Giá trị văn hóa gia đình truyền thống trong bối cảnh đô thị hóa hiện nay (Qua thực tiễn tỉnh Vĩnh Long)

TRƯƠNG THÀNH ĐỨC
NCS Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

1. Mở đầu

Gia đình là thiết chế xã hội đặc biệt, nơi khởi nguồn và duy trì những giá trị văn hoá nền tảng của xã hội. Trong lịch sử phát triển của dân tộc, gia đình Việt Nam không chỉ đảm nhiệm chức năng sinh sản, nuôi dưỡng mà còn là môi trường quan trọng trong việc giáo dục đạo đức, lối sống và truyền thụ các giá trị văn hoá truyền thống từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những giá trị ấy đã góp phần tạo nên bản sắc văn hoá dân tộc và giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm sự ổn định, phá triển bền vững của xã hội.

Trong bối cảnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và đô thị hoá hiện nay, gia đình Việt Nam đang có nhiều thay đổi sâu sắc. Đô thị hoá không chỉ làm biến đổi không gian sống và phương thức sản xuất mà còn tác động mạnh mẽ đến cấu trúc gia đình, quan hệ giữa các thành viên và hệ giá trị văn hoá gia đình. Đối với tỉnh Vĩnh Long, một địa phương thuộc trung tâm đồng bằng sông Cửu Long, quá trình đô thị hóa diễn ra đã và đang đặt ra nhiều vấn đề đối với việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa gia đình truyền thống.

Trên cơ sở kết quả khảo sát ý kiến của 330 người dân tại phường Long Châu và Tân Ngãi - tỉnh Vĩnh Long về giá trị văn hoá gia đình truyền thống trong bối cảnh đô thị hóa⁽³⁾, bài viết phân tích làm rõ những giá trị văn hoá truyền thống tiêu biểu ở tỉnh Vĩnh Long hiện nay, phân tích sự vận động và biến đổi của các giá trị này trong bối cảnh đô thị hóa, từ đó chỉ ra những vấn đề đặt ra và đề xuất một số định hướng nhằm phát huy vai trò của giá trị văn hoá gia đình truyền thống đối với phát triển bền vững thời gian tới.

2. Nội dung

Giá trị văn hóa gia đình truyền thống có thể được hiểu là những chuẩn mực, quan niệm, niềm tin và lối sống đã được hình thành, tích luỹ và truyền thụ lâu dài trong gia đình, được các thế hệ thừa nhận và thực hành như những giá trị mang tính định hướng cho hành vi và mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình. Các giá trị này vừa mang tính phổ quát của gia đình Việt Nam, vừa có những sắc thái riêng gắn với điều kiện lịch sử, văn hoá và xã hội của từng vùng, từng địa phương.

Từ tiếp cận xã hội học và văn hóa học, các giá trị văn hóa gia đình truyền thống thường bao gồm: tinh thần hiếu kính và tôn trọng người cao tuổi; sự gắn bó, đoàn kết giữa các thành viên; đề cao trách nhiệm và nghĩa vụ trong quan hệ gia đình; coi trọng giáo dục con cái và truyền thụ đạo đức; gìn giữ các nghi lễ, phong tục và nếp sống gia đình. Những giá trị này tạo nên nền tảng đạo đức, văn hoá quan trọng cho sự ổn định và phát triển của xã hội⁽¹⁾. Trong bối cảnh đô thị hóa, kinh tế - xã hội phát triển theo hướng chuyển dịch từ sản xuất nông nghiệp sang công nghiệp; thương mại dịch vụ văn hóa lối sống từ nông thôn sang thành thị⁽²⁾, các giá trị văn hóa gia đình truyền thống chịu tác động mạnh mẽ. Nhận diện và phát huy những giá trị văn hóa gia đình truyền thống sẽ góp phần củng cố, giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa, con người, dân tộc Việt Nam trong bối cảnh đô thị hóa, hội nhập quốc tế, góp phần phát triển bền vững địa phương, đất nước.

