Thuận lợi và khó khăn, thách thức trong phát huy giá trị văn hóa, nghệ thuật ở Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh mới

ThS HÀ QUỐC CƯỜNG
Nhà hát kịch Thành phố Hồ Chí Minh

1. Mở đầu

Trong kỷ nguyên phát triển mới, phát huy giá trị văn hóa, nghệ thuật không chỉ là yêu cầu phát triển đời sống tinh thần, mà còn là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược đối với xây dựng con người, phát triển đô thị và nâng cao năng lực cạnh tranh. Với bề dày lịch sử, truyền thống cách mạng, hệ thống di sản văn hóa phong phú, đời sống văn nghệ sôi động, đội ngũ văn nghệ sĩ đông đảo và vị thế trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học, giáo dục, giao lưu quốc tế của cả nước, Thành phố Hồ Chí Minh có nhiều điều kiện thuận lợi để chuyển hóa văn hóa, nghệ thuật thành nguồn lực phát triển.

Tuy nhiên, việc phát huy các giá trị văn hóa, nghệ thuật đang có không ít khó khăn: tác động của đô thị hóa nhanh, sự chênh lệch trong thụ hưởng văn hóa, hạn chế của thiết chế văn hóa cơ sở, nguồn lực đầu tư chưa tương xứng, cùng yêu cầu đổi mới phương thức quản lý, sáng tạo và quảng bá trong môi trường số. Vì vậy, nhận diện đúng thuận lợi và khó khăn là cơ sở quan trọng để đề xuất giải pháp phù hợp nhằm phát huy giá trị văn hóa, nghệ thuật ở Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh mới.

2. Nội dung

2.1. Một số thuận lợi và khó khăn trong phát huy giá trị văn hóa, nghệ thuật ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

a) Thuận lợi

Một là, sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền Thành phố ngày càng sâu sát

Trên cơ sở định hướng của Trung ương về văn hóa, văn nghệ: Nghị quyết số 04-NQ/HNTW ngày 14/01/1993 của Ban Chấp hành Trung ương về một số nhiệm vụ văn hóa, văn nghệ những năm trước mắt; Nghị quyết 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước; Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam… Thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành và triển khai nhiều chương trình, kế hoạch quan trọng, tạo cơ sở chính trị, pháp lý cho phát triển văn hóa, nghệ thuật: Chương trình hành động số 45-CTrHĐ/TU ngày 23/12/2008 về thực hiện Nghị quyết số 23-NQ/TW của Bộ Chính trị; Chương trình hành động số 44‑CTrHĐ/TU ngày 19/8/2023 về xây dựng Không gian văn hóa Hồ Chí Minh; Chương trình hành động số 21-CTrHĐ/TU ngày 01/6/2026 của Thành ủy về thực hiện Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị… Trong đó, bám sát Nghị quyết số 80-NQ/TW: “Đẩy mạnh xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; thống nhất trong đa dạng; mang đặc trưng dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học, hiện đại” (Bộ Chính trị, 2025).

Hai là, Thành phố có bề dày lịch sử, nền văn hóa đa dạng và sở hữu nhiều di sản văn hóa có giá trị

Trên nền tảng vùng đất Sài Gòn - Gia Định xưa cùng các tỉnh Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu sau sáp nhập, Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu các giá trị văn hóa, nghệ thuật truyền thống lâu đời, được khẳng định như nguồn lực tinh thần quan trọng cho phát triển. Đây là cơ sở để Thành phố hình thành diện mạo văn hóa riêng, vừa đậm chất Nam Bộ, vừa mang đặc trưng của một đô thị hiện đại, hội nhập và có sức lan tỏa lớn.

Di sản văn hóa là kết tinh từ lịch sử, đời sống và sáng tạo của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Thành phố ngày càng chú trọng hơn đến công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, hệ thống di sản không chỉ lưu giữ ký ức đô thị, dấu ấn đấu tranh cách mạng và bản sắc văn hóa Nam Bộ, mà còn là nguồn lực quan trọng cho giáo dục truyền thống, phát triển du lịch và xây dựng hình ảnh Thành phố. Tính đến hết năm 2025, Thành phố Hồ Chí Minh có 321 di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, trong đó có 4 di tích quốc gia đặc biệt, 99 di tích quốc gia và 218 di tích cấp thành phố. Sau quá trình sáp nhập, trong 10 tháng đầu năm 2025, Thành phố có 226 công trình, địa điểm được đưa vào danh mục kiểm kê di tích. (Linh Bảo, 2025).

