Giáo dục văn hóa chính trị cho sinh viên sư phạm công nghệ trong bối cảnh chuyển đổi số

ThS NGUYỄN THỊ LAN ANH
Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật Vinh

1. Mở đầu

Với quan điểm “giáo dục và đào tạo là quyết sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc”, Đảng ta yêu cầu “thực hiện có hiệu quả các quyết sách chiến lược nhằm xây dựng nền giáo dục quốc dân hiện đại, công bằng”; đồng thời, đặt nhiệm vụ “nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực, đặc biệt là nhân lực chất lượng cao trong các ngành, lĩnh vực chiến lược” (ĐCSVN, 2026, tr.100). Để thực hiện quan điểm và mục tiêu đặt ra, một trong những nội dung được Đảng xác định là: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực, thể lực và phẩm chất người học, chuẩn hóa chất lượng và kiểm soát chặt chẽ đầu ra. Coi trọng các môn khoa học cơ bản, nền tảng” (ĐCSVN, 2026, tr.101). Trước đó, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã nhấn mạnh: “đổi mới nội dung, phương thức giảng dạy, nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục đạo đức, lý tưởng, trách nhiệm xã hội, lối sống văn hóa, truyền thống lịch sử, chính trị, tư tưởng, pháp luật, kinh tế, tài chính, quốc phòng và an ninh (Bộ Chính trị, 2025). Những định hướng của Đảng cho thấy, trong giáo dục và đào tạo, giáo dục văn hóa chính trị là một thành tố cấu thành năng lực công dân và năng lực nghề nghiệp trong bối cảnh phát triển mới của đất nước.

Văn hóa chính trị là một thành tố của văn hóa, có vai trò to lớn đối với mỗi quốc gia - dân tộc trong tổ chức xã hội, định hướng điều chỉnh hành vi và quan hệ xã hội. Giáo dục văn hóa chính trị cho sinh viên chính là việc nâng cao ý thức văn hóa chính trị của sinh viên, nhằm xây dựng lớp sinh viên vừa “hồng” vừa “chuyên” có bản lĩnh chính trị vững vàng để đáp ứng nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Như vậy, nhiệm vụ giáo dục, nâng cao ý thức văn hóa chính trị cho sinh viên sư phạm công nghệ cần được hết sức coi trọng. Bởi, sinh viên sư phạm công nghệ là nhóm chủ thể được đào tạo không chỉ để nắm vững tri thức kỹ thuật và công nghệ, mà còn để trở thành những nhà giáo tương lai trong không gian giáo dục nghề nghiệp - kỹ thuật, nơi họ sẽ góp phần hình thành phẩm chất nghề nghiệp, ý thức công dân và văn hóa lao động cho thế hệ kế tiếp. Nếu một kỹ sư có thể dừng lại ở hiệu quả công việc chuyên môn, thì một sinh viên sư phạm công nghệ không thể tách chuyên môn khỏi trách nhiệm xã hội và định hướng giá trị của người thầy trong tương lai. Trong kỷ nguyên số, khi môi trường học tập, giao tiếp, sáng tạo nội dung và tranh luận công cộng ngày càng lệ thuộc vào các nền tảng số, mọi biểu hiện của văn hóa chính trị (từ nhận thức, niềm tin, giá trị đến hành vi) đều đứng trước bối cảnh mới, phức tạp hơn, nhanh hơn và khó kiểm chứng hơn. Bên cạnh đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đặt ra yêu cầu song hành giữa phát triển khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng, an ninh dữ liệu, an toàn thông tin (Bộ Chính trị, 2024). Điều đó đặt ra yêu cầu giáo dục văn hóa chính trị cho sinh viên sư phạm công nghệ hiện nay phải gắn với năng lực sống và hành động có trách nhiệm trong môi trường số.

2. Nội dung

2.1. Cơ sở chính trị - pháp lý của giáo dục văn hóa chính trị

Văn hóa chính trị và giáo dục văn hóa chính trị: “Văn hóa chính trị là một loại hình văn hóa, là một phương diện hợp thành của văn hóa trong xã hội có giai cấp và nhà nước. Văn hóa chính trị nói lên phẩm chất đạo đức, lối sống và nhân cách của con người trong hoạt động và ứng xử chính trị” (Nguyễn Văn Vĩnh, 2011).

