Vai trò của giáo viên lịch sử ở trường trung học phổ thông trong giáo dục chính trị, tư tưởng

ThS NGUYỄN THU THỦY
Trường Đại học Nông - Lâm Bắc Giang

1. Mở đầu

Internet, mạng xã hội, dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng số đang làm thay đổi phương thức giao tiếp, học tập, tiếp nhận và xử lý thông tin của con người. Cùng với quá trình chuyển đổi số quốc gia, học sinh trung học phổ thông trở thành một trong những nhóm đối tượng sử dụng internet và mạng xã hội thường xuyên. Các nền tảng như Facebook, YouTube, TikTok, Instagram hay các công cụ trí tuệ nhân tạo như ChatGPT đã trở thành nguồn cung cấp thông tin quan trọng đối với học sinh. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích to lớn trong học tập và tiếp cận tri thức, không gian mạng cũng đang đặt ra nhiều thách thức đối với công tác giáo dục chính trị, tư tưởng cho thế hệ trẻ.

Thực tiễn cho thấy, các thế lực thù địch, phản động và cơ hội chính trị đang triệt để lợi dụng internet và mạng xã hội để phát tán các thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử dân tộc, phủ nhận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và thành quả của công cuộc đổi mới đất nước. Những nội dung này thường được ngụy trang dưới hình thức “phản biện xã hội”, “góc nhìn đa chiều”, “sự thật lịch sử bị che giấu”, các video ngắn hoặc các sản phẩm truyền thông được dàn dựng công phu nhằm tác động đến nhận thức và tâm lý của người tiếp nhận, đặc biệt là thanh thiếu niên và học sinh.

Trong nhà trường phổ thông, giáo viên giảng dạy lịch sử có vai trò quan trọng trong thực hiện nhiệm vụ này, bởi môn lịch sử có ưu thế nổi bật trong giáo dục truyền thống cách mạng, lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và niềm tin vào con đường phát triển của đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng. Giáo viên giảng dạy lịch sử không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn đóng vai trò là “lá chắn mềm” bảo vệ nền tảng tư tưởng, giúp học sinh xây dựng tư duy phản biện và “kháng thể” trước thông tin sai trái, xuyên tạc trên không gian mạng, đồng thời là điểm tựa vững chắc để củng cố niềm tự hào dân tộc và bản lĩnh cho thế hệ trẻ.

2. Nội dung

2.1. Vai trò của giảng dạy môn lịch sử ở trường trung học phổ thông đối với công tác giáo dục chính trị, tư tưởng

a) Giáo dục nhận thức lịch sử đúng đắn và củng cố niềm tin chính trị cho học sinh

Một trong những chức năng cơ bản của giáo dục lịch sử là giúp học sinh hình thành nhận thức khoa học, khách quan về lịch sử dân tộc và lịch sử cách mạng Việt Nam. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng niềm tin chính trị và khả năng nhận diện những thông tin sai trái.

Thông qua việc giảng dạy các nội dung về lịch sử dựng nước và giữ nước, các cuộc đấu tranh bảo vệ nền độc lập dân tộc, lịch sử cách mạng giải phóng dân tộc, lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, giúp học sinh hiểu rõ tiến trình phát triển liên tục của dân tộc, nhận thức đúng các quy luật tất yếu trong các giai đoạn lịch sử của đất nước, vai trò của quần chúng nhân dân, đặc biệt là vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam - nhân tố quyết định mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Những tri thức lịch sử được truyền tải một cách hệ thống, khách quan và khoa học sẽ giúp học sinh hiểu đúng bản chất các sự kiện lịch sử, tránh cách nhìn phiến diện hoặc lệch lạc.

Hiện nay, trên internet và mạng xã hội, các thế lực thù địch triệt để lợi dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ Deepfake để tạo ra các video, hình ảnh, sự kiện lịch sử giả mạo có độ chân thực đến mức khó có thể phân biệt được đâu là thật, đâu là giả, nhằm đánh lừa niềm tin của quần chúng, nhất là đối với thế hệ trẻ. Không ít bài viết, video hoặc bình luận trên các nền tảng số cố tình phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, hạ thấp ý nghĩa của các cuộc kháng chiến hoặc xuyên tạc những thành tựu của công cuộc đổi mới đất nước. Nếu không có nền tảng kiến thức lịch sử vững chắc, học sinh rất dễ bị tác động bởi những nội dung xuyên tạc.