2.1. Giá trị văn hóa gia đình truyền thống tại tỉnh Vĩnh Long hiện nay

Trong những năm gần đây, quá trình đô thị hóa tại Vĩnh Long diễn ra ngày càng rõ nét, gắn liền với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tăng tỷ trọng công nghiệp - dịch vụ, mở rộng không gian đô thị và phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng. Từ một tỉnh có đặc trưng nổi bật của không gian nông thôn sông nước, Vĩnh Long đang từng bước hình thành các trung tâm đô thị, khu dân cư tập trung, khu công nghiệp và cụm dịch vụ thương mại, kéo theo sự gia tăng dân số đô thị và dòng di cư từ nông thôn ra khu vực trung tâm. Quá trình này không chỉ tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế, nâng cao đời sống vật chất của người dân, mà còn làm biến đổi sâu sắc cấu trúc xã hội và không gian sinh hoạt của các gia đình, từ đó tác động làm thay đổi các giá trị văn hóa gia đình truyền thống ở Vĩnh Long theo cả chiều hướng tích cực và tiêu cực.

Giá trị hiếu kính, tôn trọng và chăm sóc người cao tuổi

Một trong những giá trị nổi bật của gia đình truyền thống ở tỉnh Vĩnh Long là tinh thần hiếu kính, tôn trọng và chăm sóc ông bà, cha mẹ. Trong các gia đình truyền thống, việc phụng dưỡng cha mẹ khi về già không chỉ được xem là nghĩa vụ mà còn là chuẩn mực đạo đức quan trọng. Giá trị này gắn liền với với lối sống trọng tình nghĩa, đề cao đạo hiếu, vốn phổ biến trong văn hoá gia đình Việt Nam.

Trong bối cảnh đô thị hóa hiện nay, nhiều gia đình ở Vĩnh Long vẫn duy trì tốt việc chăm sóc người cao tuổi trong gia đình, coi đây là trách nhiệm trong của các thành viên trong gia đình. Tuy nhiên, cách thực hiện có điều chỉnh để phù hợp với điều kiện sống mới.

Mặc dù đô thị hóa có ảnh hưởng đến chức năng giáo dục gia đình, song vấn đề giáo dục con cái về những giá trị đạo đức gia đình truyền thống vẫn giữ nguyên giá trị. Kết quả khảo sát ý kiến của người dân tại tỉnh Vĩnh Long cho thấy, có đến 95% cha mẹ thường xuyên giáo dục con cái phải chăm chỉ học hành; 94% phải ăn nói lễ phép; 93,33% phải tôn kính người trên; 91% phải giữ chữ tín; 89,67% phải có lòng nhân ái ⁽³⁾.

Giá trị gắn bó, đoàn kết và tương trợ giữa các thành viên

Gia đình truyền thống ở Vĩnh Long đề cao sự gắn bó, đoàn kết và tinh thần tương trợ giữa các thành viên trong gia đình. Các mối quan hệ gia đình được xây dựng trên cơ sở tình cảm, sự chia sẻ và trách nhiệm với nhau. Trong đời sống nông thôn trước đây, các thế hệ thường chung sống hoặc ở gần nhau, tạo điều kiện thuận lợi cho việc duy trì gắn kết gia đình.

