Hội thảo khoa học quốc gia “Nâng cao chất lượng các tạp chí khoa học của Việt Nam theo chuẩn Scopus và Web of Science”

Thùy Linh

Tham dự Hội thảo có khoảng 300 đại biểu là đại diện các cơ quan Trung ương, thành phố Hà Nội, các bộ, ngành; đại diện các cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, cơ quan báo chí - xuất bản, cùng các nhà khoa học, chuyên gia và đội ngũ làm công tác tạp chí khoa học.

Hội thảo hướng tới mục tiêu thúc đẩy các tạp chí khoa học Việt Nam phát triển thực chất, chuyên nghiệp, từng bước đáp ứng các chuẩn mực của Scopus và Web of Science, qua đó nâng cao năng lực nghiên cứu và vị thế học thuật. Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 71-NQ/TW đặt ra yêu cầu đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và giáo dục đào tạo, gắn nghiên cứu khoa học với hội nhập quốc tế.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, PGS, TS Vũ Trọng Lâm, Bí thư đảng ủy, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia sự thật khẳng định: Tạp chí khoa học giữ vai trò quan trọng trong công bố, phổ biến tri thức, kết nối hoạt động nghiên cứu với thực tiễn và góp phần phản ánh năng lực khoa học của mỗi cơ sở nghiên cứu, đào tạo cũng như của quốc gia.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc nâng cao chất lượng các tạp chí khoa học của Việt Nam theo tiêu chuẩn của Scopus và Web of Science là yêu cầu cần thiết. Tuy nhiên, đây là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự đầu tư đồng bộ về chất lượng bài viết, quy trình phản biện, đội ngũ biên tập, quản trị tạp chí, đạo đức xuất bản và mức độ quốc tế hóa.

Sự phát triển của tạp chí khoa học không nên chỉ được đánh giá qua số lượng bài công bố hoặc việc gia tăng các chỉ số. Điều quan trọng hơn là xây dựng được nền tảng chất lượng thực chất, uy tín học thuật và khả năng duy trì ổn định, lâu dài. Các tạp chí không thể chỉ dựa vào những hỗ trợ bên ngoài mà cần từng bước nâng cao năng lực nội tại, chuyên nghiệp hóa hoạt động biên tập, xuất bản và phản biện khoa học.

PGS, TS Vũ Trọng Lâm đề nghị các báo cáo tham luận và trao đổi tại Hội thảo cần tập trung làm rõ một số vấn đề có tính nền tảng sau:

Một là, cần đánh giá đúng thực trạng và nhận diện đúng các điểm nghẽn của tạp chí khoa học Việt Nam. Việc đánh giá không chỉ dừng ở số lượng tạp chí đã được lập chỉ mục quốc tế, mà cần đi sâu vào chất lượng nguồn bài, phản biện, năng lực của Hội đồng Biên tập, tính chuyên nghiệp trong quy trình xuất bản, ngoại ngữ, công nghệ, đạo đức nghiên cứu, khả năng thu hút tác giả và mức độ hiện diện trong cộng đồng học thuật quốc tế.

Hai là, cần làm rõ định hướng nâng cao chất lượng dựa trên nội lực của từng đơn vị. Mỗi tạp chí có đặc thù riêng về lĩnh vực chuyên môn, năng lực nghiên cứu và điều kiện phát triển. Do đó, thay vì áp dụng một khuôn mẫu chung, cần xác định các nguyên tắc cốt lõi và lựa chọn mô hình phù hợp với đặc điểm, nguồn lực và định hướng phát triển của từng tạp chí.

Ba là, cần đặc biệt quan tâm đến việc chuyên nghiệp hóa quản trị tạp chí. Chất lượng tạp chí không thể phụ thuộc chủ yếu vào kinh nghiệm cá nhân hay sự tận tụy của các cán bộ biên tập. Toàn bộ quy trình từ tiếp nhận bản thảo, phản biện, biên tập, kiểm tra đạo đức nghiên cứu, xuất bản, lưu trữ đến phổ biến và đo lường tác động khoa học cần từng bước được chuẩn hóa, số hóa và vận hành minh bạch.

