường cũng ghi nhận 115 bằng sáng chế và giải pháp hữu ích trong các lĩnh vực như công nghệ tự hành, vật liệu mới, công nghệ sinh học và y tế, trong đó một số kết quả đã được phát triển tới quy mô sản xuất công nghiệp.

Như vậy, lợi thế của mô hình Phenikaa ở việc giảm chi phí tìm kiếm và phối hợp giữa khu vực nghiên cứu với khu vực sản xuất, đồng thời tạo điều kiện để quan hệ giữa trường đại học với doanh nghiệp chuyển từ hợp tác riêng lẻ sang các liên kết thường xuyên và có tính hệ thống hơn.

c) Một số vấn đề đặt ra

Thực tiễn cho thấy, điểm nghẽn hiện nay không nằm ở sự thiếu vắng các thể chế hỗ trợ liên kết hay các mô hình liên kết, mà nằm ở chiều sâu, tính bền vững và khả năng chuyển hóa các mối liên kết thành kết quả công nghệ và giá trị kinh tế. Một số hạn chế trong liên kết “ba nhà” ở Việt Nam hiện nay:

Mức độ liên kết còn chưa đồng đều và chưa chuyển mạnh sang các hình thức hợp tác có chiều sâu. Các hoạt động liên kết, hợp tác vẫn tập trung nhiều vào những hình thức có mức độ cam kết và rủi ro thấp như đào tạo, tuyển dụng, tư vấn, hội thảo, tài trợ học bổng hoặc cung cấp dịch vụ khoa học, công nghệ. Trong khi đó, những hình thức liên kết sâu hơn như doanh nghiệp đặt hàng nghiên cứu dài hạn, hợp tác đầu tư R&D, hợp tác phát triển và sở hữu công nghệ, chia sẻ rủi ro hay hình thành doanh nghiệp spin-off còn hạn chế.

Quan hệ đại học – doanh nghiệp trong một số trường hợp vẫn mang tính dự án hoặc phụ thuộc đáng kể vào quan hệ cá nhân, chưa được thể chế hóa thành quan hệ hợp tác chiến lược và ổn định (Huỳnh Văn Tùng, Nguyễn Đăng Hoa Nghiêm & Nguyễn Thị Ngọc Anh, 2025). Vì vậy, số lượng thỏa thuận hợp tác chưa phản ánh đầy đủ chất lượng liên kết; quan trọng hơn là mức độ hợp tác và kết quả công nghệ được tạo ra. Ví dụ, Báo cáo 5 năm hoạt động của NIC năm 2024 cho thấy NIC đã xây dựng mạng lưới khoảng 2.000 chuyên gia tại hơn 20 quốc gia/vùng lãnh thổ, kết nối khoảng 50 doanh nghiệp, tập đoàn, hơn 200 quỹ đầu tư, khoảng 10 viện/trường, ký hơn 50 biên bản ghi nhớ và hỗ trợ kết nối hơn 1.500 doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, các chỉ tiêu chủ yếu mới chỉ phản ánh quy mô mạng lưới, hoạt động kết nối và huy động chủ thể, trong khi chưa thống kê được số liệu tương ứng về số dự án R&D ba bên hình thành từ mạng lưới, số công nghệ được phát triển dựa trên liên kế ba nhà, hay số kết quả được thương mại hóa và giá trị kinh tế tạo ra từ các liên kết này.

Khoảng cách giữa cung và cầu công nghệ. Một hạn chế có tính cấu trúc là cung công nghệ từ khu vực nghiên cứu chưa tương ứng với nhu cầu và năng lực tiếp nhận của khu vực doanh nghiệp. Đây không đơn thuần là thiếu thông tin giữa bên cung và bên cầu, mà là sự không tương thích về mức độ sẵn sàng của công nghệ, mục tiêu nghiên cứu, năng lực hấp thụ và khả năng tài chính của doanh nghiệp. Báo cáo của Ngân hàng Thế giới về hệ thống khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo Việt Nam đã chỉ ra đồng thời hai mặt của vấn đề: nhu cầu R&D từ khu vực tư nhân còn thấp, trong khi một bộ phận kết quả nghiên cứu tại các tổ chức nghiên cứu công lại chưa đáp ứng được nhu cầu của doanh nghiệp công nghiệp; vì vậy, liên kết đại học - doanh nghiệp nhìn chung còn yếu (World Bank, 2021).