Trong bài viết, văn hóa chính trị được tiếp cận như một hệ thống tích hợp, gồm tri thức chính trị, giá trị và chuẩn mực chính trị, niềm tin chính trị, thái độ chính trị và hành vi chính trị của chủ thể trong quan hệ với Nhà nước, pháp luật, lợi ích công, lợi ích quốc gia - dân tộc và trách nhiệm xã hội. Cách hiểu này nhấn mạnh hai phương diện: Một là, văn hóa chính trị không chỉ là “biết gì” về chính trị, mà còn là “định hướng ra sao” trước những vấn đề chính trị - xã hội; Hai là, trong môi trường số, văn hóa chính trị còn biểu hiện ở năng lực lựa chọn nguồn tin, nhận biết thông tin đúng - sai, tuân thủ chuẩn mực pháp lý và đạo đức khi tương tác trên mạng.

Từ đó, giáo dục văn hóa chính trị cho sinh viên sư phạm công nghệ không nên được hiểu theo nghĩa hẹp là dạy các học phần lý luận chính trị theo chương trình chính khóa. Cụ thể là, cần trang bị nền tảng lý luận và nhận thức chính trị - pháp lý cơ bản để sinh viên hiểu đúng bản chất của chế độ chính trị, vai trò lãnh đạo của Đảng và định hướng phát triển đất nước. Bồi dưỡng niềm tin, lý tưởng, tinh thần trách nhiệm và ý thức phụng sự cộng đồng. Hình thành đạo đức nghề nghiệp của người thầy trong lĩnh vực công nghệ trong môi trường số, bao gồm tính trung thực, trách nhiệm, chuẩn mực phát ngôn, tôn trọng pháp luật, bảo vệ dữ liệu và an toàn thông tin. Đồng thời, phát triển năng lực công dân số, như năng lực đánh giá nguồn tin, ứng xử trước tranh luận, nhận diện tin giả, sử dụng AI một cách có trách nhiệm và biết chuyển hóa tri thức chuyên môn thành giá trị xã hội tích cực.

Về cơ sở chính trị: Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI “về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” nhấn mạnh yêu cầu phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học: “Chú trọng giáo dục nhân cách, đạo đức, lối sống, tri thức pháp luật và ý thức công dân. Tập trung vào những giá trị cơ bản của văn hóa, truyền thống và đạo lý dân tộc, tinh hoa văn hóa nhân loại, giá trị cốt lõi và nhân văn của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh” (Ban Chấp hành Trung ương, 2013). Kết luận số 91-KL/TW ngày 12/8/2024 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế đã yêu cầu “nâng cao chất lượng công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống, kỹ năng sống, giáo dục quốc phòng, an ninh gắn với việc xây dựng và phát huy hệ giá trị văn hoá, con người Việt Nam” (Bộ Chính trị, 2024a).

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia nêu rõ, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu; đồng thời nhấn mạnh “đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, bảo đảm nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia” (Bộ Chính trị, 2024b).

Đại hội XIV của Đảng xác định: “Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số” (ĐCSVN, 2026, tr.99).

Như vậy, giáo dục văn hóa chính trị cho sinh viên sư phạm công nghệ có đầy đủ nền tảng để được nhìn nhận như một bộ phận hữu cơ của chiến lược phát triển con người, chiến lược giáo dục và chiến lược chuyển đổi số quốc gia (Ban Chấp hành Trung ương, 2013; Bộ Chính trị, 2024a, 2024b; ĐCSVN, 2026).

Về cơ sở pháp lý: Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 3/5/2020 của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030; Quyết định số 131/QĐ-TTg ngày 25/1/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo giai đoạn 2022-2025, định hướng đến năm 2930; Quyết định số 311/QĐ-TTg ngày 5/3/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chương trình giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thanh niên, thiếu niên, nhi đồng trên không gian mạng giai đoạn 2022 - 2030, đã tạo thành hành lang chính sách tương đối rõ cho việc đổi mới nội dung, phương thức và môi trường giáo dục chính trị, đạo đức, lối sống đối với thế hệ trẻ.

Khung pháp lý về an ninh mạng hiện hành cũng cho thấy ứng xử trên không gian mạng không còn là vấn đề thuần túy đạo đức cá nhân, mà đã trở thành một bộ phận của trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm công dân. Chính vì vậy, hoạt động giáo dục văn hóa chính trị cho sinh viên sư phạm công nghệ cần được thiết kế như một chương trình giáo dục giá trị, năng lực toàn diện trong tổng thể chương trình đào tạo.