Bốn là, bên cạnh hoạt động quản trị, cần coi trọng liêm chính học thuật. Trước áp lực công bố, các chỉ số khoa học và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tạo sinh, các tạp chí cần có quy định rõ ràng về trách nhiệm của tác giả, phản biện, xung đột lợi ích, đạo văn, dữ liệu nghiên cứu và việc sử dụng công cụ AI. Công nghệ cần được ứng dụng để nâng cao hiệu quả xuất bản, nhưng không thể thay thế trách nhiệm và các chuẩn mực học thuật.

Tại Hội thảo, TS Trần Đắc Hiến, Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá khoa học, Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh: Năm 2026 cả nước có 506 tạp chí/kỳ tạp chí thuộc 367 cơ quan tạp chí đạt tiêu chuẩn khoa học Việt Nam, hoạt động trên nhiều lĩnh vực. Trong đó, các cơ sở giáo dục đại học có 245 tạp chí, chiếm 48,4%; các viện nghiên cứu, bệnh viện có 113 tạp chí, chiếm 22,3%. Riêng hai nhóm cơ sở giáo dục đại học và tổ chức nghiên cứu chiếm hơn 70% tổng số tạp chí, cho thấy hoạt động xuất bản khoa học trong nước gắn chặt với các cơ sở nghiên cứu và đào tạo.

Bên cạnh sự phát triển về quy mô, các tạp chí khoa học Việt Nam đã từng bước tiếp cận phương thức xuất bản hiện đại, song mức độ chuẩn hóa, số hóa và quốc tế hóa còn chưa đồng đều. Trong 506 tạp chí được rà soát, 115 tạp chí có công bố bằng tiếng Anh, chiếm 22,7%; 267 tạp chí đã áp dụng DOI cho bài báo, chiếm 52,8%; 231 tạp chí có website đăng tải dữ liệu theo mô hình tạp chí trực tuyến, chiếm 45,7%. Đáng chú ý, vẫn còn 54,3% số tạp chí chưa số hóa, chưa có website đăng tải bài viết; ở một số tạp chí, xuất bản điện tử mới dừng ở việc đưa nội dung bản in lên website, chưa hình thành đầy đủ quy trình từ tiếp nhận bản thảo, phản biện, biên tập đến xuất bản và quản lý dữ liệu.

Bên cạnh đó, hiện nay Việt Nam có 16 tạp chí được lập chỉ mục trong Scopus và/hoặc Web of Science, tương đương khoảng 3,2% tổng số tạp chí được rà soát; trong đó 10 tạp chí thuộc khối cơ sở giáo dục đại học và 6 tạp chí thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Năng lực công bố quốc tế của Việt Nam đang tăng khá nhanh, từ 19.406 công bố trên Scopus năm 2023 lên 22.498 bài năm 2024 và 26.106 bài năm 2025. Những con số này cho thấy quy mô nghiên cứu và công bố quốc tế đang mở rộng, nhưng khả năng hội nhập của hệ thống tạp chí khoa học trong nước vẫn còn dư địa lớn để phát triển

Tại Hội thảo, PGS, TS Nguyễn Hoàng Long, Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải đã chia sẻ kinh nghiệm xây dựng và phát triển Tạp chí Journal of Science and Transport Technology (JSTT) theo chuẩn quốc tế. Được thành lập năm 2021 và định hướng theo chuẩn quốc tế ngay từ đầu, JSTT được Nhà trường trực tiếp đầu tư, quản trị và phát triển chủ yếu bằng nguồn lực nội tại. Sau hơn ba năm, Tạp chí được Scopus chấp nhận lập chỉ mục; khoảng một năm sau tiếp tục nâng hạng từ Q4 lên Q3 và được mở rộng theo định hướng tạp chí quốc tế đa ngành.