Vì vậy, việc giáo dục kiến thức lịch sử không chỉ nhằm cung cấp kiến thức mà còn góp phần xây dựng niềm tin của học sinh đối với những giá trị cốt lõi của dân tộc, đối với sự lãnh đạo của Đảng và con đường phát triển của đất nước. Đây là cơ sở quan trọng để hình thành bản lĩnh chính trị và khả năng tự bảo vệ trước các quan điểm sai trái, thù địch.

b) Tích hợp nội dung giáo dục chính trị, tư tưởng trong dạy học lịch sử

Tích hợp nội dung giáo dục chính trị, tư tưởng vào dạy học lịch sử là phương pháp kết hợp kiến thức chuyên môn với định hướng chính trị. Mục tiêu nhằm trang bị lý luận, củng cố niềm tin, và phát triển năng lực toàn diện. Việc giáo dục thông qua các sự kiện, nhân vật và quá trình lịch sử giúp học sinh tiếp nhận thông tin một cách tự nhiên, có căn cứ khoa học và sức thuyết phục cao.

Trong quá trình giảng dạy, giáo viên có thể khai thác nhiều chủ đề lịch sử có giá trị giáo dục sâu sắc như Cách mạng Tháng Tám năm 1945, các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, thành tựu của công cuộc đổi mới đất nước, quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng. Thông qua việc phân tích bối cảnh lịch sử, nguyên nhân thành công và ý nghĩa của các sự kiện, giúp học sinh hiểu rõ hơn vai trò lãnh đạo của Đảng trong từng giai đoạn phát triển của đất nước.

Tùy theo từng nội dung bài giảng, giáo viên giúp học sinh nhận diện các quan điểm xuyên tạc lịch sử trên mạng xã hội. Chẳng hạn, trong bài giảng về Cách mạng Tháng Tám năm 1945, một số quan điểm xuyên tạc rằng, thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là do “ăn may”, từ đó phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng. Để bác bỏ các luận điệu này, giáo viên cần phân tích, giúp học sinh nhận thức rõ: Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám là kết quả của quá trình đấu tranh gian khổ kéo dài 15 năm (1930-1945), với đỉnh cao là cao trào kháng Nhật cứu nước. Đó là sự hội tụ của khối đại đoàn kết toàn dân tộc và nghệ thuật chớp thời cơ tài tình của Đảng.

c) Phát triển tư duy phản biện và năng lực kiểm chứng thông tin lịch sử

Trong xã hội số, khả năng tiếp cận thông tin của học sinh ngày càng mở rộng, trở nên quá tải. Việc thiếu hụt kỹ năng chọn lọc, thẩm định, học sinh dễ trở thành nạn nhân của “tin giả” (fake news), thông tin sai lệch, làm lệch lạc nhận thức và giảm khả năng tư duy độc lập. Trước thực tế đó, giáo viên lịch sử cần có phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực tư duy lịch sử và tư duy phản biện cho học sinh. Các phương pháp như dạy học theo vấn đề, nghiên cứu trường hợp, tranh biện lịch sử, nghiên cứu tư liệu hoặc dạy học dự án tạo điều kiện để học sinh chủ động tiếp cận tri thức và hình thành nhận định trên cơ sở khoa học.

Thông qua việc khai thác các nguồn sử liệu khác nhau, học sinh được rèn luyện khả năng xác định nguồn gốc tư liệu, đánh giá độ tin cậy của thông tin và đối chiếu các quan điểm khác nhau về cùng một sự kiện lịch sử. Đây là những kỹ năng có ý nghĩa quan trọng không chỉ trong học tập mà còn trong quá trình tiếp nhận thông tin.

Khi học sinh biết cách kiểm chứng thông tin, biết đặt câu hỏi và đánh giá tính chân thực, các em sẽ giảm thiểu nguy cơ bị tác động bởi thông tin sai trái, xuyên tạc lịch sử. Đây chính là nền tảng để hình thành khả năng tự bảo vệ trước những tác động tiêu cực của môi trường thông tin hiện đại.

d) Hướng dẫn học sinh khai thác công nghệ số và trí tuệ nhân tạo phục vụ học tập lịch sử

Sự phát triển của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang tạo ra nhiều cơ hội đổi mới trong dạy học lịch sử. Các công cụ như ChatGPT, Gemini, Copilot, bảo tàng số, thư viện số và các cơ sở dữ liệu trực tuyến giúp học sinh tiếp cận tri thức nhanh chóng và đa dạng hơn. Tuy nhiên, nhiều nội dung do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra có thể chưa được kiểm chứng hoặc thiếu căn cứ khoa học. Do đó, giáo viên lịch sử có vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn học sinh sử dụng công nghệ một cách hiệu quả và có trách nhiệm.

