Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch ở tỉnh Hưng Yên

ThS LÊ ĐÌNH DƯƠNG
Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Hưng Yên

1. Mở đầu

Di sản văn hóa là kết tinh của quá trình dựng nước và giữ nước lâu dài của dân tộc, phản ánh bản sắc và sức sống bền bỉ của cộng đồng. Mỗi công trình kiến trúc, mỗi lễ hội, làng nghề đều mang trong mình những giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, góp phần tạo nên sự đa dạng và phong phú của kho tàng văn hóa Việt Nam.

Hưng Yên là tỉnh có bề dày truyền thống lịch sử, văn hiến, di sản văn hóa càng có ý nghĩa đặc biệt. Nơi đây từng là trung tâm giao thương sầm uất, Phố Hiến là địa danh “Thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”, là nơi sinh ra nhiều danh nhân lịch sử, anh hùng dân tộc, học giả lớn, đóng góp quan trọng vào tiến trình phát triển của đất nước. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa ở Hưng Yên đang đứng trước nhiều thách thức. Một số di tích xuống cấp nghiêm trọng do tác động của thời gian; nhiều giá trị văn hóa phi vật thể có nguy cơ bị mai một; lễ hội truyền thống có hiện tượng bị thương mại hóa, xa rời bản sắc; nguồn lực đầu tư cho bảo tồn hạn chế, xã hội hóa chưa đồng đều, ý thức cộng đồng trong việc giữ gìn di sản chưa cao. Từ thực tế cho thấy, vấn đề bảo tồn và phát huy di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch ở tỉnh Hưng Yên là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hội nhập quốc tế và hiện đại hóa.

2. Nội dung

2.1. Đảng bộ tỉnh Hưng Yên lãnh đạo bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa

Hưng Yên là “vùng đất trăm nghề, trăm lễ hội, trăm di tích”, nơi hội tụ kho tàng di sản văn hóa phong phú và đa dạng. Trên địa bàn tỉnh (trước sáp nhập với Thái Bình) có 1.802 di tích, trong đó 186 di tích được xếp hạng cấp quốc gia và 03 di tích được công nhận di tích quốc gia đặc biệt (Phố Hiến, chùa Chuông và đền Đa Hòa - đền Dạ Trạch), 260 di tích cấp tỉnh... Tỉnh có 02 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại là Ca trù và nghệ thuật hát Trống quân. Ngoài ra, còn có các lễ hội dân gian truyền thống gắn với lịch sử và tín ngưỡng nông nghiệp như lễ hội Phố Hiến, lễ hội đền Đậu An, lễ hội đền Mẫu, lễ hội đền Phù Ủng… Đây là nguồn tài nguyên vô giá để tỉnh phát triển du lịch văn hóa.

Trong những năm qua, Hưng Yên chú trọng kết hợp giữa bảo tồn di sản với phát triển du lịch, coi đây là hướng đi chiến lược nhằm khai thác hợp lý “kho báu” văn hóa của địa phương. Tỉnh đã đầu tư tu bổ, tôn tạo hàng trăm di tích, điển hình như Văn Miếu Xích Đằng, chùa Hiến, đền Trần, đền Phù Ủng; xây dựng nhiều tuyến du lịch văn hóa - tâm linh gắn với các di tích nổi bật. Việc khôi phục và nâng tầm các lễ hội truyền thống không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân, mà còn tạo thành sản phẩm du lịch hấp dẫn du khách trong và ngoài nước. Năm 2024, tỉnh Hưng Yên đón khoảng 1,5 triệu lượt khách, tổng thu từ khách du lịch ước đạt 950 tỷ đồng⁽¹⁾. Doanh thu từ du lịch văn hóa - tâm linh chiếm tỷ trọng lớn, tập trung chủ yếu ở các điểm đến nổi bật như Phố Hiến, chùa Chuông, đền Mẫu, đền Đa Hòa - đền Dạ Trạch. Điều đó cho thấy, di sản văn hóa đã và đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển du lịch, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế và nâng cao đời sống nhân dân địa phương.

Từ năm 2015, Đảng bộ tỉnh Hưng Yên đã xác định bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, gắn với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Quán triệt quan điểm, chủ trương của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII (năm 1998) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc⁽²⁾, Nghị quyết số 08-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn⁽³⁾; đồng thời, vận dụng định hướng trong phát biểu của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc (năm 2021): di sản văn hóa là “tài sản vô cùng quý báu do Tổ tiên, Cha ông ta mấy nghìn năm để lại”⁽³⁾, Đảng bộ tỉnh Hưng Yên xác định văn hóa được coi trọng ngang hàng với các trụ cột chính trị, kinh tế, xã hội, trở thành động lực thúc đẩy phát triển bền vững. Nội dung này được Đảng bộ tỉnh cụ thể hóa trong các văn kiện, chương trình hành động, thể hiện quyết tâm chính trị trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương cũng như đáp ứng yêu cầu của công cuộc hiện đại hóa.