2.2. Đặc điểm của sinh viên sư phạm công nghệ và yêu cầu mới của văn hóa chính trị trong môi trường số

Sinh viên sư phạm công nghệ có hai nhóm đặc điểm cốt lõi là tư duy kỹ thuật thực hành và năng lực sư phạm hiện đại. Họ là những người năng động, khéo léo và có khả năng thích ứng nhanh với công nghệ mới. Ở góc độ công nghệ, sinh viên sư phạm công nghệ có thế mạnh về tư duy logic, khả năng giải quyết vấn đề, tinh thần thực hành cao và sự ưu tiên cho tính hiệu quả trong công việc. Ở góc độ sư phạm, sinh viên sư phạm công nghệ được đào tạo để gánh vác sứ mệnh cao cả của người thầy trong tương lai, bao gồm tổ chức học tập, truyền đạt tri thức kỹ thuật, hình thành nhân cách nghề nghiệp và nêu gương sáng về phẩm chất chính trị. Chính sự kết hợp này làm cho yêu cầu về văn hóa chính trị đối với sinh viên sư phạm công nghệ vừa rộng hơn, vừa sâu hơn so với nhiều nhóm sinh viên khác.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, đặc điểm nổi bật của nhóm sinh viên sư phạm công nghệ là khả năng tiếp xúc công nghệ cao, cập nhật thông tin nhanh, tư duy kỹ thuật linh hoạt. Đây là lợi thế lớn nếu nhà trường biết chuyển lợi thế công nghệ thành năng lực học tập, sáng tạo và phụng sự. Tuy nhiên, chính lợi thế ấy cũng tiềm ẩn rủi ro nếu thiếu năng lực định hướng giá trị, thiếu năng lực tư duy phản biện.

Ngoài ra, sự phổ biến của AI tạo sinh và hệ sinh thái thông tin nền tảng là nhu cầu chuyển từ “học công nghệ” sang “sống và dạy học trong thế giới thấm đẫm AI”. UNESCO chỉ ra rằng, AI tạo sinh đặt ra những câu hỏi đồng thời về quyền riêng tư, thiên lệch dữ liệu, minh bạch nguồn tri thức, công bằng trong tiếp cận và vai trò của con người trong quá trình giáo dục (UNESCO, 2023). Do vậy, giáo dục văn hóa chính trị cho sinh viên sư phạm công nghệ cần bổ sung những nội dung mới, như: đạo đức AI, chủ quyền số, trách nhiệm công dân trong không gian dữ liệu, giới hạn của tự do biểu đạt trên mạng và năng lực kiểm chứng thông tin số.

Từ những phân tích trên, có thể khái quát năm yêu cầu mới của giáo dục văn hóa chính trị đối với sinh viên sư phạm công nghệ. Thứ nhất, hình thành nền tảng nhận thức chính trị và pháp lý đủ vững để họ hiểu đúng mối quan hệ giữa phát triển công nghệ, phát triển đất nước và lợi ích quốc gia - dân tộc. Thứ hai, phát triển năng lực truyền thông - thông tin, tức khả năng đánh giá độ tin cậy nguồn, nhận biết sai lệch, phân tích bối cảnh và không trở thành “kênh khuếch tán” vô thức của thông tin độc hại. Thứ ba, bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp số, gồm trung thực học thuật, trách nhiệm khi sử dụng AI, ý thức bảo vệ dữ liệu và chuẩn mực phát ngôn. Thứ tư, rèn luyện văn hóa đối thoại, phản biện và tham gia công cộng trên nền tảng số, biết tranh luận có căn cứ, không cực đoan hóa và không đánh đồng khác biệt chính kiến với phủ định thể chế. Thứ năm, chuyển hóa các phẩm chất ấy thành năng lực sư phạm cụ thể: biết tích hợp giá trị trách nhiệm, hợp tác, tuân thủ pháp luật và phụng sự cộng đồng vào nội dung dạy học công nghệ.