Người học cần biết đối chiếu thông tin do AI cung cấp với sách giáo khoa, tài liệu nghiên cứu và các nguồn học liệu chính thống. Đồng thời, giáo viên cũng cần giáo dục đạo đức số, ý thức tôn trọng bản quyền và trách nhiệm khi khai thác, sử dụng hoặc chia sẻ thông tin trên môi trường mạng.

Thông qua hoạt động giảng dạy, giáo viên lịch sử không chỉ góp phần nâng cao chất lượng học tập mà còn giúp học sinh hình thành năng lực số và khả năng thích ứng với những yêu cầu mới của xã hội số.

2.2. Vai trò của giáo viên lịch sử ở trường trung học phổ thông trong hoạt động ngoại khóa và truyền thông số

Nếu hoạt động giảng dạy là môi trường hình thành tri thức và năng lực cơ bản thì hoạt động ngoại khóa và truyền thông số là không gian mở để học sinh trải nghiệm, vận dụng và lan tỏa những giá trị lịch sử đã được tiếp nhận trong nhà trường. Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội, giáo viên lịch sử không chỉ là người tổ chức các hoạt động giáo dục truyền thống mà còn là người kết nối lịch sử với đời sống hiện đại thông qua các hình thức truyền thông đa dạng. Đây là lĩnh vực có ý nghĩa quan trọng trong việc mở rộng phạm vi tác động của giáo dục lịch sử và góp phần xây dựng môi trường thông tin tích cực trên không gian mạng.

Một là, tổ chức các hoạt động trải nghiệm lịch sử gắn với giáo dục truyền thống cách mạng

Hoạt động trải nghiệm là một trong những hình thức giáo dục có khả năng tác động mạnh mẽ đến nhận thức và tình cảm của học sinh. Thông qua các hoạt động tham quan di tích lịch sử, bảo tàng, nghĩa trang liệt sĩ, địa chỉ đỏ cách mạng, nhà truyền thống hoặc các chương trình về nguồn, giáo viên lịch sử giúp học sinh tiếp cận lịch sử bằng những trải nghiệm trực quan sinh động.

Những hoạt động này góp phần làm sâu sắc hơn những kiến thức đã học trong sách giáo khoa, giúp học sinh nhận thức rõ hơn những hy sinh và đóng góp to lớn của các thế hệ đi trước đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và bảo vệ Tổ quốc. Đồng thời, đây cũng là môi trường thuận lợi để giáo dục lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, ý thức trách nhiệm công dân và tinh thần cống hiến cho thế hệ trẻ. Khi những giá trị lịch sử được chuyển hóa thành cảm xúc và trải nghiệm cá nhân, sức thuyết phục của giáo dục lịch sử sẽ được nâng cao.

Hai là, xây dựng các mô hình giáo dục lịch sử ngoài giờ lên lớp

Bên cạnh các hoạt động trải nghiệm thực tế, giáo viên lịch sử có vai trò nòng cốt trong việc xây dựng và duy trì các mô hình giáo dục lịch sử ngoài giờ lên lớp nhằm mở rộng không gian học tập, phát huy tính chủ động và sáng tạo của học sinh. Trong điều kiện đổi mới giáo dục hiện nay, việc học tập lịch sử không chỉ diễn ra ở các tiết học chính khóa mà cần được mở rộng thông qua các hoạt động trải nghiệm, nghiên cứu và giao lưu học thuật.

Các mô hình như câu lạc bộ lịch sử, diễn đàn “Thanh niên với lịch sử dân tộc”, cuộc thi tìm hiểu lịch sử trực tuyến, sân khấu hóa các sự kiện lịch sử, hội thi kể chuyện lịch sử hoặc các dự án nghiên cứu lịch sử địa phương đã và đang được nhiều trường triển khai hiệu quả. Đây là môi trường thuận lợi để học sinh phát huy năng lực tự học, tự nghiên cứu và chủ động khám phá tri thức lịch sử.