Trong bối cảnh đô thị hóa, mặc dù gia đình hạt nhân ngày càng phổ biến, song giá trị gắn bó gia đình vẫn được duy trì thông qua các hình thức mới như gặp gỡ định kỳ, hỗ trợ kinh tế và tinh thần giữa các thành viên gia đình. Qua kết quả khảo sát cho thấy, hiện nay 90,33% gia đình thường xuyên trao đổi với con cái về vấn đề học tập, và 84,67% quan tâm vấn đề ứng xử của con cái; còn lại chỉ tham gia định hướng nghề nghiệp cho con cái (71,67%), cách ăn mặc (60,67%) và quan hệ bạn bè của con cái (58%)…. Kết quả khảo sát cho thấy sự tự do hơn trong việc lựa chọn nghề nghiệp, cách ăn mặc, quan hệ tình cảm bạn bè mà không còn kiểm soát chặt chẽ như trong gia đình truyền thống trước đây:

Giá trị coi trọng giáo dục con cái và truyền thụ đạo đức

Coi trọng việc giáo dục con cái, đặc biệt là giáo dục đạo đức, lối sống và nhân cách là một giá trị văn hoá quan trọng của gia đình truyền thống ở tỉnh Vĩnh Long. Gia đình được xem là môi trường giáo dục đầu tiên và có ý nghĩa lâu dài đối với sự hình thành nhân cách của mỗi cá nhân.

Trong điều kiện đô thị hóa, vai trò giáo dục gia đình có sự chia sẻ với nhà trường và xã hội, song gia đình vẫn giữ vai trò nền tảng trong việc định hướng giá trị và hành vi của trẻ em. Kết quả khảo sát tại tỉnh Vĩnh Long cho thấy, hiện nay những ứng xử tốt đẹp trong gia đình vẫn còn giữ nguyên giá trị như cha mẹ yêu thương con cái (99,67%); đồng thời tôn trọng con cái (98,67%); song song đó con cái kính trọng cha mẹ (99,33%); con cái vâng lời cha mẹ (99,33%). Ngoài ra, quan hệ ứng xử giữa anh em vẫn yêu thương, đùm bọc nhau (99%), quan tâm giúp đỡ lẫn nhau (98,67%) và độ lượng lễ phép (98%), điểm đáng lưu ý là có 23,67% cho rằng các thành viên trong gia đình ai lo phận nấy, điều này thể hiện tính độc lập trong đời sống kinh tế, nhất là trong đời sống đô thị hóa kinh tế thị trường.

Giá trị gìn giữ nếp sống, phong tục và nghi lễ gia đình

Gia đình truyền thống ở Vĩnh Long gắn liền với sự duy trì các nghi lễ, phong tục như thờ cúng tổ tiên, giỗ chạp, lễ Tết và các sinh hoạt văn hoá gia đình. Những thực hành văn hoá này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn góp phần củng cố sự gắn kết gia đình và truyền thụ các giá trị văn hoá truyền thống.

Trong bối cảnh đô thị hoá, nhiều nghi lễ được giản lược về hình thức nhưng vẫn giữ được ý nghĩa cốt lõi, phản ánh sự thích ứng linh hoạt của văn hoá gia đình truyền thống.

Biểu đồ 1: Hoạt động cúng lễ của các gia đình tại tỉnh Vĩnh Long hiện nay

Biểu đồ 1 cho thấy, cư dân đô thị vẫn duy trì các hoạt động cúng lễ truyền thống song mức độ đã giảm trong đời sống đô thị, như giỗ gia tiên (94%), Tết ông Táo (89,33%), Tết đoan ngọ (82,33%), rằm tháng Giêng (70,67%), rằm tháng Bảy (67,67%), Tết Trung Thu (57,33%)… để phù hợp với nhịp sống của đô thị.

Đô thị hóa đã và đang tạo ra những tác động đa chiều đối với các giá trị văn hóa gia đình truyền thống ở tỉnh Vĩnh Long. Một mặt, quá trình này tạo điều kiện nâng cao mức sống, mở rộng cơ hội học tập và tiếp cận các giá trị văn hóa hiện đại, góp phần làm phong phú thêm đời sống gia đình. Mặt khác, đô thị hóa cũng đặt ra nhữnh thách thức đối với việc duy trì các giá trị truyền thống, đặc biệt là sự gắn kết gia đình và truyền thụ giá trị giữa các thế hệ.