2.3. Thực trạng giáo dục văn hóa chính trị ở các trường đại học công lập hiện nay

Trong những năm qua, các trường đại học đã quan tâm nâng cao chất lượng giáo dục chính trị, tư tưởng; giáo dục đạo đức, lối sống, văn hóa; bồi đắp lòng yêu nước, tự hào, tự tôn dân tộc cho học sinh, sinh viên. Đặc biệt, những định hướng về chuyển đổi số trong giáo dục đã thúc đẩy nhiều cơ sở giáo dục đại học đẩy mạnh hình thức học tập trực tuyến, học liệu số, truyền thông nội bộ và các hoạt động giáo dục công dân - sinh viên trên nền tảng số. Nhiều cuộc thi tìm hiểu lịch sử, chính trị trực tuyến với hình thức thể hiện mới mẻ, gần gũi với thói quen sử dụng thiết bị số đã thu hút đông đảo sinh viên tham gia. Thông qua các kỳ thực tập sư phạm và chiến dịch tình nguyện “Mùa hè xanh”, sinh viên không chỉ được rèn nghề, mà còn có cơ hội trải nghiệm thực tiễn, từ đó bồi đắp tình yêu quê hương và ý thức trách nhiệm cộng đồng.

Mặc dù hệ sinh thái truyền thông số trong giáo dục lý luận chính trị đã hình thành, nhưng còn thiếu tính đồng bộ; năng lực số và bản lĩnh chính trị của sinh viên trong tiếp cận, xử lý thông tin lý luận chính trị trên nền tảng số còn hạn chế; hành lang pháp lý, quy chế quản trị và cơ chế đánh giá trong môi trường số chưa theo kịp yêu cầu mới.

Kết quả khảo sát của tác giả tháng 11/2025, được thực hiện với 520 sinh viên ngành sư phạm công nghệ đang học tại 05 trường đại học công lập (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Hưng Yên, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vinh, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long) cho thấy, khoảng 80% sinh viên nắm được các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tuy nhiên chỉ có khoảng 30% có khả năng vận dụng những kiến thức này để phân tích, lý giải các hiện tượng chính trị - xã hội phức tạp trong thực tiễn. Điều này phản ánh tình trạng tiếp thu mang tính lý thuyết, thiếu chiều sâu phương pháp luận và chưa gắn với thực tiễn.

Bên cạnh đó, về mặt thái độ, có sự “lệch pha” rõ rệt trong ưu tiên học tập: khoảng 75% sinh viên tập trung chủ yếu vào các kỹ năng chuyên môn nhằm phục vụ mục tiêu việc làm trước mắt, từ đó dẫn đến xu hướng xem nhẹ các môn lý luận chính trị. Cách tiếp cận này vô hình trung làm suy giảm khả năng nhìn nhận toàn diện, khiến sinh viên khó nắm bắt được mối quan hệ biện chứng giữa chuyên môn và bối cảnh chính trị - xã hội. Hệ quả là xuất hiện sự tách rời giữa tri thức chuyên ngành và nhận thức chính trị. Không ít sinh viên tỏ ra thụ động trước các sự kiện chính trị quan trọng, thiếu sự quan tâm sâu sắc đến các chủ trương, đường lối phát triển đất nước. Khoảng trống này không chỉ ảnh hưởng đến năng lực tư duy tổng hợp mà còn hạn chế khả năng nhận thức về mối quan hệ giữa độc lập dân tộc và tự chủ công nghệ - một vấn đề có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh hiện nay.

Bên cạnh đó, nhận thức của sinh viên về vai trò của văn hóa chính trị có sự phân hóa. Cụ thể, vai trò định hướng tư tưởng được đánh giá cao nhất, với 45% sinh viên lựa chọn mức “rất quan trọng”, cho thấy phần lớn đã ý thức được văn hóa chính trị là nền tảng tư duy cốt lõi. Đối với vai trò trong hình thành đạo đức nghề nghiệp, tỷ lệ đánh giá cũng tương đối tích cực khi 38% cho là “rất quan trọng” và 35% cho là “quan trọng”, phản ánh nhận thức đúng đắn trong nhóm sinh viên sư phạm công nghệ. Tuy nhiên, khi xét đến vai trò của văn hóa chính trị như một “hệ miễn dịch” trước tin giả và thông tin độc hại trên không gian mạng, mức độ nhận thức lại thấp hơn đáng kể: chỉ 25% đánh giá “rất quan trọng”, trong khi tỷ lệ lựa chọn “bình thường” lên tới 35% (cao nhất trong ba nhóm tiêu chí). Điều này cho thấy năng lực tự đề kháng trước thông tin sai lệch vẫn chưa được sinh viên coi trọng tương xứng, dù đây là kỹ năng thiết yếu trong môi trường số hiện nay.