Đảng bộ tỉnh Hưng Yên ban hành “Chương trình hành động triển khai Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”. Trên cơ sở đó, Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành “Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch đến năm 2025, tầm nhìn 2030”, cùng nhiều đề án trọng điểm như: chống xuống cấp di tích, quảng bá xúc tiến du lịch, tạo tiền đề cho bước chuyển căn bản trong công tác bảo tồn và khai thác giá trị di sản.

Đại hội Đảng bộ tỉnh Hưng Yên lần thứ XVIII (nhiệm kỳ 2015-2020) đã khẳng định: “văn hóa là một trụ cột trong phát triển bền vững”. Công tác bảo tồn di sản được lồng ghép vào quy hoạch kinh tế - xã hội, với mục tiêu xây dựng Hưng Yên trở thành tỉnh văn minh, hiện đại nhưng vẫn giữ gìn những giá trị truyền thống. Đây được coi là giai đoạn đặt nền móng, mở đường cho một quá trình đầu tư và quản lý di sản có hệ thống.

Ngày 18-10-2021, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Hưng Yên ban hành Nghị quyết số 13-NQ/TU triển khai “Chương trình tổng thể về bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030”. Nghị quyết xác định rõ: “gìn giữ, khai thác hợp lý hệ thống di sản hiện có; đồng thời biến di sản trở thành nền tảng cho các sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng của Hưng Yên”⁽⁴⁾, qua đó góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân và đóng góp vào kho tàng văn hóa quốc gia.

“

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản không chỉ là trách nhiệm, mà còn là giải pháp chiến lược nhằm quảng bá hình ảnh, khơi dậy tiềm năng phát triển bền vững, đưa Hưng Yên trở thành điểm đến văn hóa - du lịch đặc sắc của khu vực đồng bằng sông Hồng và cả nước.

Đảng bộ tỉnh Hưng Yên chú trọng kết hợp giữa bảo tồn di sản với phát triển du lịch, coi đây là hướng đi chiến lược nhằm khai thác hợp lý “kho báu” văn hóa của địa phương. Trong quản lý và bảo tồn, Hưng Yên đã tiến hành kiểm kê, rà soát hệ thống di tích, trên cơ sở đó tiến hành tu bổ, phục hồi nhiều công trình trọng điểm. Ngoài ra, tỉnh đã xây dựng và tôn tạo một số công trình mới như đền Lạc Long Quân, đền Hoàng Hoa Thám, đền Triệu Việt Vương, nhà lưu niệm Trung tướng Nguyễn Bình, đền thờ Nguyễn Trung Ngạn, nữ du kích Hoàng Ngân…, góp phần mở rộng không gian di sản.

Cùng với bảo tồn, tỉnh Hưng Yên chú trọng đổi mới cách thức khai thác di sản gắn với du lịch. Việc áp dụng công nghệ số, như xây dựng hệ thống thuyết minh tự động, triển khai các ứng dụng du lịch thông minh, sử dụng mã QR tại di tích… giúp nâng cao trải nghiệm của du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ. Ngoài ra, tỉnh đẩy mạnh liên kết với các tỉnh trong khu vực xây dựng các tour, tuyến du lịch liên vùng: Hưng Yên - Hà Nội - Hải Dương - Bắc Ninh, hình thành chuỗi sản phẩm du lịch văn hóa - tâm linh đặc sắc, qua đó gia tăng sức hút cho các điểm đến của Hưng Yên. Một hướng đi quan trọng khác là gắn kết bảo tồn di sản với phát triển các ngành nghề truyền thống và làng nghề đặc sản. Tỉnh Hưng Yên nổi tiếng với nhãn lồng, hạt sen, quất cảnh, các sản phẩm thủ công mỹ nghệ…, kết hợp các sản phẩm này trong không gian văn hóa - lễ hội, du khách được trải nghiệm cả chiều sâu văn hóa lẫn giá trị kinh tế. Đây là mô hình “di sản sống”, vừa bảo tồn, vừa phát triển sinh kế cộng đồng.

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch ở tỉnh Hưng Yên còn một số hạn chế: một số quy hoạch, dự án bảo tồn triển khai chậm; một số di tích xuống cấp chưa được đầu tư đúng mức; công tác bảo vệ di sản phi vật thể chưa toàn diện, một số loại hình có nguy cơ bị thất truyền; nguồn lực đầu tư cho bảo tồn di sản còn hạn hẹp...