Thông qua các hoạt động này, học sinh không chỉ được củng cố kiến thức mà còn được rèn luyện nhiều kỹ năng quan trọng như: làm việc nhóm, thuyết trình, tổ chức các hoạt động, nghiên cứu và xử lý thông tin. Đặc biệt, việc tham gia trực tiếp vào quá trình tìm hiểu, xây dựng và trình bày các chủ đề lịch sử giúp học sinh hình thành thái độ học tập tích cực, tăng cường sự gắn kết với lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương.

Các mô hình giáo dục lịch sử ngoài giờ lên lớp góp phần tạo ra môi trường giáo dục lành mạnh, học sinh được tiếp cận các nguồn thông tin chính thống, được trao đổi học thuật dưới sự định hướng của giáo viên, từ đó hình thành niềm tin vào những giá trị lịch sử dân tộc và cách mạng. Đây cũng là cơ sở quan trọng để hạn chế tác động tiêu cực từ các nguồn thông tin xuyên tạc.

Ba là, tổ chức hoạt động truyền thông số về lịch sử trong nhà trường

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đang làm thay đổi phương thức tiếp cận thông tin của học sinh. Nếu trước đây việc giáo dục lịch sử chủ yếu thông qua hoạt động giảng dạy trên lớp thì hiện nay mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến đã trở thành môi trường giao tiếp và tiếp nhận thông tin của giới trẻ. Điều này đòi hỏi giáo viên lịch sử phải chủ động đổi mới phương thức giáo dục, mở rộng hoạt động truyền thông lịch sử trên môi trường số.

Hướng dẫn học sinh xây dựng các fanpage lịch sử của nhà trường, thực hiện các video ngắn giới thiệu sự kiện hoặc nhân vật lịch sử, thiết kế infographic, sản xuất podcast, xây dựng triển lãm lịch sử trực tuyến hoặc thực hiện các dự án số hóa tư liệu lịch sử địa phương. Đây là những hình thức giáo dục phù hợp với xu hướng tiếp nhận thông tin của thế hệ trẻ, đồng thời tạo điều kiện để học sinh vận dụng kiến thức lịch sử vào thực tiễn.

Thông qua việc xây dựng các sản phẩm truyền thông số, học sinh được tham gia vào các khâu từ tìm kiếm tư liệu, lựa chọn nội dung, kiểm chứng thông tin... Quá trình này giúp các em nâng cao khả năng khai thác thông tin, phát triển kỹ năng công nghệ và hình thành ý thức trách nhiệm đối với nội dung được đăng tải trên môi trường mạng.

Đặc biệt, các sản phẩm truyền thông số về lịch sử có khả năng lan tỏa rộng rãi đến cộng đồng học sinh và xã hội. Đây là một trong những phương thức hiệu quả để đưa lịch sử đến gần hơn với thế hệ trẻ, đồng thời góp phần gia tăng sự hiện diện của những thông tin chính xác, tích cực trên không gian mạng. Thông qua hoạt động này, giáo viên lịch sử không chỉ thực hiện nhiệm vụ giáo dục mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình xây dựng môi trường thông tin lành mạnh trong bối cảnh truyền thông số.

2.3. Thực trạng phát huy vai trò của giáo viên giảng dạy lịch sử ở trường trung học phổ thông trong giáo dục chính trị, tư tưởng

Để đánh giá thực trạng tiếp cận thông tin lịch sử và vai trò của giáo viên lịch sử trong định hướng nhận thức cho học sinh, tác giả đã tiến hành khảo sát 268 học sinh thuộc các khối lớp 10, 11 và 12 tại Trường Trung học phổ thông Thân Nhân Trung trực thuộc Trường Đại học Nông - Lâm Bắc Giang (tỉnh Bắc Ninh).

Kết quả khảo sát cho thấy, giáo viên lịch sử (81,3%) và sách giáo khoa (76,5%) vẫn là những nguồn cung cấp thông tin lịch sử quan trọng nhất đối với học sinh. Tuy nhiên, tỷ lệ học sinh tiếp cận thông tin lịch sử thông qua các nền tảng số cũng ở mức cao, bao gồm YouTube (69,4%), TikTok (64,9%), ChatGPT và các công cụ AI (64,2%), Facebook (60,1%), website (51,5%) và báo điện tử (47,0%). Những số liệu này phản ánh xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ từ các nguồn học liệu truyền thống sang môi trường số trong quá trình học tập và tiếp nhận kiến thức lịch sử của học sinh.

