Chuyển đổi số trong hoạt động xuất bản và định hướng đối với Nhà xuất bản Lý luận chính trị

ThS PHẠM THỊ ĐÀO TRÂM
Nhà xuất bản Lý luận chính trị

1. Mở đầu

Chuyển đổi số là xu thế tất yếu, tác động sâu sắc đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có hoạt động xuất bản. Hiện nay, hoạt động xuất bản đang chuyển mạnh sang môi trường số, với sự xuất hiện của sách điện tử, cơ sở dữ liệu số, nền tảng phát hành trực tuyến, công nghệ quản trị bản quyền số, trí tuệ nhân tạo trong biên tập, phát hành và quảng bá xuất bản phẩm. Như vậy, mô hình nhà xuất bản truyền thống cũng đang dần dịch chuyển sang mô hình nhà xuất bản số - nơi công nghệ giữ vai trò trung tâm trong chuỗi giá trị tri thức.

Đối với ngành xuất bản, chuyển đổi số không chỉ là việc ứng dụng công nghệ vào một số công đoạn nghiệp vụ, mà là quá trình tái cấu trúc mô hình phát triển, phương thức quản trị và cách thức tổ chức, lan tỏa tri thức. Nhà xuất bản trong môi trường số không còn chỉ là đơn vị biên tập, in ấn và phát hành sách, mà từng bước trở thành chủ thể tổ chức dữ liệu tri thức, quản trị nội dung đa nền tảng, kết nối tác giả - bạn đọc - cơ sở đào tạo - thư viện - thị trường và cộng đồng nghiên cứu.

Thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia, phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng môi trường văn hóa số, tạo cơ sở lý luận, pháp lý cho việc chuyển đổi số hoạt động xuất bản. Đối với Nhà xuất bản Lý luận chính trị, chuyển đổi số không đơn thuần là nhiệm vụ kỹ thuật, mà còn là yêu cầu chính trị - chuyên môn nhằm nâng cao chất lượng xuất bản sách lý luận chính trị, mở rộng khả năng phục vụ đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, nghiên cứu khoa học, tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới.

Từ yêu cầu đó, bài viết tập trung làm rõ bốn vấn đề: cơ sở chính trị, pháp lý của chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản; thực tiễn chuyển đổi số trong xuất bản ở Việt Nam và một số kinh nghiệm quốc tế; mô hình nhà xuất bản số và yêu cầu đặt ra đối với ngành xuất bản; định hướng giải pháp đối với Nhà xuất bản Lý luận chính trị trong giai đoạn mới.

2. Nội dung

2.1. Cơ sở chính trị, pháp lý của chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản

Trong những năm qua, Đảng, Nhà nước ta đã có nhiều chủ trương, chính sách đẩy mạnh ứng dụng, phát triển khoa học, công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 đã xác định mục tiêu phát triển Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số, đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản lý, điều hành, cung cấp dịch vụ và tổ chức hoạt động trên nền tảng dữ liệu số. Đây là cơ sở quan trọng để các ngành, lĩnh vực, trong đó có ngành xuất bản, xây dựng kế hoạch chuyển đổi số phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và đặc thù hoạt động.

Luật Xuất bản năm 2012 và các văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo hành lang pháp lý cơ bản cho hoạt động xuất bản điện tử, phát hành xuất bản phẩm điện tử và quản lý xuất bản phẩm trong môi trường mới. Mặc dù được ban hành trong giai đoạn xuất bản số ở Việt Nam còn ở bước đầu phát triển, các quy định này đã đặt nền móng cho việc công nhận, quản lý và phát triển các hình thức xuất bản mới bên cạnh xuất bản phẩm in truyền thống. Đây là tiền đề để các nhà xuất bản chủ động chuyển dịch sang mô hình hoạt động đa nền tảng, tăng cường ứng dụng công nghệ, mở rộng phương thức phát hành và phục vụ bạn đọc.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, khẳng định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng để phát triển nhanh, bền vững đất nước. Đối với lĩnh vực xuất bản, tinh thần của Nghị quyết đặt ra yêu cầu phải coi dữ liệu, công nghệ, nền tảng số và đổi mới sáng tạo là những yếu tố cấu thành năng lực phát triển mới của ngành. Xuất bản không thể đứng ngoài tiến trình hình thành kinh tế số, xã hội số, công dân số và văn hóa số.