Ba là, không gian giao thoa văn hóa đa dạng, cởi mở, giàu sức sáng tạo

Với vị thế là đô thị lớn, nơi hội tụ cư dân đến từ nhiều vùng miền, nhiều cộng đồng nghề nghiệp, tôn giáo, dân tộc và quốc tịch khác nhau, Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ tiếp nhận các giá trị văn hóa phong phú mà còn biết chọn lọc, chuyển hóa những giá trị này thành bản sắc riêng. Chính sự cởi mở, năng động ấy tạo điều kiện để các loại hình văn hóa, nghệ thuật truyền thống và hiện đại cùng tồn tại, tương tác, làm mới lẫn nhau.

Chương trình “Giao lưu hữu nghị năm 2025” tại Thành phố Hồ Chí Minh đã quy tụ đại diện Tổng lãnh sự quán các nước, hiệp hội doanh nghiệp nước ngoài, các đoàn nghệ thuật trong nước và quốc tế; giới thiệu những nét đặc sắc về đất nước, con người, văn hóa của nhiều quốc gia như Pháp, Nga, Cuba, Hà Lan, Thái Lan, Malaysia, Panama, Belarus… hơn 20 tiết mục nghệ thuật truyền thống và đương đại, góp phần tăng cường hiểu biết, tình hữu nghị, đồng thời khẳng định vai trò của văn hóa - văn nghệ như cầu nối giữa nhân dân Việt Nam với bạn bè quốc tế (Cổng Thông tin Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, 2025).

Bốn là, đời sống văn hóa, nghệ thuật của Thành phố khá phong phú, sôi động với đa dạng loại hình

Trong bối cảnh hiện nay, Thành phố không chỉ duy trì các hoạt động văn hoá, nghệ thuật phong phú như: sân khấu, âm nhạc, mỹ thuật, nhiếp ảnh, điện ảnh, triển lãm, báo chí, xuất bản… mà còn mở rộng các hình thức biểu diễn, quảng bá, giao lưu văn hóa trong không gian công cộng, không gian số và các sự kiện chính trị - văn hóa lớn. Điều này góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đô thị năng động, đa tầng, vừa gìn giữ truyền thống, vừa tiếp nhận các phương thức sáng tạo mới.

Trong giai đoạn 2020 - 2025, Thành phố Hồ Chí Minh không ngừng mở rộng các hoạt động sáng tác, quảng bá và biểu diễn nghệ thuật, đưa đời sống văn hóa đến gần hơn với công chúng. Việc đầu tư cho sáng tác, biểu diễn và quảng bá nghệ thuật được xác định là bước đi quan trọng để hình thành nền tảng tinh thần, khơi dậy khát vọng cống hiến của người dân Thành phố. Đặc biệt, năm 2024, Liên hoan phim quốc tế Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ nhất (HIFF 2024) được tổ chức, quy tụ hơn 400 phim dự thi, 87 kịch bản tham gia Vườn ươm kịch bản Việt và thu hút hơn 250.000 lượt khán giả tham dự các hoạt động bên lề. (Cổng Thông tin Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, 2025). Đặc biệt, chuỗi hoạt động “Những ngày Văn học, Nghệ thuật Thành phố Hồ Chí Minh” hằng năm đã trở thành không gian tôn vinh, kết nối và truyền cảm hứng sáng tạo cho văn nghệ sĩ, công chúng yêu nghệ thuật; các tác phẩm văn học, vở diễn, tranh, âm nhạc tiếp tục phản ánh bản lĩnh, nghĩa tình và khát vọng vươn lên của Thành phố.

Sự phong phú về loại hình còn thể hiện ở việc Thành phố quan tâm phát triển các không gian và thiết chế văn hóa cụ thể. Năm 2026, Sở Văn hóa và Thể thao tổ chức khánh thành Con đường Nhiếp ảnh Thành phố Hồ Chí Minh và khai mạc triển lãm ảnh về Thành phố năng động, sáng tạo, nghĩa tình, tiên phong, qua đó lan tỏa hình ảnh, niềm tin và khát vọng phát triển trong giai đoạn mới...