Bên cạnh những thuận lợi trong việc mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, môi trường số cũng đặt ra nhiều thách thức đối với công tác giáo dục lịch sử. Kết quả khảo sát cho thấy, có tới 75,4% học sinh từng gặp các thông tin lịch sử gây tranh cãi hoặc có dấu hiệu xuyên tạc trên mạng xã hội. Đáng chú ý, chỉ có 33,6% học sinh tự đánh giá ở mức tốt và rất tốt khả năng nhận diện thông tin sai trái, xuyên tạc, trong khi 66,4% cho rằng khả năng này chỉ ở mức trung bình hoặc thấp. Kết quả trên phản ánh thực tế rằng phần lớn học sinh vẫn còn hạn chế về kỹ năng đánh giá, kiểm chứng và sàng lọc thông tin trong môi trường số. Đây là một trong những nguyên nhân khiến học sinh có nguy cơ bị tác động bởi các thông tin sai lệch hoặc các luận điệu xuyên tạc lịch sử trên không gian mạng.

Trong bối cảnh đó, vai trò của giáo viên lịch sử được thể hiện rõ nét. Có 76,5% học sinh được khảo sát cho rằng, giáo viên lịch sử đã hỗ trợ hiệu quả trong việc nhận diện các thông tin sai trái trên mạng xã hội. 81,0% học sinh đánh giá giáo viên lịch sử giữ vai trò quan trọng trong việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong nhà trường hiện nay. Những con số này cho thấy, học sinh đã nhận thức được vai trò của giáo viên lịch sử không chỉ trong việc truyền đạt kiến thức mà còn trong việc định hướng nhận thức, giáo dục tư tưởng và hỗ trợ các em tiếp cận thông tin chính thống.

Kết quả khảo sát, học sinh có nhu cầu rất lớn đối với việc được trang bị các kỹ năng liên quan đến môi trường số. Cụ thể, 79,9% học sinh mong muốn được hướng dẫn nhận diện thông tin sai trái; 75,0% có nhu cầu được hướng dẫn kiểm chứng nguồn tin; 69,4% mong muốn được tiếp cận các tài liệu lịch sử chính thống; 65,3% mong muốn được hướng dẫn sử dụng AI trong học tập. Điều đó cũng cho thấy, học sinh không chỉ cần được trang bị kiến thức lịch sử mà còn cần được hỗ trợ phát triển các kỹ năng số cần thiết để thích ứng với môi trường học tập hiện đại.

Như vậy, giáo viên lịch sử có vai trò quan trọng trong quá trình định hướng nhận thức cho học sinh. Trước sự phát triển của công nghệ số và sự gia tăng của các nguồn thông tin đa chiều trên không gian mạng, cần tiếp tục phát huy vai trò của giáo viên lịch sử thông qua việc đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục và tăng cường ứng dụng công nghệ trong dạy học lịch sử.

2.4. Một số giải pháp phát huy vai trò của giáo viên lịch sử ở trường trung học phổ thông trong giáo dục chính trị, tư tưởng hiện nay

Một là, nâng cao bản lĩnh chính trị, năng lực chuyên môn và năng lực số cho đội ngũ giáo viên lịch sử

Trong bối cảnh hiện nay, giáo viên lịch sử không chỉ là người truyền thụ kiến thức mà còn trực tiếp tham gia giáo dục tư tưởng, định hướng nhận thức và xây dựng bản lĩnh chính trị cho học sinh. Vì vậy, nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên lịch sử ở trường trung học phổ thông là giải pháp có ý nghĩa nền tảng nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Trước hết, giáo viên cần có bản lĩnh chính trị vững vàng, nắm vững các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, chủ trương của Đảng. Chỉ khi có nhận thức chính trị đúng đắn và niềm tin vững chắc vào mục tiêu, lý tưởng của Đảng, giáo viên mới có đủ khả năng định hướng nhận thức và giáo dục học sinh trước những tác động từ các luồng thông tin đa chiều.

Cùng với việc nâng cao bản lĩnh chính trị, giáo viên cần thường xuyên cập nhật các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, đặc biệt là những nội dung liên quan đến công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong bối cảnh mới. Trong đó, cần nắm vững những định hướng được nêu trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng: “Đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương thức công tác tư tưởng; nâng cao tính chiến đấu, tính giáo dục, tính thuyết phục trong tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng” (ĐCSVN, 2026, tr.131).