Ở phía cung, nhiều kết quả nghiên cứu của viện/trường chưa đạt mức độ sẵn sàng để doanh nghiệp có thể tiếp nhận trực tiếp. Ở phía cầu, một bộ phận doanh nghiệp, đặc biệt doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn hạn chế về năng lực R&D và khả năng hấp thụ công nghệ. Bốn mô hình liên kết được phân tích đã phần nào phản ánh nỗ lực thu hẹp khoảng cách cung - cầu công nghệ, song sự kết nối về mặt tổ chức hay quy tụ về mặt không gian chưa đủ để bảo đảm tính hiệu quả của quá trình chuyển giao và thương mại hóa công nghệ.

Các thiết chế hỗ trợ thương mại hóa và thị trường khoa học, công nghệ chưa phát triển tương xứng. Khoảng cách từ kết quả nghiên cứu đến sản phẩm thương mại vẫn bị kéo dài bởi nhiều điểm nghẽn, đặc biệt là khó khăn trong định giá tài sản trí tuệ, xác lập và phân chia quyền sở hữu, thiếu nguồn vốn cho giai đoạn hoàn thiện nguyên mẫu và thử nghiệm thị trường, cũng như năng lực còn hạn chế của các tổ chức chuyển giao và trung gian công nghệ.

Vì vậy, ngay cả khi đã hình thành những điều kiện thuận lợi về tri thức, hạ tầng và quan hệ tổ chức như tại VNU-ITP, Phenikaa hay SHTP, các lợi thế này cũng chỉ là một phần trong quá trình chuyển hóa sản phẩm nghiên cứu thành kết quả thương mại.

2.3. Yêu cầu của bối cảnh phát triển mới và một số giải pháp

a) Yêu cầu của bối cảnh phát triển mới

Thứ nhất, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được đặt ở vị trí ngày càng trực tiếp hơn đối với tăng trưởng kinh tế. Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính của phát triển, đồng thời đặt mục tiêu đến năm 2030 đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng đạt trên 55%. Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 2026-2030 cũng đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, gắn với việc xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa nhiều hơn vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao. Bối cảnh phát triển mới đang làm thay đổi đáng kể yêu cầu đối với mô hình liên kết giữa Nhà nước, viện/trường và doanh nghiệp. Liên kết “ba nhà” không còn chỉ nhằm tăng số lượng nghiên cứu hay chuyển giao công nghệ riêng lẻ, mà phải góp phần trực tiếp vào nâng cao năng suất, năng lực công nghệ của doanh nghiệp và hình thành các ngành, sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Thứ hai, sự phát triển nhanh của các công nghệ chiến lược làm gia tăng đáng kể quy mô nguồn lực và mức độ phức tạp của hoạt động đổi mới. Việt Nam đã xác định 10 nhóm công nghệ chiến lược, bao gồm AI, điện toán lượng tử và dữ liệu lớn, 5G/6G, robot và tự động hóa cùng nhiều lĩnh vực công nghệ tiên tiến khác. Các công nghệ này thường đòi hỏi đồng thời năng lực nghiên cứu chuyên sâu, hạ tầng chi phí lớn, dữ liệu, vốn dài hạn và môi trường thử nghiệm mà một trường đại học hoặc doanh nghiệp đơn lẻ khó có thể đáp ứng. Điều đó đặt ra yêu cầu chuyển liên kết “ba nhà” từ các dự án song phương, ngắn hạn sang các liên minh R&D và hệ sinh thái công nghệ có khả năng tập hợp, chia sẻ và phối hợp nguồn lực dài hạn.

Thứ ba, mức độ bất định của quá trình đổi mới ngày càng lớn, trong khi giá trị kinh tế ngày càng tập trung vào các tài sản vô hình như công nghệ, dữ liệu và sở hữu trí tuệ. Nghị quyết 57 vì vậy đã đặt ra nguyên tắc chấp nhận rủi ro, đầu tư mạo hiểm, cho phép thử nghiệm công nghệ và mô hình kinh doanh mới dưới sự giám sát của Nhà nước. xaydungchinhsach.chinhphu.vn Bối cảnh này đòi hỏi quan hệ ba nhà phải chuyển từ cơ chế phân chia nhiệm vụ tương đối đơn giản sang cơ chế đồng đầu tư và đồng chịu rủi ro, đồng thời xác định rõ từ đầu quyền sở hữu trí tuệ, quyền khai thác dữ liệu và nguyên tắc phân chia lợi ích; các testbed và sandbox cũng trở thành bộ phận quan trọng của quá trình hợp tác.