Đặc biệt, Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới đã đặt ra yêu cầu đối với ngành xuất bản: “chuyển đổi số sâu rộng; đầu tư phát triển hạ tầng, nền tảng công nghệ, nội dung số; ưu tiên xuất bản các ấn phẩm số, số hóa theo hướng đa dạng, sáng tạo, hội nhập trong nước và quốc tế; ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn vào các khâu, các lĩnh vực của hoạt động xuất bản; phát triển hệ thống xuất bản đa phương tiện”. “Thúc đẩy mạnh mẽ văn hóa đọc... từ Trung ương đến mỗi tỉnh, thành phố cần xây dựng thư viện số, tủ sách điện tử... có thư viện lớn, trung tâm phát hành quy mô, hiện đại gắn với chuyển đổi số”. “Phát triển xuất bản điện tử, 100% nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử và ứng dụng chuyển đổi số trong quy trình xuất bản; 80% cơ sở in có công nghệ hiện đại” (Ban Bí thư, 2026).

Chỉ thị nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi số sâu rộng; đầu tư phát triển hạ tầng, nền tảng công nghệ, nội dung số; ưu tiên xuất bản phẩm số; ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn vào các khâu, các lĩnh vực của hoạt động xuất bản; phát triển hệ thống xuất bản đa phương tiện; gắn phát triển xuất bản điện tử với bảo vệ bản quyền, phát triển thị trường, hiện đại hóa phát hành và thúc đẩy văn hóa đọc. Chỉ thị đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển ngành xuất bản, từ yêu cầu quản lý xuất bản theo mô hình truyền thống sang yêu cầu xây dựng ngành xuất bản hiện đại, chuyên nghiệp, nhân văn, hội nhập và có năng lực thích ứng với môi trường số.

Xuất bản là một hoạt động văn hóa nền tảng, giữ vai trò thiết yếu trong đời sống tinh thần của mỗi quốc gia. Trong định hướng phát triển văn hóa, con người Việt Nam, Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, xây dựng thị trường sản phẩm, dịch vụ văn hóa, xây dựng môi trường văn hóa số, đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số trong xây dựng, phát triển và quản lý văn hóa. Đối với hoạt động xuất bản, những định hướng này cho thấy sản phẩm xuất bản số không chỉ là hàng hóa văn hóa trên thị trường, mà còn là phương tiện truyền bá tri thức, bồi dưỡng nhân cách, định hướng tư tưởng, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trên không gian số. Đại hội nhấn mạnh: “Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa gắn với xây dựng thương hiệu quốc gia; xây dựng và hoàn thiện thị trường sản phẩm và dịch vụ văn hóa; xây dựng văn hóa trong kinh tế và trong chính trị; xây dựng môi trường văn hóa số” (ĐCSVN, 2026b, tr.52); “đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số trong xây dựng, phát triển và quản lý văn hóa, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa, thúc đẩy thị trường văn hóa số, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho lĩnh vực văn hóa. Xây dựng và phát huy tốt vai trò của hệ thống thông tin, báo chí trong việc cung cấp thông tin, nâng cao đời sống tinh thần cho xã hội, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước” (ĐCSVN, 2026b, tr.54).

Như vậy, chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản là yêu cầu khách quan, đồng thời là nhiệm vụ chính trị, văn hóa và chuyên môn của toàn ngành. Yêu cầu đó đòi hỏi các nhà xuất bản phải đổi mới tư duy phát triển, hiện đại hóa quy trình nghiệp vụ, nâng cao năng lực quản trị dữ liệu, phát triển sản phẩm số, bảo vệ bản quyền số và nâng cao năng lực phục vụ xã hội trong môi trường số.