Theo PGS, TS Nguyễn Hoàng Long, kinh nghiệm từ JSTT cho thấy các trường đại học Việt Nam có thể chủ động xây dựng thương hiệu xuất bản khoa học, làm chủ quy trình biên tập - phản biện, hạ tầng số, mạng lưới học thuật và định hướng phát triển, đồng thời đạt được sự thừa nhận quốc tế. Để phát triển tạp chí đạt chuẩn quốc tế cần có chiến lược rõ ràng, quản trị chuyên nghiệp, đầu tư bền bỉ và cam kết về chất lượng; đồng thời tăng cường liên kết, chia sẻ chuyên gia, kinh nghiệm và nguồn lực quốc tế hóa giữa các tạp chí và cơ sở giáo dục đại học.

Từ các tham luận và ý kiến trao đổi tại Hội thảo, nhiều đề xuất, giải pháp nhằm nâng cao chất lượng tạp chí khoa học Việt Nam đã được đưa ra. Cụ thể:

Thứ nhất, chuẩn hóa hoạt động xuất bản, bảo đảm duy trì ISSN hợp lệ, xuất bản đúng kỳ; hoàn thiện hệ thống tiếp nhận, xử lý bài trực tuyến; mở rộng phản biện quốc tế; chuẩn hóa thông tin bằng tiếng Anh; nâng cao chất lượng Hội đồng biên tập và mạng lưới chuyên gia, cộng tác viên.

Thứ hai, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong hoạt động xuất bản, chuyển từ công khai chính sách sang bảo đảm và chứng minh việc thực thi; lưu vết đầy đủ quy trình biên tập, phản biện, xử lý xung đột lợi ích và các vấn đề liên quan đến học thuật.

Thứ ba, hiện đại hóa hạ tầng số, từng bước chuyển từ đăng tải bài báo dưới dạng PDF sang quản lý toàn bộ vòng đời bài báo trên môi trường số; ứng dụng các nền tảng xuất bản điện tử, DOI, ORCID, chuẩn hóa metadata và tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu.

Thứ tư, tăng cường liêm chính khoa học và quản lý việc sử dụng AI tạo sinh, hoàn thiện các quy định về phòng ngừa gian lận, đạo văn, lưu trữ dữ liệu nghiên cứu; bảo đảm minh bạch và khai báo việc sử dụng AI trong các công bố khoa học.

Các ý kiến tại Hội thảo cũng đề nghị coi tạp chí khoa học là một cấu phần quan trọng của hạ tầng khoa học và công nghệ, qua đó ưu tiên nguồn lực cho chuyển đổi số, liêm chính và chất lượng xuất bản; tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu, hỗ trợ các tạp chí tiềm năng từng bước đáp ứng tiêu chuẩn Scopus và Web of Science, góp phần xây dựng hệ sinh thái xuất bản khoa học Việt Nam minh bạch, tin cậy và có sức ảnh hưởng quốc tế.

Trong khuôn khổ Hội thảo đã diễn ra Lễ ký kết Biên bản ghi nhớ giữa 20 đơn vị thành viên về phối hợp nâng cao chất lượng tạp chí khoa học Việt Nam theo chuẩn Scopus và Web of Science giai đoạn 2026 - 2030. Việc ký kết tạo cơ sở thúc đẩy hợp tác, chia sẻ nguồn lực và kinh nghiệm giữa các đơn vị trong phát triển tạp chí khoa học theo chuẩn quốc tế.

Theo đó, các đơn vị sẽ chủ động xây dựng lộ trình, bố trí nguồn lực, phấn đấu đến năm 2030 có tạp chí khoa học được lập chỉ mục trong Scopus hoặc Web of Science. Đồng thời, các bên tăng cường hợp tác, chia sẻ kinh nghiệm về quản trị, biên tập, phản biện, quốc tế hóa và chuyển đổi số; phối hợp tổ chức đào tạo, tập huấn chuyên môn, hỗ trợ tự đánh giá theo tiêu chí quốc tế và kết nối các nguồn lực phục vụ phát triển tạp chí.

Cam kết giữa 20 đơn vị là cơ sở để cụ thể hóa mục tiêu nâng cao chất lượng tạp chí bằng các kế hoạch, lộ trình và cơ chế phối hợp rõ ràng, qua đó thúc đẩy quá trình hội nhập quốc tế của các tạp chí khoa học Việt Nam theo hướng thực chất và bền vững.