Thứ tư, yêu cầu nâng cấp vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu làm gia tăng vai trò của liên kết giữa nghiên cứu trong nước với khu vực doanh nghiệp. Doanh nghiệp FDI hiện chiếm khoảng 73% kim ngạch xuất khẩu, trong khi tỷ lệ doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị toàn cầu đã giảm từ 35% xuống 18% trong giai đoạn 2009-2023; việc tiến lên các khâu có giá trị cao hơn phụ thuộc nhiều vào công nghệ, kỹ năng và đổi mới sáng tạo (World Bank, 2024). Vì vậy, liên kết “ba nhà” phải đảm bảo hấp thụ và lan tỏa công nghệ, kết nối viện/trường và doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp FDI, mạng lưới nghiên cứu và công nghệ quốc tế, qua đó chuyển từ tiếp nhận công nghệ sang hợp tác phát triển và làm chủ công nghệ.

b) Một số giải pháp

Thứ nhất, cần tổ chức liên kết theo hướng lấy phát triển và nhu cầu công nghệ làm điểm xuất phát. Thay vì viện/trường hoàn thành nghiên cứu rồi mới tìm doanh nghiệp tiếp nhận, Nhà nước và doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu xác định nhiệm vụ, xây dựng yêu cầu kỹ thuật và lựa chọn đối tác nghiên cứu. Với các lĩnh vực công nghệ chiến lược, có thể mở rộng cơ chế đồng tài trợ, trong đó Nhà nước chia sẻ rủi ro ở giai đoạn nghiên cứu và doanh nghiệp tăng dần tỷ lệ đầu tư khi công nghệ tiến gần thị trường. Cách tiếp cận này vừa tăng tính định hướng nhu cầu, vừa tạo cam kết tiếp nhận kết quả từ phía doanh nghiệp.

Thứ hai, cần củng cố tầng trung gian giữa nghiên cứu và thị trường. Khoảng cách cung - cầu công nghệ hiện nay không thể giải quyết chỉ bằng sàn giao dịch hay cơ sở dữ liệu. Cần phát triển các tổ chức trung gian chuyển giao công nghệ (TTO), tổ chức môi giới công nghệ, trung tâm đổi mới sáng tạo và các đơn vị (như NIC) theo hướng có năng lực thẩm định công nghệ, xác định nhu cầu doanh nghiệp, quản trị sở hữu trí tuệ, thiết kế lộ trình nâng cấp độ sẵn sàng công nghệ và huy động vốn. Đồng thời, cần hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ thông qua tư vấn kỹ thuật, đào tạo nhân lực R&D và hợp tác dài hạn với viện/trường.

Thứ ba, cần hoàn thiện các điều kiện cho thương mại hóa và chia sẻ rủi ro. Các quy định mới về chấp nhận rủi ro, sử dụng tài sản công, thành lập spin-off và khai thác tài sản trí tuệ cần được chuyển thành quy trình thực thi rõ ràng ở từng cơ sở. Cơ chế định giá nên linh hoạt hơn, cho phép kết hợp phí chuyển giao, royalty, góp vốn bằng quyền sở hữu trí tuệ hoặc thanh toán theo các mốc thương mại hóa. Song song, cần phát triển các mô hình testbed và sandbox để hỗ trợ giai đoạn từ nguyên mẫu tới sản phẩm thương mại.