2.2. Thực trạng chuyển đổi số trong hoạt động xuất bản ở Việt Nam

Thực tiễn phát triển của ngành xuất bản Việt Nam những năm gần đây cho thấy chuyển đổi số đã trở thành xu hướng rõ nét. Lĩnh vực xuất bản điện tử có bước tiến đáng chú ý, năm 2022, cả nước mới có 11 nhà xuất bản và 4 đơn vị phát hành được cấp đăng ký hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử, tới năm 2024, cả nước đã có 31 nhà xuất bản xuất bản điện tử, chiếm 54% số nhà xuất bản; 27 cơ sở phát hành thực hiện phát hành điện tử (Cục Xuất bản, In và Phát hành, 2025). Năm 2025, cả nước có 67,3% số nhà xuất bản đã làm xuất bản điện tử. Xuất bản phẩm dạng điện tử tăng 49,3%, với trên 5.200 xuất bản phẩm; tỷ lệ xuất bản phẩm điện tử tính theo đầu sách đạt trên 15%; số lượt truy cập tăng đến 66%, với 35 triệu lượt truy cập (Cục Xuất bản, In và Phát hành, 2026). Những số liệu này cho thấy xuất bản điện tử đã không còn là hoạt động thử nghiệm hay bổ trợ, mà từng bước trở thành một tiêu chí quan trọng phản ánh mức độ đổi mới của ngành xuất bản.

Tuy nhiên, nếu đặt trong tương quan với quy mô sách in và toàn bộ hoạt động xuất bản, số lượng xuất bản phẩm điện tử còn khiêm tốn; mô hình kinh doanh nội dung số chưa thật sự ổn định; nhiều nhà xuất bản chưa có nền tảng quản trị số đồng bộ; năng lực phân tích dữ liệu bạn đọc, tiếp thị số, bảo vệ bản quyền và khai thác thị trường số còn hạn chế. Bên cạnh đó, tình trạng vi phạm bản quyền sách trên môi trường mạng, chia sẻ trái phép tệp điện tử, sao chụp và phát tán nội dung không được cấp phép vẫn là thách thức lớn đối với cả cơ quan quản lý và các nhà xuất bản.

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, chuyển đổi số trong xuất bản không chỉ là chuyển sách giấy sang định dạng điện tử, mà là quá trình tái cấu trúc toàn bộ chuỗi giá trị xuất bản. Tại Trung Quốc, doanh thu ngành xuất bản số năm 2024 đạt khoảng 1,75 nghìn tỷ nhân dân tệ, tăng 8,07% so với năm trước (Xinhua News Agency, 2025). Đáng chú ý, văn học mạng Trung Quốc phát triển mạnh với khoảng 575 triệu người dùng trong nước năm 2024; thị trường quốc tế đạt khoảng 352 triệu người dùng tại hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ (Reuters, 2025). Trường hợp Trung Quốc cho thấy xuất bản số có thể trở thành một bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa số, vừa tạo doanh thu, vừa lan tỏa nội dung văn hóa, gia tăng năng lực truyền thông quốc tế và sức mạnh mềm quốc gia.

Kinh nghiệm của Pháp và Ý gợi mở một cách tiếp cận mới. Năm 2024, doanh thu của các nhà xuất bản Pháp đạt khoảng 2,902 tỷ euro, giảm 1,5% so với năm trước; số bản bán ra đạt khoảng 426 triệu bản, giảm 3,1% (Syndicat national de l’édition, 2025). Thị trường Ý năm 2024 đạt khoảng 3,234 tỷ euro, giảm 1,4% so với năm 2023; trong khi đó, hoạt động mua bán bản quyền quốc tế vẫn cho thấy sức sống, với doanh số bán quyền ra nước ngoài tăng 8% (Hiệp hội Xuất bản Italia, 2025).