Trong điều kiện chuyển đổi số, năng lực số trở thành yêu cầu quan trọng đối với giáo viên lịch sử. Cần bồi dưỡng kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin, khai thác học liệu số, sử dụng các nền tảng dạy học trực tuyến và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quá trình giảng dạy.

Nhà trường và các cơ quan quản lý giáo dục cần tăng cường tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên đề về chuyển đổi số trong giáo dục và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dạy học. Đây là điều kiện cần thiết để giáo viên lịch sử đáp ứng yêu cầu của thực tiễn giáo dục trong thời đại số.

Trong công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, sự ảnh hưởng của người thầy không chỉ đến từ kiến thức mà còn từ nhân cách và uy tín nghề nghiệp. Do đó, giáo viên lịch sử phải là tấm gương trong chấp hành chủ trương, đường lối của Đảng; sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm; ứng xử văn minh trên không gian mạng; chia sẻ thông tin chính xác; đấu tranh với các biểu hiện sai trái... Mỗi bài viết, mỗi bình luận, mỗi hành động của giáo viên trên không gian mạng đều có thể tác động đến nhận thức và hành vi của học sinh. Vì vậy, giáo viên cần thể hiện vai trò của một “điểm tựa tư tưởng”, một “lá chắn mềm” góp phần lan tỏa những giá trị tích cực trong cộng đồng.

Hai là, đổi mới nội dung và phương pháp dạy học lịch sử gắn với giáo dục năng lực nhận diện thông tin sai trái, xuyên tạc

Trong môi trường số hiện nay, bên cạnh việc trang bị kiến thức lịch sử, giáo viên cần giúp học sinh hình thành khả năng nhận diện, phản bác các thông tin sai trái trên không gian mạng. Để thực hiện tốt điều này, cần tiếp tục đổi mới nội dung và phương pháp dạy học lịch sử theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học. Giáo viên cần chuyển từ cách dạy học thiên về ghi nhớ sự kiện, số liệu… sang việc tăng cường các hoạt động học tập giúp học sinh phân tích, đánh giá và giải quyết vấn đề.

Các phương pháp như dạy học theo tình huống, dạy học dự án, tranh biện lịch sử, nghiên cứu trường hợp hoặc phân tích tư liệu lịch sử cần được vận dụng linh hoạt nhằm phát huy tính tích cực của học sinh. Thông qua các hoạt động này, học sinh được rèn luyện khả năng tìm kiếm thông tin, đánh giá chứng cứ, đối chiếu nguồn tư liệu và đưa ra nhận định dựa trên cơ sở khoa học.

Giáo viên có thể lồng ghép các nội dung liên quan đến thông tin lịch sử trên mạng xã hội vào bài học. Chẳng hạn, khi học về Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, Đại thắng mùa Xuân năm 1975, giáo viên có thể đưa ra một số nhận định hoặc quan điểm đang gây tranh cãi trên không gian mạng để học sinh phân tích và đánh giá dựa trên các nguồn sử liệu chính thống. Cách tiếp cận này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về lịch sử mà còn hình thành năng lực phản biện và khả năng nhận diện các luận điệu xuyên tạc.

Việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển tư duy lịch sử và năng lực phản biện sẽ góp phần xây dựng cho học sinh khả năng tự bảo vệ trước những tác động tiêu cực của môi trường thông tin số, từ đó nâng cao hiệu quả bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Ba là, tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng kiểm chứng thông tin và sử dụng trí tuệ nhân tạo cho học sinh

Kết quả khảo sát cho thấy, phần lớn học sinh thường xuyên tiếp cận các nguồn thông tin lịch sử trên internet nhưng còn hạn chế về khả năng đánh giá và kiểm chứng thông tin. Đây là một trong những nguyên nhân khiến học sinh dễ bị ảnh hưởng bởi các thông tin sai lệch hoặc các luận điệu xuyên tạc lịch sử trên không gian mạng.

Do đó, giáo viên lịch sử cần chú trọng giáo dục kỹ năng số cho học sinh như một nội dung quan trọng của quá trình dạy học. Trước hết, học sinh cần được hướng dẫn cách xác định nguồn gốc thông tin, đánh giá độ tin cậy của nguồn tin, phân biệt giữa dữ kiện lịch sử với ý kiến cá nhân và đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn khác nhau trước khi đưa ra kết luận.