Thực tiễn hành vi chính trị của sinh viên sư phạm công nghệ cũng củng cố nhận định này. Dữ liệu khảo sát cho thấy có tới 65% sinh viên lựa chọn thái độ “im lặng” khi gặp các thông tin sai lệch hoặc quan điểm xuyên tạc trên mạng, trong khi chỉ khoảng 8% chủ động lên tiếng phản biện hoặc đấu tranh. Sự chênh lệch lớn này phản ánh tình trạng thiếu bản lĩnh chính trị trên không gian mạng: sinh viên có thể nhận biết vấn đề nhưng chưa đủ tự tin, kỹ năng hoặc động lực để hành động.

Những hạn chế nêu trên là hệ quả từ sự tác động đa chiều của các yếu tố chủ quan và khách quan, trong đó nổi bật là những bất cập về nội dung, phương pháp và bối cảnh xã hội. Trước hết, ở phương diện chủ quan, chương trình lý luận chính trị vẫn chủ yếu theo hướng truyền đạt kiến thức kinh điển, nặng tính khái quát, trong khi thiếu các tình huống thực tiễn và sự liên hệ với đặc thù ngành nghề. Hệ quả là, tri thức lý luận khó chuyển hóa thành công cụ tư duy, dẫn đến khoảng cách rõ rệt giữa “nắm được kiến thức” và “vận dụng được trong thực tiễn”. Điều đã được phản ánh qua thực tế khi chỉ khoảng 30% sinh viên có khả năng áp dụng lý luận để phân tích các vấn đề chính trị - xã hội.

Không chỉ dừng lại ở nội dung, phương pháp giảng dạy cũng bộc lộ sự lạc hậu so với đặc điểm của thế hệ sinh viên hiện nay. Lối truyền thụ một chiều khiến quá trình tiếp nhận mang tính thụ động, trong khi sinh viên thời đại số lại có xu hướng học tập qua trải nghiệm, tương tác và trực quan hóa thông tin. Khảo sát cho thấy có tới 70% sinh viên mong muốn các nội dung chính trị được trình bày dưới dạng Infographic, Podcast hoặc công nghệ thực tế ảo thay vì chỉ học qua giáo trình. Con số này cho thấy nhu cầu đổi mới phương pháp là rất rõ ràng và cấp thiết.

Bên cạnh đó, sự thiếu gắn kết giữa đào tạo chuyên môn và giáo dục tư tưởng cũng làm giảm hiệu quả đào tạo toàn diện. Trong thực tế, nhiều giảng viên chuyên ngành chưa chú trọng lồng ghép các nội dung về đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội hay định hướng chính trị vào bài giảng. Điều này dẫn đến tình trạng phân mảnh trong nhận thức: sinh viên có thể giỏi chuyên môn nhưng thiếu nền tảng tư tưởng và định hướng giá trị.

Ở phương diện khách quan, bối cảnh xã hội số đang tạo ra những tác động không nhỏ. Sự bùng nổ của các nội dung giải trí giật gân, cùng với áp lực phải trang bị kỹ năng nghề nghiệp để đáp ứng thị trường lao động, đã khiến nhiều sinh viên ưu tiên “kỹ năng cứng” hơn là tu dưỡng chính trị (thể hiện qua việc khoảng 75% sinh viên đặt mục tiêu nghề nghiệp lên hàng đầu). Không gian mạng với sự lan tỏa mạnh mẽ của các sản phẩm văn hóa xuyên biên giới đang tác động đến hệ giá trị và nhận thức của sinh viên. Trong khi đó, chỉ khoảng 25% sinh viên đánh giá cao vai trò của việc xây dựng “hệ miễn dịch” trước thông tin sai lệch, cho thấy khả năng tự đề kháng còn hạn chế.