Những số liệu này cho thấy ngay cả các thị trường xuất bản phát triển cũng đang chịu sức ép từ thay đổi hành vi đọc, sự cạnh tranh của các nền tảng số và xu hướng tiêu dùng nội dung mới. Vì vậy, các nhà xuất bản không thể chỉ dựa vào mô hình sách in, mà phải phát triển đồng thời sách điện tử, sách nói, dữ liệu bản quyền, nền tảng phân phối số, dịch vụ nội dung và năng lực khai thác thị trường quốc tế.

Từ thực tiễn trong nước và quốc tế cho thấy: Thứ nhất, chuyển đổi số là xu thế không thể đảo ngược, nhưng mức độ thành công phụ thuộc vào năng lực tái cấu trúc mô hình quản trị và kinh doanh của từng nhà xuất bản. Thứ hai, phát triển xuất bản số không đồng nghĩa với việc thay thế sách in, mà là mở rộng hệ sinh thái xuất bản, trong đó sách in, sách điện tử, sách nói, học liệu số, dữ liệu tra cứu và nền tảng đọc trực tuyến cùng tồn tại, bổ trợ cho nhau. Thứ ba, bảo vệ bản quyền, quản trị dữ liệu người dùng, nâng cao chất lượng nội dung và xây dựng niềm tin của bạn đọc là những điều kiện quyết định để xuất bản số phát triển bền vững. Như vậy, yêu cầu đổi mới đối với ngành xuất bản hiện nay không chỉ là số hóa quy trình hay phát triển về số lượng xuất bản phẩm điện tử, mà là chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp, đa nền tảng, lấy bạn đọc làm trung tâm, đồng thời gắn chặt với trách nhiệm chính trị, văn hóa và xã hội của ngành, đưa xuất bản thực sự trở thành “ngành kinh tế số, doanh nghiệp số... có năng lực vươn ra toàn cầu”.

2.3. Mô hình nhà xuất bản số và những yêu cầu đặt ra

Mô hình nhà xuất bản số không chỉ giản đơn là nhà xuất bản có xuất bản phẩm điện tử, về bản chất, đó là mô hình tổ chức hoạt động xuất bản dựa trên nền tảng số, dữ liệu số, quy trình số và hệ sinh thái kết nối số. Trong mô hình này, các khâu từ xây dựng kế hoạch đề tài, quản lý tác giả, tiếp nhận và xử lý bản thảo, biên tập, thẩm định, thiết kế, chế bản, xuất bản, phát hành, truyền thông, lưu trữ, khai thác dữ liệu bạn đọc đến quản lý bản quyền đều được chuẩn hóa và vận hành trên nền tảng công nghệ.

Thứ nhất, nhà xuất bản số đòi hỏi năng lực quản trị số. Toàn bộ quy trình nghiệp vụ cần được chuẩn hóa, số hóa và liên thông. Mỗi bản thảo, đề tài, hợp đồng, quyết định xuất bản, giấy chấp thuận, phiếu biên tập, phiếu duyệt, hồ sơ phát hành cần được quản lý bằng dữ liệu số, có phân quyền, có kiểm soát tiến độ, có khả năng truy xuất, lưu trữ và đánh giá hiệu quả. Quản trị số giúp giảm phụ thuộc vào xử lý thủ công, tăng tính minh bạch, rút ngắn thời gian xử lý, đồng thời tạo cơ sở cho phân tích dữ liệu phục vụ điều hành.

Thứ hai, nhà xuất bản số phải phát triển nội dung số. Nội dung số không chỉ là bản điện tử của sách in, mà bao gồm sách điện tử, sách nói, sách đa phương tiện, học liệu số, cơ sở dữ liệu chuyên đề, thư viện số, gói sản phẩm tri thức theo chuyên ngành và các sản phẩm phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu, giải trí, đào tạo trên môi trường số. Đối với dòng sách lý luận chính trị, nội dung số cần đặc biệt coi trọng tính chính trị, tính khoa học, tính chính xác, khả năng tra cứu, tính hệ thống và giá trị lâu dài của tri thức.