Thực tiễn trên cho thấy, vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch tỉnh Hưng Yên vừa là yêu cầu cấp bách, vừa là giải pháp chiến lược để địa phương khẳng định bản sắc, nâng cao vị thế trong nước và khu vực. Khi di sản được bảo tồn tốt, phát huy hiệu quả, du lịch Hưng Yên sẽ không chỉ dừng lại ở việc tham quan di tích, lễ hội, mà còn trở thành một ngành kinh tế quan trọng, góp phần xây dựng hình ảnh Hưng Yên - vùng đất văn hiến, thân thiện và giàu bản sắc.

Từ những kết quả đạt được trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch ở tỉnh Hưng Yên giai đoạn 2015-2023, bước đầu rút ra một số kinh nghiệm:

Một là, coi trọng vai trò lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng bộ tỉnh. Chỉ khi nhiệm vụ bảo tồn và phát huy di sản văn hóa được xác định rõ trong nghị quyết đại hội Đảng bộ, nghị quyết chuyên đề và các chương trình hành động thì công tác này mới có định hướng chiến lược, đồng bộ. Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy, việc đưa mục tiêu phát triển Phố Hiến thành trung tâm du lịch trọng điểm đã tạo bước chuyển mạnh mẽ, giúp hình thành Đề án phát triển khu du lịch Phố Hiến trở thành khu du lịch quốc gia. Đồng thời, thu hút nguồn lực từ trung ương và xã hội.

Hai là, phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và cộng đồng. Xã hội hóa là phương thức hiệu quả, đặc biệt trong tu bổ, tôn tạo di tích. Giai đoạn 2015 - 2023, toàn tỉnh đã tu bổ trên 150 di tích, trong đó nhiều công trình lớn có sự đóng góp đáng kể của nhân dân và doanh nghiệp, với tổng kinh phí trên 200 tỷ đồng. Điều này khẳng định sự đồng thuận xã hội là nền tảng bền vững cho công tác bảo tồn.

Ba là, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển du lịch. Nhiều lễ hội truyền thống được khôi phục và nâng tầm đã trở thành sự kiện văn hóa - du lịch quan trọng, vừa tôn vinh giá trị truyền thống, vừa thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm và thu hút hàng chục nghìn lượt khách mỗi năm.

Bốn là, chú trọng ứng dụng khoa học - công nghệ, nhất là chuyển đổi số. Hưng Yên đã bước đầu triển khai số hóa dữ liệu di sản, áp dụng mã QR trong thuyết minh di tích, xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử về lễ hội, đưa thông tin lên nền tảng số và mạng xã hội. Một số di tích trọng điểm được phục dựng kết hợp kỹ thuật truyền thống với công nghệ hiện đại, giúp nâng cao hiệu quả quảng bá và quản lý, đáp ứng nhu cầu tiếp cận của du khách trẻ và quốc tế.

Năm là, gắn di sản văn hóa với sản phẩm đặc sản và làng nghề truyền thống. Hưng Yên có 64 làng nghề, trong đó có 08 làng nghề truyền thống, tạo việc làm cho trên 45.000 lao động. Việc kết hợp tham quan di tích với trải nghiệm làng nghề và thưởng thức đặc sản (nhãn lồng, mật ong, sen) đã hình thành sản phẩm du lịch tổng hợp, vừa bảo tồn, vừa tạo sinh kế cho cộng đồng.

Sáu là, coi trọng liên kết vùng và hợp tác quốc tế. Kinh nghiệm từ các tour du lịch liên tỉnh Hưng Yên - Hà Nội - Bắc Ninh và tham gia sự kiện du lịch vùng đồng bằng sông Hồng cho thấy, liên kết vùng mở rộng không gian phát triển và tăng sức hút cho du lịch di sản. Các hoạt động hợp tác quảng bá di sản trên diễn đàn quốc tế, qua kênh trực tuyến cũng mở ra cơ hội để di sản Hưng Yên vươn ra ngoài phạm vi địa phương.

2.2. Định hướng giải pháp phát huy giá trị di sản văn hóa trong phát triển du lịch của tỉnh Hưng Yên

Tỉnh Hưng Yên xác định bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch, qua đó góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, bồi dưỡng truyền thống yêu nước, khẳng định bản sắc lịch sử và con người Hưng Yên trong bối cảnh mới. Đồng thời, coi di sản văn hóa là nền tảng để phát triển du lịch văn hóa, tạo ra sản phẩm đặc sắc, hấp dẫn, thu hút du khách, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân, để “xây dựng Hưng Yên trở thành tỉnh văn minh, hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc truyền thống”⁽⁵⁾.