Bên cạnh đó, giáo viên cần trang bị cho học sinh kỹ năng nhận diện tin giả, tin sai sự thật và các thủ đoạn thao túng thông tin trên mạng xã hội. Việc hướng dẫn học sinh phân tích cách thức tạo lập thông tin, nhận biết các dấu hiệu của nội dung xuyên tạc hoặc thông tin thiếu kiểm chứng sẽ giúp chủ động hơn trong quá trình tiếp nhận thông tin.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng được sử dụng rộng rãi, giáo viên cần hướng dẫn học sinh khai thác AI phục vụ học tập một cách hiệu quả và có trách nhiệm. Đồng thời, cần được giáo dục về đạo đức số, ý thức tôn trọng bản quyền và trách nhiệm khi sử dụng các sản phẩm do AI tạo ra. Việc kết hợp giáo dục lịch sử với giáo dục kỹ năng số và kỹ năng sử dụng AI sẽ góp phần hình thành cho học sinh năng lực thích ứng với xã hội số, đồng thời nâng cao khả năng tự bảo vệ trước các thông tin sai lệch trên không gian mạng.

Bốn là, xây dựng “vùng xanh thông tin” và tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội

Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không thể chỉ thực hiện trong phạm vi lớp học mà cần được mở rộng ra toàn bộ môi trường giáo dục và không gian mạng. Do vậy, giáo viên lịch sử cần phát huy vai trò trong việc xây dựng các “vùng xanh thông tin” - nơi lan tỏa các nội dung tích cực, chính xác và có giá trị giáo dục.

Giáo viên chủ động xây dựng hoặc tham gia quản lý các fanpage, nhóm học tập trực tuyến, chuyên mục lịch sử trên website nhà trường; giới thiệu các nguồn học liệu chính thống, phim tài liệu, bảo tàng số, sách điện tử hoặc các sản phẩm học tập của học sinh. Những hoạt động này góp phần gia tăng các nội dung lịch sử tích cực trên môi trường mạng, tạo điều kiện để học sinh tiếp cận các nguồn thông tin tin cậy.

Bên cạnh đó, cần khuyến khích các trường học xây dựng các mô hình như câu lạc bộ lịch sử số, diễn đàn học sinh với lịch sử dân tộc, cuộc thi tìm hiểu lịch sử trực tuyến hoặc các dự án số hóa lịch sử địa phương. Đây là những hình thức vừa phù hợp với xu hướng chuyển đổi số vừa góp phần phát huy vai trò chủ thể của học sinh trong quá trình lan tỏa các giá trị lịch sử và văn hóa dân tộc.

Đồng thời, việc giáo dục chính trị, tư tưởng trong học sinh cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội. Gia đình cần quan tâm đến việc sử dụng internet của con em, định hướng các giá trị tích cực và phối hợp với giáo viên trong giáo dục nhận thức. Các tổ chức Đoàn Thanh niên, cơ quan truyền thông, chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội cần tăng cường các hoạt động giáo dục truyền thống, giáo dục lý tưởng cách mạng và giáo dục kỹ năng số cho thanh thiếu niên.

Sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, gia đình và xã hội sẽ tạo nên môi trường thuận lợi để học sinh phát triển toàn diện, hình thành bản lĩnh chính trị vững vàng.

3. Kết luận

Giáo viên lịch sử ở các trường trung học phổ thông có vai trò quan trọng trong công tác giáo dục chính trị, tư tưởng. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực đổi mới phương pháp dạy học, ứng dụng công nghệ số, song công tác giáo dục chính trị, tư tưởng vẫn còn không ít khó khăn, thách thức từ sự bùng nổ thông tin, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và những hạn chế về năng lực số, học liệu số.

Để nâng cao hiệu quả công tác giáo dục chính trị, tư tưởng trong nhà trường hiện nay, cần chú trọng nâng cao bản lĩnh chính trị, năng lực chuyên môn và năng lực số của giáo viên; đổi mới nội dung, phương pháp dạy học lịch sử; đồng thời tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội. Qua đó, xây dựng nhà trường là cơ sở quan trọng góp phần xây dựng thế hệ công dân số có bản lĩnh chính trị, trách nhiệm xã hội và năng lực thích ứng với yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới.

_________________

Ngày nhận bài: 21/6/2026; Ngày bình duyệt: 28/6/2026; Ngày quyết định đăng: 29/6/2026.

Email tác giả: Nguyenthuthuy07sls@gmail.com

TÀI LIỆU THAM KHẢO

ĐCSVN (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.