Thứ ba, nhà xuất bản số cần có năng lực phát hành số. Phát hành số không chỉ là đưa tệp sách lên website, mà là xây dựng hoặc tham gia các nền tảng phân phối hợp pháp, an toàn, thuận tiện; kết nối với thư viện số, cơ sở đào tạo, cơ quan nghiên cứu, nhà trường, tổ chức chính trị - xã hội và các nhóm bạn đọc chuyên ngành. Phát hành số cũng đòi hỏi năng lực tiếp thị số, phân tích hành vi người đọc, chăm sóc bạn đọc, quản lý tài khoản, phương thức thanh toán và đánh giá mức độ sử dụng sản phẩm.

Thứ tư, nhà xuất bản số phải coi dữ liệu là tài nguyên. Dữ liệu về tác giả, bản thảo, đề tài, xuất bản phẩm, bản quyền, bạn đọc, thị trường, phản hồi sử dụng và hiệu quả phát hành là nguồn lực quan trọng để nâng cao chất lượng quyết định quản trị. Khi được tổ chức, chuẩn hóa và khai thác đúng cách, dữ liệu giúp nhà xuất bản xác định nhu cầu bạn đọc, lựa chọn đề tài phù hợp, phát triển sản phẩm mới, dự báo xu hướng thị trường và nâng cao hiệu quả phục vụ xã hội.

Thứ năm, nhà xuất bản số phải gắn với bảo vệ bản quyền và an toàn dữ liệu. Trong môi trường số, xuất bản phẩm có thể được sao chép, chia sẻ và phát tán với tốc độ rất nhanh, làm gia tăng nguy cơ vi phạm bản quyền và làm suy giảm động lực sáng tạo của tác giả, nhà xuất bản. Vì vậy, cần kết hợp nhiều giải pháp: quản trị quyền truy cập, mã hóa dữ liệu, DRM, watermark, công nghệ truy vết, kiểm soát tài khoản sử dụng, thỏa thuận cấp phép rõ ràng và phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý, nền tảng công nghệ trong xử lý vi phạm. Một số công nghệ mới như blockchain có thể hỗ trợ ghi nhận dấu thời gian, xác thực nguồn gốc, quản lý cấp phép và minh bạch hóa giao dịch bản quyền; tuy nhiên, việc ứng dụng cần đặt trong điều kiện cụ thể về hành lang pháp lý, chi phí triển khai, năng lực nhân sự và yêu cầu bảo mật của từng đơn vị.

Thứ sáu, nhà xuất bản số đòi hỏi nguồn nhân lực số. Đội ngũ cán bộ, biên tập viên, kỹ thuật viên và người làm phát hành không chỉ cần vững chuyên môn, nghiệp vụ biên tập - xuất bản, mà còn phải có khả năng sử dụng công cụ số, hiểu dữ liệu, nắm bắt truyền thông số, làm việc trên nền tảng trực tuyến và ứng dụng trí tuệ nhân tạo ở mức phù hợp.

Từ đó, yêu cầu đặt ra đối với ngành xuất bản không chỉ là tăng số lượng xuất bản phẩm điện tử, mà là xây dựng năng lực phát triển mới: quản trị hiện đại, nội dung chất lượng, nền tảng số an toàn, thị trường lành mạnh, bản quyền được bảo vệ và đội ngũ nhân lực đủ năng lực làm chủ công nghệ. Chỉ khi chuyển đổi từ tư duy số hóa đơn lẻ sang tư duy hệ sinh thái số, ngành xuất bản mới có thể phát triển bền vững trong môi trường cạnh tranh mới.