Thứ tư, hệ thống đánh giá cần chuyển từ số văn bản hợp tác (MoU), sự kiện hay nhiệm vụ được phê duyệt sang số dự án R&D đồng phát triển, vốn tư nhân huy động, công nghệ được thương mại hóa, doanh nghiệp spin-off, doanh thu từ sản phẩm mới và mức độ nâng cao năng lực công nghệ của doanh nghiệp. Đây mới là các chỉ báo phản ánh thực chất hiệu quả của liên kết “ba nhà” trong mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

3. Kết luận

Mô hình liên kết “ba nhà” giữa Nhà nước, nhà trường/viện nghiên cứu và doanh nghiệp ở Việt Nam đang bước sang một giai đoạn phát triển mới, khi liên kết “ba nhà” không chỉ được nhìn nhận như một hình thức hợp tác mà ngày càng được thể chế hóa như một cấu phần của hệ thống khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. Cùng với quá trình hoàn thiện khung chính sách, nhiều mô hình liên kết khác nhau đã được hình thành, phản ánh sự đa dạng về cách thức tổ chức và phối hợp giữa các chủ thể trong quá trình tạo lập, phát triển và thương mại hóa tri thức. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không còn nằm ở số lượng hay chủ thể liên kết mà ở chất lượng và chiều sâu của liên kết như giá trị công nghệ, giá trị thương mại và tác động của mô hình liên kết.

Trong bối cảnh Việt Nam đang theo đuổi mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030, với yêu cầu ngày càng cao đối với đóng góp của năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo, chất lượng của liên kết “ba nhà” cần được đánh giá không chỉ bằng số lượng thỏa thuận, chương trình hay chủ thể tham gia, mà bằng khả năng hình thành các dòng lưu chuyển thực chất của tri thức, công nghệ, vốn và nhân lực trong toàn hệ thống. Từ góc độ đó, chính sách trong giai đoạn tới cần chuyển trọng tâm từ hỗ trợ từng chủ thể riêng lẻ sang quản trị hiệu quả liên kết giữa các chủ thể; từ khuyến khích hợp tác sang tạo lập các cơ chế đồng sáng tạo, đồng đầu tư và cùng chia sẻ rủi ro.

_________________

Ngày nhận bài: 13/10/2026; Ngày bình duyệt: 15/11/2026; Ngày quyết định đăng: 16/11/2026.

Email tác giả: nbthu2810ajc@gmail.com

Tài liệu tham khảo

Ban Quản lý Khu công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh (13/7/2026). Thuyết minh Điều chỉnh quy hoạch phân khu Khu công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh tỷ lệ 1/2000 Giai đoạn I. https://shtp.hochiminhcity.gov.vn/Portals/0/UserFiles/52/QH_1.2000.dieu.chinh/188.QĐ.KCN_QH.1.2000.GDT1-thuyet-minh.pdf

Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Bộ Tài chính (2025). Quyết định số 2356/QĐ-BTC ngày 04/7/2025 quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia.

Chính phủ (2026). Nghị định số 125/2026/NĐ-CP ngày 06/4/2026 quy định về hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong cơ sở giáo dục đại học.

Etzkowitz, H., & Leydesdorff, L. (1995). The triple helix–university–industry–government relations: A laboratory for knowledge based economic development.

Đại học Phenikaa (04/6/2025). Trường Đại học Phenikaa chuyển đổi thành công sang mô hình Đại học – Kết quả của 6 năm tái cấu trúc mạnh mẽ và quyết liệt. https://phenikaa-uni.edu.vn.

Huỳnh Văn Tùng & Cộng sự (2025). Đổi mới sáng tạo và chuyển giao tri thức tại Trường Đại học Kỹ thuật - Công nghệ Cần Thơ: Tiếp cận từ mô hình “ba nhà”. VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, Vol. 41, No. 3 (2025) 32-47

Quốc hội (2025). Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 ngày 27/6/2025.

Quốc Ngữ và Quốc Hải (01/4/2025). Gỡ vướng để trường đại học phát triển khoa học, công nghệ. https://giaoducthoidai.vn.

Thủ tướng Chính phủ (2026). Quyết định số 604/QĐ-TTg ngày 02/4/2026 phê duyệt điều chỉnh, bổ sung Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030.

World Bank (2021). Vietnam: Science, Technology and Innovation Report. Washington, DC: World Bank.

World Bank (2024). Viet Nam 2045 Trading Up in a Changing World

WIPO (2025). Global Innovation Index 2025.

Nổi bật
    Tin mới nhất
    Thực trạng mô hình liên kết “ba nhà” - Nhà nước, nhà trường/viện nghiên cứu và nhà doanh nghiệp, trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo ở Việt Nam