Năm là, nguồn nhân lực văn hóa, nghệ thuật khá dồi dào, tập trung nhiều văn nghệ sĩ, trí thức và các thiết chế văn hóa lớn

Thành phố là nơi tập trung nhiều thế hệ văn nghệ sĩ, trí thức, nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa, cơ sở đào tạo, đơn vị sáng tạo, cơ quan truyền thông và thiết chế văn hóa lớn. Nguồn lực này không chỉ bảo đảm cho đời sống văn hóa, nghệ thuật diễn ra thường xuyên, phong phú, mà còn tạo nền tảng để Thành phố phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng đô thị sáng tạo trong giai đoạn mới.

Sau hơn 50 năm ngày đất nước thống nhất, văn học, nghệ thuật Thành phố Hồ Chí Minh đã không ngừng lớn mạnh, giữ vai trò tiên phong, đồng hành với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển Thành phố. Các hoạt động tổng kết 50 năm văn học, nghệ thuật Thành phố Hồ Chí Minh từ ngày đất nước thống nhất đã khẳng định sự đóng góp quan trọng của đội ngũ văn nghệ sĩ trong phản ánh đời sống, bồi đắp bản sắc văn hóa, lan tỏa các giá trị nhân văn và nuôi dưỡng khát vọng phát triển. Thành phố cũng ghi nhận vai trò của Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Thành phố Hồ Chí Minh trong tập hợp, đoàn kết lực lượng văn nghệ sĩ, thúc đẩy sáng tạo và tham gia xây dựng đời sống văn hóa, nghệ thuật trong thời kỳ mới. Bên cạnh đội ngũ sáng tác, biểu diễn, Thành phố còn có hệ thống bảo tàng, nhà trưng bày, triển lãm cũng quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia, người làm công tác di sản, góp phần bảo tồn, giáo dục truyền thống và phát huy giá trị văn hóa trong đời sống xã hội.

Sáu là, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và công nghiệp văn hóa mở rộng sức lan tỏa giá trị văn hóa, nghệ thuật của thành phố

Đây là yếu tố mới, giúp các giá trị văn hóa, nghệ thuật không chỉ được bảo tồn trong không gian truyền thống, mà còn được lan tỏa rộng hơn qua nền tảng số, sản phẩm sáng tạo, du lịch văn hóa, truyền thông hiện đại và các hoạt động giao lưu quốc tế. Về chuyển đổi số, Thành phố luôn đặt văn hóa trong tổng thể phát triển đô thị hiện đại, kinh tế số, xã hội số và hội nhập sâu rộng. Quy hoạch Thành phố Hồ Chí Minh thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 xác định mục tiêu xây dựng Thành phố trở thành đô thị toàn cầu, văn minh, hiện đại, nghĩa tình, năng động, sáng tạo; là trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại - dịch vụ, văn hóa, giáo dục, khoa học - công nghệ của cả nước, hội nhập quốc tế sâu rộng (Long Hồ, 2025). Định hướng này tạo nền tảng để văn hóa, nghệ thuật được số hóa, quảng bá linh hoạt hơn, tiếp cận công chúng trong và ngoài nước nhanh hơn, nhất là trong bối cảnh truyền thông số trở thành phương thức phổ biến để giới thiệu hình ảnh đô thị, di sản và đời sống sáng tạo.

Phát triển công nghiệp văn hóa đang từng bước trở thành hướng đi quan trọng của Thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình khai thác và phát huy các giá trị văn hóa, nghệ thuật. Thay vì chỉ dừng lại ở các hoạt động văn hóa phục vụ đời sống tinh thần, Thành phố đã chú trọng hơn đến việc chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành giá trị kinh tế, sản phẩm sáng tạo và công cụ quảng bá hình ảnh đô thị., Thành phố xác định, đến năm 2030 tập trung phát triển 8 lĩnh vực công nghiệp văn hóa trọng tâm, gồm: điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, mỹ thuật, nhiếp ảnh, triển lãm, quảng cáo, du lịch văn hóa và thời trang (Đại học Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 2025). Đây là lựa chọn phù hợp với lợi thế của một đô thị lớn, nơi hội tụ đông đảo văn nghệ sĩ, doanh nghiệp truyền thông, quảng cáo, thiết kế, thời trang, đơn vị tổ chức sự kiện và thị trường tiêu dùng văn hóa sôi động. Những kết quả bước đầu cho thấy công nghiệp văn hóa ngày càng khẳng định vai trò trong phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố; giá trị sản xuất của các ngành công nghiệp văn hóa đã tăng từ 3,54% GRDP năm 2020 lên 5,7% GRDP vào cuối năm 2025. (Thiên Phương, 2026).