Tỉnh Hưng yên phấn đấu đến năm 2030 tu bổ, tôn tạo và chống xuống cấp khoảng 150 di tích các cấp bằng nguồn ngân sách kết hợp xã hội hóa. Lập hồ sơ khoa học cho các di sản văn hóa phi vật thể và hiện vật tiêu biểu đủ điều kiện, trình công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia hoặc bảo vật quốc gia. Thực hiện thăm dò, khai quật khảo cổ học tại di tích chùa Hương Lãng (huyện Văn Lâm) để phục dựng theo nguyên bản thời Lý, tạo điểm nhấn văn hóa - du lịch. Phục dựng đô thị cổ Phố Hiến gắn với phát triển du lịch; quy hoạch bảo tồn các khu di tích quan trọng như Chử Đồng Tử - Tiên Dung, làng Nôm, đền An Xá (Đậu An), khu tưởng niệm Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, đền Phù Ủng. Xây dựng khu du lịch Phố Hiến trở thành khu du lịch quốc gia, phấn đấu đón 4,5 - 5,5 triệu lượt khách/năm, trong đó có 60 - 70 nghìn lượt khách quốc tế. Phát triển hệ thống lưu trú đạt 15.400 - 6.000 buồng, với tỷ lệ phòng đạt chuẩn từ 3 sao trở lên chiếm khoảng 30%⁽⁶⁾.

Để đạt được mục tiêu đó, tỉnh xác định các giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, thống nhất nhận thức coi di sản văn hóa và các di tích lịch sử là tài sản vô giá, mang tính duy nhất và không thể tái tạo, song lại dễ bị tổn thương dưới tác động của thiên nhiên và con người. Do đó, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản phải được đặt ở trung tâm chiến lược phát triển văn hóa, trở thành trách nhiệm chung của hệ thống chính trị và toàn xã hội.

Thứ hai, bảo tồn di sản phải gắn với khai thác phục vụ phát triển du lịch một cách hài hòa, bền vững. Di sản cần trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, tạo sự khác biệt, nâng cao sức cạnh tranh của du lịch Hưng Yên trong vùng đồng bằng sông Hồng và cả nước.

Thứ ba, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phải được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Di sản văn hóa không chỉ là thành tố của bản sắc văn hóa mà còn là một nguồn lực phát triển, góp phần xây dựng thương hiệu và hình ảnh địa phương.

Thứ tư, ưu tiên bố trí ngân sách thỏa đáng, đồng thời khuyến khích huy động nguồn lực xã hội hóa. Việc phân bổ, sử dụng nguồn lực phải công khai, minh bạch và hiệu quả, vừa đáp ứng yêu cầu bảo tồn, vừa phát huy giá trị kinh tế - xã hội của di sản.

Thứ năm, đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng khoa học hiện đại hóa trong công tác bảo tồn, quản lý và quảng bá di sản văn hóa tạo môi trường mới để di sản văn hóa “sống lâu hơn, lan tỏa sâu hơn”, qua đó đưa di sản văn hóa vào đời sống một cách sinh động, hấp dẫn, phù hợp với xu thế thời đại.

3. Kết luận

Trong giai đoạn 2015 - 2023, công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch ở Hưng Yên đã đạt được những kết quả quan trọng, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa, đồng thời thúc đẩy du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng của tỉnh. Thực tiễn này chứng minh rằng, khi có định hướng đúng đắn, sự lãnh đạo quyết liệt và đồng bộ của Đảng bộ cùng sự tham gia tích cực của cộng đồng, di sản văn hóa không chỉ được bảo tồn bền vững mà còn trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản không chỉ là trách nhiệm, mà còn là giải pháp chiến lược nhằm quảng bá hình ảnh, khơi dậy tiềm năng phát triển bền vững, đưa Hưng Yên trở thành điểm đến văn hóa - du lịch đặc sắc của khu vực đồng bằng sông Hồng và cả nước.

_________________

Ngày nhận bài: 04-10-2025; Ngày bình duyệt: 05-11-2025; Ngày duyệt đăng: 19-01-2026.

Email tác giả: napoleduong@gmail.com

(1) Lệ Thu: Năm 2024, Hưng Yên đón 1,5 triệu lượt khách du lịch, https://baohungyen.vn, ngày 22-12-2024.

(2) Xem: ĐCSVN: Văn kiện Đảng toàn tập, t.57, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2015, tr.303.

(3) Phát biểu của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc, Hà Nội, ngày 24-11-2021.

(4), (5), (6) Xem: Tỉnh ủy Hưng Yên: Nghị quyết số 13-NQ/TU ngày 18-10-2021 về Chương trình bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa, di tích lịch sử gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2021 - 2025, tầm nhìn 2030.