Tổng hợp các yếu tố trên cho thấy, vấn đề không chỉ ở nội dung giảng dạy, mà còn ở cách tiếp cận và môi trường giáo dục. Nếu không có sự đổi mới đồng bộ từ chương trình, phương pháp đến nhận thức của đội ngũ giảng viên, đồng thời tăng cường năng lực “đề kháng số” cho sinh viên, thì khoảng cách giữa “học” và “hiểu”, giữa “biết” và “vận dụng” trong lĩnh vực lý luận chính trị sẽ tiếp tục gia tăng, kéo theo những hệ lụy lâu dài đối với chất lượng nguồn nhân lực trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số.

2.4. Giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục văn hóa chính trị

Thứ nhất, xác định rõ mục tiêu học tập theo logic đầu ra - nghề nghiệp - công dân. Thay vì quan niệm giáo dục văn hóa chính trị chủ yếu là truyền đạt một khối lượng kiến thức có sẵn, các trường đại học công lập cần xác định rõ chuẩn đầu ra của nhóm năng lực này đối với sinh viên sư phạm công nghệ. Chuẩn đầu ra ít nhất phải trả lời được năm câu hỏi: sinh viên cần biết gì; tin vào giá trị gì; ứng xử như thế nào; có khả năng phản biện và kiểm chứng ở mức nào; và chuyển hóa những phẩm chất ấy vào hoạt động dạy học công nghệ ra sao. Nghị quyết số 29-NQ/TW đã đặt nền tảng cho sự chuyển hướng từ “trang bị kiến thức” sang phát triển năng lực, phẩm chất. Đại hội XIV tiếp tục yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao trong các ngành nghề chiến lược.

Thứ hai, cần tích hợp giáo dục văn hóa chính trị vào cấu trúc chương trình đào tạo theo hướng liên môn. Giáo dục văn hóa chính trị cho sinh viên sư phạm công nghệ cần được tích hợp xuyên suốt vào các học phần chuyên ngành, phương pháp dạy học và thực tập sư phạm thay vì đứng độc lập, giúp người học vừa vững lý luận vừa giỏi kỹ năng thực tiễn. Khi dạy về AI, dữ liệu lớn, Internet vạn vật, thiết kế hệ thống hay nền tảng học tập số, giảng viên có thể lồng ghép các tình huống về đạo đức công nghệ, chủ quyền dữ liệu, minh bạch thuật toán, bảo vệ người học, tính trung thực học thuật và trách nhiệm nghề nghiệp của người thầy. Có thể tích hợp các chủ đề về sử dụng nguồn tin đáng tin cậy, phân biệt tri thức khoa học với thông tin chưa kiểm chứng, giáo dục kỹ năng số có trách nhiệm cho sinh viên. Chính sự tích hợp này mới làm cho văn hóa chính trị trở thành một nguyên tắc vận hành nghề nghiệp.

Thứ ba, kiến tạo hệ sinh thái học liệu số và truyền thông số có kiểm chứng cho giáo dục văn hóa chính trị. Mỗi trường đại học cần hình thành ít nhất một không gian học liệu cho sinh viên: thư viện số tài liệu nghị quyết, pháp luật và tài liệu đọc mở đã được thẩm định; kho học liệu đa phương tiện như podcast, infographic, video ngắn, bài giảng tương tác; danh mục các nguồn báo chí để sinh viên học cách kiểm chứng và đối chiếu; cùng với các diễn đàn thảo luận số có kiểm soát.

Thứ tư, trong giáo dục văn hóa chính trị cho sinh viên sư phạm công nghệ, cần tăng cường phương pháp nghiên cứu tình huống, tranh biện học thuật, dạy học dự án, mô phỏng tình huống truyền thông, phản biện nguồn tin và thiết kế sản phẩm truyền thông số có trách nhiệm. Ví dụ, thay vì yêu cầu sinh viên chỉ “trình bày quan điểm về an ninh mạng”, có thể giao cho họ phân tích một chuỗi tin giả liên quan đến giáo dục, truy ngược nguồn, đánh giá mức độ tin cậy, đề xuất cách phản hồi của một giáo viên công nghệ và thiết kế một sản phẩm truyền thông ngắn để định hướng người học phổ thông. Cách làm này vừa gắn với logic của khoa học kỹ thuật, vừa buộc người học vận dụng tri thức chính trị - pháp lý trong tình huống cụ thể.