Thực tiễn cho thấy, các giá trị văn hoá gia đình truyền thống ở Vĩnh Long không mất đi mà đang được tái cấu trúc và điều chỉnh để phù hợp với điều kiện sống đô thị. Quá trình này thể hiện sự dung hòa giữa truyền thống và hiện đại - một đặc điểm nổi bật của văn hóa gia đình trong bối cảnh hiện nay.

Biểu đồ 2: Những nét đẹp trong quan hệ ứng xử gia đình

tại tỉnh Vĩnh Long hiện nay

Kết quả điều tra trên cho thấy, các giá trị cụ thể trong ứng xử gia đình như: vợ chồng chung thuỷ (84%), anh em hoà thuận (62%), mọi người có trách nhiệm quan tâm đến nhau (61%), cha mẹ nhân từ con cháu hiếu thảo (60,30%) vẫn được duy trì bên cạnh các giá trị khác như hiếu kính tổ tiên, tôn trọng lễ giáo….

2.2. Những vấn đề đặt ra trong phát huy giá trị văn hóa gia đình truyền thống tại tỉnh Vĩnh Long thời gian tới

Thứ nhất, sự thay đổi về cấu trúc và quy mô gia đình đặt ra thách thức đối với việc duy trì các mối quan hệ truyền thống. Gia đình nhiều thế hệ chung sống có xu hướng thu hẹp, nhường chỗ cho mô hình gia đình hạt nhân phổ biến ở khu vực đô thị. Điều này làm giảm tần suất giao tiếp, chia sẻ và truyền thụ trực tiếp các giá trị như hiếu kính với ông bà, cha mẹ; sự gắn bó, tương trợ giữa các thế hệ trong gia đình.

Thứ hai, áp lực của nhịp sống đô thị và cơ chế thị trường ảnh hưởng đến việc thực hành các giá trị văn hóa gia đình. Thời gian dành cho gia đình bị thu hẹp do yêu cầu công việc, học tập và mưu sinh; trong khi đó, các giá trị vật chất, tính cá nhân và hiệu quả kinh tế có xu hướng được đề cao. Điều này có thể làm suy giảm vai trò giáo dục của gia đình, nhất là trong việc hình thành nhân cách, đạo đức và lối sống cho thế hệ trẻ.

Thứ ba, sự giao thoa văn hóa trong quá trình đô thị hóa và hội nhập quốc tế tạo ra những biến đổi trong quan niệm, chuẩn mực và hành vi gia đình. Bên cạnh những yếu tố tích cực như tiếp thu lối sống văn minh, bình đẳng giới và đề cao quyền cá nhân, cũng xuất hiện nguy cơ mai một một số nghi lễ, phong tục và chuẩn mực ứng xử truyền thống, vốn góp phần duy trì sự ổn định và bền vững của gia đình Việt Nam.

Thứ tư, công tác quản lý và định hướng văn hóa gia đình ở một số địa bàn đô thị của tỉnh Vĩnh Long còn gặp khó khăn. Việc lồng ghép nội dung phát huy giá trị văn hóa gia đình truyền thống vào các chương trình phát triển đô thị, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở chưa thật đồng bộ; các hình thức tuyên truyền, giáo dục đôi khi còn mang tính hình thức, chưa phù hợp với đặc thù của cư dân đô thị.

2.3. Định hướng phát huy giá trị văn hóa gia đình truyền thống trong bối cảnh đô thị hóa

Từ những vấn đề đặt ra tại tỉnh Vĩnh Long trong bối cảnh đô thị hóa, việc phát huy giá trị văn hóa gia đình truyền thống cần được thực hiện theo hướng vừa kế thừa, vừa đổi mới, bảo đảm tính thích ứng với điều kiện sống hiện đại.

Một là, khẳng định vai trò trung tâm của gia đình trong chiến lược phát triển văn hóa và xã hội ở địa phương. Cần xem việc xây dựng và phát huy giá trị văn hóa gia đình truyền thống là nền tảng quan trọng trong phát triển con người, xây dựng lối sống văn minh đô thị và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững của địa phương.