b) Khó khăn

Bên cạnh những lợi thế, để thúc đẩy phát triển văn hóa - nghệ thuật, Thành phố Hồ Chí Minh cần giải quyết những khó khăn, thách thức:

Thứ nhất, tốc độ đô thị hóa nhanh tạo sức ép đối với việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, nghệ thuật

Trong bối cảnh Thành phố hướng tới mô hình đô thị toàn cầu, phát triển toàn diện, yêu cầu mở rộng hạ tầng, tổ chức lại không gian đô thị, phát triển giao thông, thương mại, dịch vụ ngày càng lớn. Điều đó đặt các di tích, công trình kiến trúc, không gian văn hóa cũ trước nguy cơ bị thu hẹp, biến dạng hoặc mất dần vai trò trong đời sống đô thị nếu thiếu cơ chế bảo tồn đồng bộ.

Thách thức thể hiện rõ ở khu vực trung tâm, nơi tập trung nhiều di tích mang giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa. Năm 2026, Thành phố thành lập Tổ Công tác nghiên cứu phát triển không gian đô thị khu vực trung tâm, bao gồm các trục Lê Lợi - Nguyễn Huệ - Tôn Đức Thắng - Hàm Nghi, Công viên 23/9, khu vực nhà ga Bến Thành, Chợ Bến Thành và không gian ngầm. Việc nghiên cứu phát triển các không gian này cho thấy nhu cầu chỉnh trang, khai thác đô thị rất lớn, đồng thời cũng đòi hỏi phải đánh giá kỹ yếu tố lịch sử, văn hóa, kiến trúc cảnh quan để tránh làm đứt gãy ký ức đô thị.

Thứ hai, sự chênh lệch trong tiếp cận, thụ hưởng văn hóa giữa các khu vực và nhóm dân cư

Là đô thị đặc biệt, trung tâm kinh tế - văn hóa lớn của cả nước, Thành phố có đời sống văn hóa sôi động, nhiều lễ hội, chương trình nghệ thuật, hoạt động sáng tạo được tổ chức thường xuyên. Tuy nhiên, mức độ tiếp cận lại chưa đồng đều giữa khu vực trung tâm với vùng ven, giữa nhóm dân cư có điều kiện kinh tế khá với công nhân, người lao động nhập cư, người dân ở các địa bàn xa trung tâm.

Trên thực tế, nhiều hoạt động nghệ thuật chất lượng cao, không gian sáng tạo, bảo tàng, rạp diễn, thư viện, trung tâm triển lãm vẫn tập trung nhiều ở khu vực nội đô. Trong khi đó, tại một số địa bàn ngoại thành, khu dân cư mới, khu vực có đông công nhân, hệ thống thiết chế văn hóa còn thiếu đồng bộ, cơ sở vật chất xuống cấp, nguồn nhân lực và kinh phí hoạt động hạn chế. Sau sáp nhập, Thành phố Hồ Chí Minh có 38 trung tâm văn hóa - thể thao cấp huyện và hơn 175 trung tâm văn hóa - thể thao cộng đồng, nhưng quá trình tái tổ chức cũng đặt ra khó khăn về cơ sở vật chất, nguồn lực và cơ chế vận hành (Văn Hà, 2025). Điều này làm giảm khả năng lan tỏa giá trị văn hóa, nghệ thuật đến đời sống nhân dân, khiến gây mất cân đối trong phát triển nền tảng tinh thần chung của cộng đồng dân cư.

Thứ ba, nguồn lực đầu tư cho văn hóa, nghệ thuật chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu phát triển

Thực tế cho thấy, hệ thống thiết chế văn hóa của Thành phố vẫn cần tiếp tục được đầu tư về cơ sở vật chất, công nghệ, nhân lực và phương thức vận hành. Quá trình sắp xếp, tái tổ chức hệ thống thiết chế văn hóa - thể thao ở cơ sở cũng đặt ra nhiều khó khăn như cơ sở vật chất xuống cấp, thiếu nguồn lực, cơ chế pháp lý và tài chính chưa rõ ràng. Điều này đòi hỏi Thành phố cần có lộ trình đầu tư đồng bộ, phân cấp quản lý phù hợp, huy động nguồn lực xã hội và bảo đảm các thiết chế hoạt động hiệu quả, phục vụ thiết thực đời sống nhân dân.