2.4. Định hướng giải pháp đối với Nhà xuất bản Lý luận chính trị

Nhà xuất bản Lý luận chính trị thực hiện chức năng xuất bản, phát hành các xuất bản phẩm phục vụ công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, nghiên cứu khoa học của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, các trường chính trị tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; đồng thời phục vụ công tác nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Với chức năng đó, chuyển đổi số đối với Nhà xuất bản không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả quản trị, mà còn nhằm mở rộng khả năng lan tỏa tri thức lý luận chính trị, nâng cao chất lượng phục vụ bạn đọc chuyên ngành và đáp ứng yêu cầu mới của công tác tư tưởng, lý luận trong môi trường số.

Trong những năm gần đây, Nhà xuất bản đã từng bước ứng dụng công nghệ vào quản trị và chuyên môn, sử dụng hệ điều hành tác nghiệp, phần mềm quản lý công việc, website, một số công cụ số trong biên tập, chế bản, truyền thông và phát hành. Đây là nền tảng ban đầu quan trọng để tiếp tục xây dựng mô hình nhà xuất bản số. Tuy nhiên, trước yêu cầu mới, Nhà xuất bản vẫn còn một số khó khăn: hạ tầng công nghệ chưa thật sự đồng bộ; quy trình nghiệp vụ số cần tiếp tục chuẩn hóa; năng lực phát hành điện tử và khai thác dữ liệu bạn đọc còn hạn chế; nguồn lực đầu tư còn mỏng; kỹ năng số của đội ngũ cán bộ, biên tập viên, kỹ thuật viên chưa đồng đều; công tác bảo vệ bản quyền số và truyền thông số cần được tăng cường.

Trên cơ sở lý luận chung và thực tiễn đó, có thể xác định một số định hướng giải pháp chủ yếu sau:

Một là, nâng cao nhận thức và thống nhất tư duy chuyển đổi số trong Nhà xuất bản. Chuyển đổi số cần được xác định là nhiệm vụ chung của toàn đơn vị, không phải nhiệm vụ riêng của bộ phận kỹ thuật. Mỗi cán bộ, viên chức, người lao động cần nhận thức rõ chuyển đổi số là yêu cầu khách quan để nâng cao chất lượng thực hiện nhiệm vụ chính trị, đổi mới phương thức phục vụ bạn đọc và phát triển bền vững Nhà xuất bản. Việc nâng cao nhận thức phải gắn với trách nhiệm cụ thể của từng vị trí việc làm, từng phòng chuyên môn và từng khâu trong quy trình xuất bản.

Hai là, chuẩn hóa và số hóa quy trình nghiệp vụ xuất bản. Nhà xuất bản cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy trình từ xây dựng kế hoạch đề tài, tiếp nhận bản thảo, biên tập, thẩm định, chế bản, duyệt xuất bản, phát hành, lưu trữ đến quản lý bản quyền. Các biểu mẫu nghiệp vụ như phiếu giao việc, phiếu biên tập, phiếu thẩm định, hợp đồng, giấy chấp thuận, quyết định xuất bản, hồ sơ lưu chiểu cần từng bước được quản lý trên nền tảng số, bảo đảm liên thông, minh bạch, dễ truy xuất và phù hợp với quy định pháp luật. Đây là điều kiện cơ bản để hình thành quy trình xuất bản số chuyên nghiệp.

Ba là, phát triển hạ tầng số, dữ liệu số và nền tảng phát hành điện tử. Nhà xuất bản cần xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất về tác giả, bản thảo, đề tài, xuất bản phẩm, hợp đồng, bản quyền, phát hành, bạn đọc và đối tác. Trên cơ sở đó, từng bước hình thành kho dữ liệu số về sách lý luận chính trị, phục vụ tra cứu, khai thác, tái sử dụng và phát triển sản phẩm mới. Đồng thời, cần nghiên cứu lựa chọn mô hình phát hành điện tử phù hợp: phát hành qua website của Nhà xuất bản, kết nối với nền tảng dùng chung, hợp tác với thư viện số, cơ sở đào tạo, trường chính trị và các kênh phát hành hợp pháp khác.

“

Chuyển đổi số trong hoạt động xuất bản không chỉ là quá trình ứng dụng công nghệ, mà là quá trình đổi mới mô hình phát triển, phương thức quản trị, năng lực tổ chức tri thức và cách thức phục vụ xã hội.