Hai là, phát huy các giá trị cốt lõi của văn hóa gia đình truyền thống theo hướng linh hoạt và phù hợp với bối cảnh đô thị. Các giá trị như hiếu kính, gắn bó gia đình, trách nhiệm giữa các thành viên, coi trọng giáo dục con cái và gìn giữ các nghi lễ gia đình cần được duy trì, song phải được điều chỉnh về hình thức thực hành để phù hợp với điều kiện thời gian, không gian và lối sống đô thị.

Ba là, tăng cường vai trò giáo dục của gia đình gắn với sự hỗ trợ của nhà trường và xã hội. Gia đình cần tiếp tục là môi trường giáo dục đầu tiên và quan trọng nhất trong việc hình thành nhân cách, đạo đức và bản sắc văn hóa cho thế hệ trẻ. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội trong giáo dục giá trị văn hóa gia đình, nhất là trong điều kiện đô thị hóa nhanh.

Bốn là, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục và nâng cao nhận thức của người dân về giá trị văn hóa gia đình truyền thống. Các hình thức tuyên truyền cần đa dạng, linh hoạt, phù hợp với đặc điểm của cư dân đô thị, chú trọng ứng dụng công nghệ thông tin, mạng xã hội và các thiết chế văn hóa cơ sở nhằm lan tỏa các giá trị tích cực của văn hóa gia đình.

Năm là, hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm tạo điều kiện cho gia đình thực hiện tốt chức năng văn hóa của mình. Cần lồng ghép mục tiêu phát huy giá trị văn hóa gia đình truyền thống vào các chương trình phát triển đô thị, xây dựng đời sống văn hóa, an sinh xã hội và phát triển nguồn nhân lực tại địa phương. Đồng thời, chú trọng xây dựng môi trường sống đô thị lành mạnh, tạo điều kiện để các gia đình duy trì và phát triển các giá trị văn hóa tốt đẹp.

Sáu là, phát huy vai trò của cộng đồng và các thiết chế văn hóa ở cơ sở trong việc giữ gìn và lan tỏa giá trị văn hóa gia đình truyền thống. Các hoạt động văn hóa, lễ hội, sinh hoạt cộng đồng tại khu dân cư đô thị cần được tổ chức theo hướng thiết thực, góp phần củng cố mối quan hệ gia đình - cộng đồng và tăng cường sự gắn kết xã hội.

3. Kết luận

Giá trị văn hóa gia đình truyền thống là nền tảng quan trọng góp phần định hình bản sắc văn hóa địa phương và bảo đảm sự ổn định, phát triển bền vững của xã hội. Trong bối cảnh đô thị hóa hiện nay, các giá trị này đang có sự vận động và biến đổi theo hướng thích ứng với điều kiện mới. Việc nhận diện đúng và có những giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa gia đình truyền thống sẽ góp phần quan trọng trong việc xây dựng văn hóa gia đình và thúc đẩy phát triển bền vững.

_________________

Ngày nhận bài: 27-1-2026; Ngày bình duyệt: 30-1-2026; Ngày duyệt đăng:11-02-2026.

Email tác giả: dieutuyengiao@gmail.com.

(1) Hà Diệu Thu “Một số vấn đề lý luận về phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong bối cảnh mới” in trong Kỷ yếu thảo khoa học Giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam ở Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh hiện nay, Học viện Chính trị khu vực IV, 2024, tr.43.

(2) Trần Văn Bính: Văn hóa trong quá trình phát triển đô thị ở nước ta, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 1998, tr.9.

(3) Trương Thành Đức: Kết quả điều tra xã hội học 330 người dân tại phường Long Châu và Tân Ngãi - tỉnh Vĩnh Long về giá trị văn hoá giá đình truyền thống trong bối cảnh đô thị hóa, 2025.