Thứ tư, tác động của kinh tế thị trường, truyền thông số và thị hiếu giải trí mới ảnh hưởng đến chất lượng sáng tạo nghệ thuật

Trong bối cảnh truyền thông số phát triển, công chúng tiếp nhận nghệ thuật qua nhiều nền tảng, từ sân khấu, điện ảnh, âm nhạc đến mạng xã hội, video ngắn, livestream... Nếu không được định hướng tốt, nghệ thuật dễ bị cuốn vào logic của thuật toán công nghệ, những nội dung gây chú ý, ít hoặc không có giá trị có thể lấn át những giá trị nghệ thuật chân chính, sáng tạo nghệ thuật công phu. Thách thức đặt ra là phải dung hòa giữa nhu cầu thị trường và sứ mệnh văn hóa. Thành phố có nhiều tiềm năng để trở thành trung tâm sự kiện văn hóa của khu vực, trong đó điện ảnh được nhìn nhận là ngành mũi nhọn trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

Thứ năm, yêu cầu phát triển công nghiệp văn hóa trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu, rộng

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng chỉ rõ: “Các ngành công nghiệp văn hoá và thị trường sản phẩm, dịch vụ văn hoá phát triển chưa tương xứng với tiềm năng” (ĐCSVN, 2026, tr.126). Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, văn hóa đang ngày càng trở thành ngành kinh tế có sức cạnh tranh cao, việc phát huy giá trị văn hóa, nghệ thuật không thể chỉ dừng ở tổ chức sự kiện, biểu diễn hay bảo tồn di sản, mà phải chuyển mạnh sang sản xuất, phân phối, quảng bá và thương mại hóa sản phẩm văn hóa một cách chuyên nghiệp. Áp lực cạnh tranh quốc tế đặt ra nhiều vấn đề đòi hỏi sản phẩm văn hóa phải có bản sắc nhưng vẫn hiện đại; nghệ sĩ phải sáng tạo trong môi trường số; doanh nghiệp văn hóa phải đủ năng lực quản trị, bản quyền, công nghệ và thị trường.

2.2. Giải pháp phát huy giá trị văn hóa, nghệ thuật trong xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh thời gian tới

Một là, nâng cao nhận thức về vai trò của văn hóa, nghệ thuật trong phát triển của Thành phố

Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” (Hồ Chí Minh, 2011b, tr.458); “văn hóa soi đường cho quốc dân đi” (Hồ Chí Minh, 2011a, XXV). Qua đó cho thấy, văn hóa có vai trò định hướng nhận thức, bồi đắp lý tưởng, đạo đức, lối sống, khơi dậy sức mạnh tinh thần và dẫn dắt sự phát triển bền vững của dân tộc. Thấm nhuần tư tưởng Hồ Chí Minh, Thành ủy Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh cần lãnh đạo, chỉ đạo hệ thống chính trị và toàn xã hội nhận thức đúng về vị trí, vai trò của văn hóa, nghệ thuật.

Đồng thời, cần nhất quán quan điểm văn hóa, nghệ thuật không chỉ là lĩnh vực phản ánh đời sống tinh thần, mà còn là nguồn lực nội sinh, nền tảng tinh thần của xã hội. Bám sát Nghị quyết số 80-NQ/TW: “Các cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên và Nhân dân quán triệt, nhận thức đầy đủ, sâu sắc và toàn diện về vai trò nền tảng, sức mạnh nội sinh quan trọng của văn hoá trong phát triển đất nước” (Bộ Chính trị, 2025). Văn hóa phải được đặt ngang tầm với kinh tế, chính trị, xã hội trong các chiến lược, quy hoạch, chương trình phát triển của Thành phố. Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao ý thức trách nhiệm của cán bộ, đảng viên, văn nghệ sĩ, doanh nghiệp và người dân trong bảo tồn, sáng tạo, lan tỏa các giá trị văn hóa, nghệ thuật.