Bốn là, phát triển sản phẩm nội dung số gắn với chức năng, nhiệm vụ đặc thù. Nhà xuất bản có thể ưu tiên số hóa và phát triển các nhóm sản phẩm: sách giáo trình, tài liệu bồi dưỡng cán bộ, sách nghiên cứu lý luận, sách tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, sách phục vụ trường chính trị, chuyên đề học tập, dữ liệu tra cứu về lý luận chính trị và các bộ sưu tập số theo chủ đề. Bên cạnh sách điện tử, cần nghiên cứu phát triển sách nói, sách đa phương tiện, học liệu số, chuyên trang nội dung số, gói sản phẩm số phục vụ từng nhóm bạn đọc như học viên, giảng viên, cán bộ nghiên cứu, trường chính trị, thư viện và bạn đọc quan tâm đến lý luận chính trị.

Năm là, đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực xuất bản số. Đội ngũ cán bộ, biên tập viên cần được bồi dưỡng thường xuyên về kỹ năng làm việc trên nền tảng số, quản lý dữ liệu, biên tập xuất bản phẩm điện tử, kiểm tra định dạng số, truyền thông số, khai thác công cụ AI, bảo vệ bản quyền và an toàn thông tin. Việc đào tạo cần gắn với yêu cầu thực tiễn của từng vị trí việc làm; tránh đào tạo chung chung, hình thức. Cần xác định rõ, đối với biên tập viên sách lý luận chính trị, công nghệ là công cụ hỗ trợ, còn năng lực của biên tập viên thẩm định bản thảo về chính trị, tư tưởng, khoa học và học thuật giữ vai trò quyết định.

Sáu là, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ số một cách phù hợp, có kiểm soát. AI có thể hỗ trợ rà soát lỗi kỹ thuật, gợi ý từ khóa, chuẩn hóa dữ liệu, đối chiếu trích dẫn, hỗ trợ truyền thông, phân tích nhu cầu người đọc, chuyển văn bản sang âm thanh hoặc gợi ý thiết kế sản phẩm... Tuy nhiên, đối với xuất bản phẩm lý luận chính trị, mọi kết quả do công nghệ hỗ trợ đều phải được con người kiểm chứng, thẩm định và chịu trách nhiệm. Nhà xuất bản cần xây dựng nguyên tắc sử dụng AI an toàn, minh bạch, bảo mật dữ liệu, không lạm dụng công nghệ thay thế trách nhiệm nghề nghiệp của biên tập viên.

Bảy là, tăng cường bảo vệ bản quyền, an toàn dữ liệu và quản lý môi trường văn hóa số. Nhà xuất bản cần xây dựng cơ chế quản lý quyền truy cập, kiểm soát tệp điện tử, gắn watermark, thỏa thuận rõ trách nhiệm sử dụng, theo dõi việc khai thác xuất bản phẩm số và phối hợp xử lý vi phạm bản quyền. Đồng thời, phát triển xuất bản số phải gắn với xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, chuẩn mực, trách nhiệm; bảo đảm các sản phẩm số của Nhà xuất bản có chất lượng chính trị, khoa học, văn hóa, thẩm mỹ và tuân thủ quy định pháp luật.

Tám là, mở rộng hợp tác và phát triển thị trường phục vụ. Đối với Nhà xuất bản Lý luận chính trị, phát triển thị trường không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn là mở rộng phạm vi lan tỏa tri thức lý luận chính trị. Vì vậy, cần tăng cường hợp tác với các học viện, trường chính trị, cơ sở đào tạo, thư viện, cơ quan nghiên cứu, nền tảng công nghệ và đơn vị phát hành hợp pháp; xây dựng các gói sản phẩm số phù hợp với nhu cầu đào tạo, bồi dưỡng, nghiên cứu, tuyên truyền. Việc phát triển thị trường cần bảo đảm hài hòa giữa việc thực hiện nhiệm vụ chính trị, tư tưởng và hiệu quả kinh tế.