Thứ năm, tăng cường phát triển đội ngũ giảng viên. Thực tiễn lâu nay thường chia cắt hai nhóm: giảng viên lý luận chính trị phụ trách “dạy chính trị”, giảng viên chuyên ngành phụ trách “dạy nghề”. Mô hình này khó tạo nên sự chuyển hóa toàn diện ở sinh viên sư phạm công nghệ. Cần thay bằng cơ chế phối hợp liên khoa giữa giảng viên lý luận chính trị, giảng viên chuyên ngành, cán bộ công tác sinh viên, tổ chức Đoàn - Hội và các đơn vị phụ trách chuyển đổi số.

Về chuyên môn, giảng viên lý luận chính trị cần được bồi dưỡng năng lực số và khả năng thiết kế học liệu mới; ngược lại, giảng viên chuyên ngành cần được bồi dưỡng năng lực lồng ghép đạo đức nghề nghiệp, quy phạm pháp lý, trách nhiệm xã hội và chủ đề chính trị - xã hội vào bài giảng kỹ thuật.

Thứ sáu, gắn giáo dục văn hóa chính trị với trải nghiệm nghề nghiệp và phục vụ cộng đồng. Tinh thần cốt lõi ở đây là làm cho sinh viên hiểu rõ, văn hóa chính trị là nền tảng tinh thần gồm tri thức, ý thức và năng lực hành động chính trị, là động lực định hướng hành vi nghề nghiệp cụ thể. Các hoạt động thực tập sư phạm, thiết kế bài dạy công nghệ, câu lạc bộ nghiên cứu - sáng tạo, hoạt động đoàn thể, tình nguyện cộng đồng và dự án phục vụ xã hội cần trở thành môi trường đánh giá và bồi dưỡng văn hóa chính trị. Một sinh viên sư phạm công nghệ có nền tảng văn hóa chính trị tốt sẽ biết sử dụng công nghệ để giải quyết vấn đề cộng đồng, biết xây dựng môi trường học tập an toàn, biết định hướng người học trước thông tin lệch chuẩn, biết ứng xử có trách nhiệm trên mạng và biết bảo vệ các giá trị pháp lý, đạo đức trong giáo dục.

3. Kết luận

Giáo dục văn hóa chính trị cho sinh viên sư phạm công nghệ trong bối cảnh chuyển đổi số là một nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa có ý nghĩa chiến lược đối với đào tạo nguồn nhân lực sư phạm kỹ thuật ở Việt Nam hiện nay. Sự thay đổi mạnh mẽ của môi trường công nghệ, truyền thông và tri thức đòi hỏi sinh viên sư phạm công nghệ phải trở thành những nhà giáo truyền dẫn không chỉ kỹ năng nghề nghiệp, mà cả chuẩn mực ứng xử, ý thức pháp lý, thái độ công dân và đạo đức sử dụng công nghệ cho thế hệ tương lai.

Để nâng cao hiệu quả giáo dục văn hóa chính trị cho sinh viên sư phạm công nghệ cần gắn giáo dục chính trị với chiến lược phát triển con người, giáo dục và chuyển đổi số của Đảng, Nhà nước; gắn nội dung lý luận với môi trường nghề nghiệp thực của sinh viên sư phạm công nghệ, đặc biệt với đạo đức AI, văn hóa số, kiểm chứng thông tin, chủ quyền dữ liệu và trách nhiệm của người thầy trong không gian mạng; gắn dạy học với đánh giá và với chứng cứ. Khi các yêu cầu này được triển khai đồng bộ, giáo dục văn hóa chính trị mới có thể chuyển từ mô hình “nói cho biết” sang mô hình “bồi dưỡng để hành động”, từ “môn học bắt buộc” thành “năng lực nền tảng” của người thầy công nghệ tương lai.

_________________

Ngày nhận bài: 4/5/2026; Ngày bình duyệt: 20/7/2026; Ngày quyết định đăng: 10/11/2026.

Email tác giả:lananhchitri@gmail.com

Tài liệu tham khảo

Ban Chấp hành Trung ương (4/11/2013). Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.

Bộ Chính trị (2024a). Kết luận số 91-KL/TW ngày 12/8/2021 về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.

Bộ Chính trị (2024b). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

ĐCSVN (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Nguyễn Văn Vĩnh (chủ biên) và tập thể tác giả (2011), Tập bài giảng Chính trị học, Nxb Chính trị - Hành chính, Hà Nội.

UNESCO (2023). Guidance for generative AI in education and research. UNESCO.