Hai là, hoàn thiện cơ chế, chính sách và tăng cường nguồn lực đầu tư cho văn hóa, nghệ thuật

Thành phố Hồ Chí Minh cần xây dựng cơ chế ưu tiên đầu tư cho các lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật có vai trò nền tảng và có khả năng tạo sức lan tỏa cao. Theo đó, đầu tư cho văn hóa không nên chỉ dừng ở kinh phí tổ chức sự kiện, lễ hội hoặc hoạt động phong trào, mà cần hướng đến xây dựng hạ tầng văn hóa lâu dài, nâng cao chất lượng sáng tạo, mở rộng khả năng tiếp cận và thụ hưởng văn hóa của người dân.

Đẩy mạnh xã hội hóa, huy động sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức xã hội, cộng đồng sáng tạo và người dân. Thành phố cần nghiên cứu cơ chế đặt hàng, tài trợ, đấu thầu, hợp tác công - tư trong sáng tạo, biểu diễn, quảng bá, bảo tồn và phát triển sản phẩm văn hóa. Chú trọng chính sách ưu đãi phù hợp về đất đai, thuế, tín dụng, không gian hoạt động, bản quyền và thủ tục hành chính để thu hút nguồn lực đầu tư vào công nghiệp văn hóa. Đồng thời, cần quan tâm chính sách đãi ngộ, tôn vinh, hỗ trợ đội ngũ văn nghệ sĩ, nghệ nhân, cán bộ văn hóa, nhất là lực lượng trẻ, tài năng sáng tạo và những người gìn giữ di sản.

Ba là, bảo tồn và phát huy hiệu quả giá trị di sản văn hóa, nghệ thuật của Thành phố

Thành phố cần đẩy mạnh công tác rà soát, kiểm kê, phân loại và đánh giá toàn diện hệ thống di sản văn hóa vật thể, phi vật thể trên địa bàn. Nghiên cứu, xây dựng kế hoạch bảo tồn giá trị di sản văn hóa, nghệ thuật phù hợp với từng nhóm di sản, tránh tình trạng bảo tồn hình thức, manh mún hoặc chỉ xử lý khi di sản đã xuống cấp, bị xâm hại. Việc bảo tồn phải gắn với quy hoạch đô thị, chỉnh trang không gian công cộng, phát triển du lịch văn hóa và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Chú trọng phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại theo hướng các di tích, bảo tàng, không gian văn hóa, lễ hội, nghệ thuật truyền thống cần được tổ chức, giới thiệu bằng phương thức hiện đại, hấp dẫn, có khả năng tiếp cận rộng rãi với người dân và du khách. Thành phố cần đẩy mạnh số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu, bản đồ di sản, bảo tàng số, tour trải nghiệm văn hóa, lịch sử; đồng thời, khuyến khích văn nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp sáng tạo khai thác di sản để hình thành sản phẩm văn hóa, nghệ thuật, du lịch có chiều sâu.

Bốn là, phát triển hệ thống thiết chế văn hóa, không gian sáng tạo và môi trường thụ hưởng văn hóa của nhân dân

Thực tế cho thấy, Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị đặc biệt có quy mô dân số lớn, tốc độ đô thị hóa nhanh, cơ cấu dân cư đa dạng và nhu cầu hưởng thụ văn hóa ngày càng cao. Việc xây dựng hệ thống thiết chế văn hóa đồng bộ, hiện đại, gần dân, phục vụ dân có ý nghĩa trực tiếp đối với nâng cao chất lượng đời sống tinh thần và phát triển con người. Vì vậy, cần rà soát, đánh giá thực trạng các thiết chế văn hóa hiện có, nhất là trung tâm văn hóa, nhà văn hóa, thư viện, bảo tàng, rạp hát, không gian biểu diễn, khu vui chơi, công viên, phố đi bộ, không gian sinh hoạt cộng đồng ở cơ sở. Trên cơ sở đó, Thành phố cần ưu tiên đầu tư nâng cấp các thiết chế đã xuống cấp, bổ sung thiết chế còn thiếu đặc biệt ở khu vực vùng ven, khu dân cư mới, khu công nghiệp, khu chế xuất và địa bàn có đông người lao động nhập cư.

Trong phát triển thiết chế văn hóa phải bảo đảm tính công bằng trong tiếp cận, khắc phục tình trạng hoạt động văn hóa tập trung chủ yếu ở khu vực trung tâm, trong khi một bộ phận người dân còn ít cơ hội thụ hưởng các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật có chất lượng. Khuyến khích hình thành các không gian sáng tạo, không gian nghệ thuật cộng đồng, không gian văn hóa ngoài trời, mô hình thư viện mở, bảo tàng tương tác, sân khấu nhỏ, phố sách, phố đi bộ, trung tâm triển lãm và các tổ hợp văn hóa, giải trí phù hợp với đặc điểm đô thị hiện đại.