Những giải pháp trên cần được triển khai theo lộ trình phù hợp, có trọng tâm, trọng điểm, gắn với nguồn lực thực tế của Nhà xuất bản. Trong giai đoạn đầu, có thể ưu tiên chuẩn hóa quy trình, xây dựng cơ sở dữ liệu xuất bản phẩm, lựa chọn một số đầu sách có giá trị nền tảng để phát triển bản điện tử, từng bước kết nối nền tảng phát hành và đào tạo đội ngũ nòng cốt về xuất bản số. Trong giai đoạn tiếp theo, cần mở rộng hệ sinh thái sản phẩm số, phát triển dữ liệu chuyên đề, nâng cao năng lực phân tích bạn đọc và tăng cường hợp tác trong nước, quốc tế.

3. Kết luận

Chuyển đổi số trong hoạt động xuất bản là xu thế tất yếu của thời kỳ phát triển mới. Đối với ngành xuất bản, đây không chỉ là quá trình ứng dụng công nghệ, mà là quá trình đổi mới mô hình phát triển, phương thức quản trị, năng lực tổ chức tri thức và cách thức phục vụ xã hội. Thực tiễn cho thấy, xuất bản số chỉ có thể phát triển bền vững khi gắn với nội dung chất lượng, nền tảng công nghệ phù hợp, dữ liệu được quản trị hiệu quả, bản quyền được bảo vệ, đội ngũ nhân lực đủ năng lực và thị trường phát triển lành mạnh.

Đối với Nhà xuất bản Lý luận chính trị, chuyển đổi số có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì gắn trực tiếp với nhiệm vụ chính trị, tư tưởng, công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và lan tỏa tri thức lý luận chính trị trong môi trường số. Xây dựng Nhà xuất bản Lý luận chính trị theo hướng số hóa, hiện đại, chuyên nghiệp, an toàn, có khả năng kết nối và phục vụ đa dạng nhóm bạn đọc là yêu cầu cấp thiết. Thực hiện tốt nhiệm vụ này sẽ góp phần nâng cao chất lượng xuất bản sách lý luận chính trị, mở rộng không gian truyền bá tri thức, phát triển văn hóa đọc, xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh và đóng góp thiết thực vào công tác tư tưởng, lý luận của Đảng trong giai đoạn mới.

_________________

Ngày nhận bài: 6/5/2026; Ngày bình duyệt: 9/5/2026; Ngày quyết định đăng: 23/5/2026.

Email tác giả: phamtram86@gmail.com

Tài liệu tham khảo

Ban Bí thư (2026). Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới.

Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Bộ Thông tin và Truyền thông (2020). Thông tư số 01/2020/TT-BTTTT quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Xuất bản và Nghị định số 195/2013/NĐ-CP.

Chính phủ (2013). Nghị định số 195/2013/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Xuất bản.

Cục Xuất bản, In và Phát hành. (2025). Báo cáo tổng kết hoạt động xuất bản, in và phát hành xuất bản phẩm năm 2024 và triển khai nhiệm vụ năm 2025.

Cục Xuất bản, In và Phát hành. (2026). Báo cáo tổng kết hoạt động xuất bản, in và phát hành xuất bản phẩm năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026.

Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hiệp hội Xuất bản Italia (2025). Report on the State of Publishing in Italy - Consolidated 2024 and first nine months 2025 trade market, AIE Research Department. https://network.aie.it/Portals.

Quốc hội (2012). Luật Xuất bản số 19/2012/QH13.

Reuters (2025). China’s online literature expands overseas readership in cultural export push. https://www.reuters.com.

Syndicat national de l’édition. (2025). Les chiffres de l’édition 2024-2025. https://www.sne.fr.

Thủ tướng Chính phủ (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03-6-2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

Xinhua News Agency (2025). China’s digital publishing revenue hits new high in 2024. https://english.news.cn.