Năm là, xây dựng đội ngũ văn nghệ sĩ, cán bộ làm công tác văn hóa đáp ứng yêu cầu mới

Khẳng định tầm quan trọng của công tác cán bộ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: “Muôn việc thành công hoặc thất bại đều do cán bộ tốt hay kém”, “cán bộ là cái gốc của mọi công việc” (Hồ Chí Minh, 2011c, X). Quan điểm của Người khẳng định vai trò quyết định của đội ngũ cán bộ đối với chất lượng tổ chức thực hiện nhiệm vụ nói chung, lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật nói riêng. Quán triệt quan điểm này, Thành phố cần quan tâm xây dựng đội ngũ văn nghệ sĩ, cán bộ làm công tác văn hóa có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng, năng lực sáng tạo cao và ý thức trách nhiệm xã hội sâu sắc.

Nghiên cứu, xây dựng đề án nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý văn hóa các cấp. Cán bộ văn hóa phải có tư duy quản trị hiện đại, hiểu biết pháp luật, am hiểu đời sống văn hóa đô thị, có năng lực tổ chức hoạt động, huy động nguồn lực xã hội, ứng dụng công nghệ số và xử lý hiệu quả các vấn đề phát sinh trong môi trường văn hóa mới. Việc đào tạo, bồi dưỡng cán bộ văn hóa cần gắn với yêu cầu phát triển công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và quản lý không gian văn hóa cơ sở.

Mặt khác, cần tạo môi trường thuận lợi để văn nghệ sĩ tự do sáng tạo trong khuôn khổ pháp luật, gắn với đời sống nhân dân, phản ánh sinh động hơi thở của đô thị hiện đại, đồng thời bảo vệ và lan tỏa các giá trị chân - thiện - mỹ. Cần có cơ chế phát hiện, bồi dưỡng, trọng dụng tài năng trẻ; hỗ trợ các tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật; tôn vinh xứng đáng những đóng góp của văn nghệ sĩ, nghệ nhân, nhất là những người gìn giữ di sản văn hóa truyền thống.

Sáu là, đẩy mạnh chuyển đổi số, truyền thông trong quảng bá giá trị văn hóa, nghệ thuật của Thành phố

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia chỉ rõ: “Phát triển văn hoá số bảo đảm giữ gìn bản sắc dân tộc, xây dựng bộ quy tắc ứng xử trên không gian mạng, giảm thiểu tác động tiêu cực của công nghệ số đối với xã hội” (Bộ Chính trị, 2024). Trên cơ sở đó, Thành phố cần xây dựng hệ thống dữ liệu số về di sản văn hóa, di tích lịch sử, bảo tàng, nghệ sĩ, tác phẩm, lễ hội, không gian văn hóa và các loại hình nghệ thuật đặc trưng. Đây là cơ sở quan trọng để quản lý khoa học, bảo tồn lâu dài, đồng thời phục vụ nghiên cứu, giáo dục, du lịch và quảng bá hình ảnh Thành phố. Cùng với đó, cần phát triển các mô hình bảo tàng số, thư viện số, bản đồ di sản số, triển lãm trực tuyến, sân khấu số, kho học liệu văn hóa - nghệ thuật giúp người dân có thể tiếp cận giá trị văn hóa mọi lúc, mọi nơi.

Đổi mới mạnh mẽ công tác truyền thông văn hóa theo hướng xây dựng câu chuyện văn hóa của Thành phố. Các sản phẩm truyền thông cần được thiết kế phù hợp với từng nhóm công chúng, nhất là giới trẻ, người lao động, du khách trong nước và quốc tế; kết hợp hiệu quả giữa báo chí, truyền hình, mạng xã hội, nền tảng số, sản phẩm nghe nhìn và truyền thông đa phương tiện. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa ngành văn hóa với du lịch, giáo dục, công nghệ, ngoại giao, doanh nghiệp sáng tạo và cộng đồng nghệ sĩ để hình thành các sản phẩm quảng bá có chiều sâu, có bản sắc và có sức cạnh tranh.

Bảy là, phát triển công nghiệp văn hóa gắn với hội nhập quốc tế

Đại hội XIV của Đảng chỉ rõ cần: “Hoàn thiện các cơ chế, chính sách đột phá phát triển mạnh công nghiệp văn hoá; phát triển những sản phẩm, loại hình văn hoá độc đáo có sức lan toả để quảng bá, giới thiệu ra thế giới” (ĐCSVN, 2026, tr.272). Vì vậy, việc phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ nhằm mở rộng thị trường giải trí, mà còn phải góp phần lan tỏa bản sắc, lịch sử, con người và tinh thần đô thị Thành phố Hồ Chí Minh. Các sản phẩm văn hóa cần được xây dựng theo hướng chuyên nghiệp, sáng tạo, hiện đại, có khả năng tiếp cận công chúng trong nước và quốc tế, đồng thời vẫn giữ được chiều sâu văn hóa, giá trị nhân văn và bản sắc dân tộc.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định: “Văn hóa phải đi trước một bước, bồi đắp bản lĩnh, củng cố niềm tin, hình thành năng lực mềm quốc gia” (Nguyễn Hồng Điệp, 2025). Do đó, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, Thành phố cần chủ động tổ chức và tham gia các liên hoan, festival, tuần lễ văn hóa, sự kiện nghệ thuật, hội chợ sáng tạo, diễn đàn công nghiệp văn hóa khu vực và thế giới. Qua đó, không chỉ quảng bá sản phẩm văn hóa, nghệ thuật, mà còn xây dựng thương hiệu Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị sáng tạo, cởi mở, nghĩa tình, hiện đại và giàu bản sắc.

3. Kết luận

Phát huy giá trị văn hóa, nghệ thuật ở Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh mới là nhiệm vụ vừa cấp thiết, vừa lâu dài. Đây không chỉ là yêu cầu bảo tồn, lan tỏa các giá trị tốt đẹp đã được hình thành trong lịch sử, mà còn là phương thức quan trọng để xây dựng con người, phát triển xã hội và nâng cao vị thế của Thành phố. Vì vậy, cần tiếp tục nhận diện đúng tiềm năng, tháo gỡ những hạn chế, đổi mới cơ chế, huy động hiệu quả các nguồn lực, qua đó đưa văn hóa, nghệ thuật thực sự trở thành nền tảng tinh thần và động lực phát triển bền vững.

_________________

Ngày nhận bài: 17/7/2026; Ngày bình duyệt: 14/8/2026; Ngày duyệt đăng: 17/9/2026.

Email tác giả: hoangcuongle164@gmail.com

Tài liệu tham khảo

Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Bộ Chính trị (2026). Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Cổng Thông tin Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh (15/10/2025). Khơi dậy khát vọng cống hiến từ sức mạnh văn học-nghệ thuật. https://www.hcmcpv.org.vn

Cổng Thông tin Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh (15/6/2025). Văn hóa - nghệ thuật kết nối tình hữu nghị giữa nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh và bạn bè quốc tế. https://www.hcmcpv.org.vn.

Đại học Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh (15/5/2025). TP Hồ Chí Minh triển khai thực hiện Đề án Công nghiệp văn hóa đến năm 2030. https://www.hutech.edu.vn.

ĐCSVN (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập 2). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011a). Toàn tập (Tập 1). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011b). Toàn tập (Tập 3). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011c). Toàn tập (Tập 5). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Linh Bảo (22/12/2025). Phát huy giá trị di sản văn hóa, định hình bản sắc Thành phố Hồ Chí Minh. https://nhandan.vn.

Long Hồ (14/10/2025). Quy hoạch TPHCM là đô thị toàn cầu, văn minh, hiện đại, nghĩa tình, năng động sáng tạo. https://www.hcmcpv.org.vn.

Nguyễn Hồng Điệp (23/8/2025). Tổng Bí thư Tô Lâm: Văn hóa phải đi trước một bước, bồi đắp bản lĩnh, củng cố niềm tin, hình thành năng lực mềm quốc gia. https://nvsk.vnanet.vn

Thiên Phương (06/01/2026). TP.HCM muốn xây dựng công nghiệp văn hóa thành ngành kinh tế mũi nhọn. https://tuoitre.vn.

Văn Hà (28/11/2025). Để thiết chế văn hoá cơ sở trong vận hành chính quyền 2 cấp hoàn thiện. https://tuoitre.vn.