Việc thực hiện các quy định về cung cấp thông tin cho báo chí hiện nay

ThS TRẦN NGỌC HÀ
Báo Pháp luật Việt Nam

1. Mở đầu

Thông tin là đầu vào thiết yếu của hoạt động báo chí. Chất lượng, tính chính xác và tính kịp thời của tác phẩm báo chí không chỉ phụ thuộc vào năng lực tìm kiếm, xác minh của nhà báo mà còn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ khả năng đáp ứng của các cơ quan, tổ chức và cá nhân nắm giữ thông tin. Đặc biệt, đối với thông tin về quản lý nhà nước, chính sách công, sử dụng nguồn lực công và những vấn đề được dư luận quan tâm, việc cung cấp thông tin đúng thẩm quyền, đầy đủ căn cứ và đúng thời điểm có ý nghĩa quan trọng đối với tính minh bạch của hoạt động công quyền (OECD, 2017; Vũ Công Giao, 2011).

Ở Việt Nam, trách nhiệm cung cấp thông tin cho báo chí được ghi nhận trong hệ thống pháp luật về báo chí và tiếp cận thông tin (Quốc hội, 2013, 2016). Luật Báo chí số 126/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định tại Điều 31 về quyền và nghĩa vụ cung cấp thông tin cho báo chí, trách nhiệm của chủ thể cung cấp và những trường hợp được từ chối (Quốc hội, 2025a). Nghị định số 244/2026/NĐ-CP cụ thể hóa việc phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí của cơ quan hành chính nhà nước (Chính phủ, 2026a). Cùng với đó, Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 và Nghị định số 337/2026/NĐ-CP tạo khuôn khổ thực hiện quyền tiếp cận thông tin của công dân trong bối cảnh mới (Chính phủ, 2026b; Quốc hội, 2026). Việc đánh giá thực thi cần đặt các quy định này trong quan hệ với thực tiễn tác nghiệp, thay vì chỉ dừng ở việc mô tả sự tồn tại của quy phạm.

Trên cơ sở phân tích các quy định pháp luật hiện hành và dữ liệu nghiên cứu của luận án về tiếp cận thông tin của nhà báo, bài viết đánh giá việc thực hiện trách nhiệm cung cấp thông tin qua ba phương diện: tính kịp thời, mức độ đầy đủ, rõ ràng của thông tin và tính minh bạch của quy trình phản hồi. Kết quả dữ liệu khảo sát 425 bản ghi cho thấy mức đáp ứng tổng hợp đạt 2,882/5; cung cấp thông tin đầy đủ đạt 2,760/5; 55,76% bản ghi lựa chọn tình trạng cung cấp chậm và 46,35% lựa chọn việc từ chối chưa rõ lý do. Những kết quả này gợi ra khoảng cách giữa quy định và thực thi, đồng thời cho thấy cần hoàn thiện cơ chế phối hợp, giải trình, chuẩn hóa dữ liệu và giám sát trách nhiệm của chủ thể cung cấp thông tin. Các kết quả định lượng được diễn giải trong giới hạn của bộ dữ liệu nghiên cứu, không suy rộng thành tỷ lệ đại diện cho toàn bộ đội ngũ nhà báo. Phương pháp chủ yếu là phân tích văn bản pháp luật, thống kê mô tả, phân tích tương quan và đối chiếu các nhóm bằng chứng trong hồ sơ nghiên cứu.

2. Nội dung

2.1 Cơ sở pháp lý và yêu cầu thực hiện trách nhiệm cung cấp thông tin cho báo chí

a) Cung cấp thông tin cho báo chí là trách nhiệm gắn với thẩm quyền và trách nhiệm pháp lý

Điều 31 Luật Báo chí năm 2025 xác định, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền có quyền và nghĩa vụ cung cấp thông tin cho báo chí, đồng thời chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung thông tin đã cung cấp (Quốc hội, 2025a). Quy định này thể hiện hai yêu cầu có quan hệ chặt chẽ: chủ thể cung cấp phải xác định đúng thẩm quyền và chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin; cơ quan báo chí phải sử dụng chuẩn xác nội dung được cung cấp và nêu rõ xuất xứ nguồn tin. Như vậy, cung cấp thông tin không đơn thuần là hoạt động hỗ trợ hoặc thiện chí giao tiếp với báo chí, mà là một quan hệ pháp lý gắn với chức năng, nhiệm vụ và trách nhiệm của từng chủ thể (Phạm Hồng Thái, 2011).

Tuy nhiên, nghĩa vụ cung cấp thông tin không đồng nghĩa với việc phải cung cấp mọi thông tin trong mọi hoàn cảnh. Điều 31 Luật Báo chí năm 2025 quy định các trường hợp được từ chối, trong đó có thông tin thuộc bí mật nhà nước, bí mật cá nhân, bí mật gia đình và bí mật khác theo pháp luật; thông tin về vụ án đang điều tra hoặc chưa xét xử, trừ trường hợp luật định; một số thông tin về vụ việc đang thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo hoặc tranh chấp chưa có kết luận chính thức và chưa được phép công bố (Quốc hội, 2018, 2025a). Việc từ chối vì vậy phải dựa trên căn cứ pháp luật cụ thể, không thể thay thế bằng những lý do chung chung như “nhạy cảm”, “nội bộ” hoặc “chưa thống nhất” nếu không thuộc trường hợp pháp luật cho phép.

Đối với nhà báo, quyền tác nghiệp và yêu cầu cung cấp thông tin cần được thực hiện đúng quy định, đúng phạm vi và đúng trình tự. Việc cơ quan báo chí có nhu cầu thông tin phục vụ điều tra, giám sát xã hội không làm mất đi các giới hạn bảo vệ bí mật nhà nước, dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và các lợi ích hợp pháp khác (Quốc hội, 2018, 2025b). Ngược lại, các giới hạn này cũng không nên bị diễn giải mở rộng tùy tiện để né tránh trách nhiệm công khai, giải trình hoặc cung cấp thông tin theo quy định (Tường Duy Kiên, 2011).

b) Cơ chế phát ngôn và cung cấp thông tin của cơ quan hành chính nhà nước

Nghị định số 244/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định chi tiết việc phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí của các cơ quan hành chính nhà nước. Nghị định xác lập các hình thức cung cấp thông tin như tổ chức họp báo; đăng tải nội dung phát ngôn, thông tin trên cổng thông tin điện tử, trang thông tin điện tử và các kênh số chính thức; cùng các hình thức phát ngôn, cung cấp thông tin khác theo quy định (Chính phủ, 2026a). Cơ chế này hướng tới việc duy trì đầu mối phát ngôn, bảo đảm thông tin chính thức được cung cấp có trách nhiệm và tạo điều kiện để báo chí tiếp cận thông tin về hoạt động quản lý, điều hành.

Yêu cầu cốt lõi trong tổ chức thực hiện là bảo đảm sự thống nhất giữa thẩm quyền phát ngôn và năng lực chuyên môn của đơn vị nắm giữ hồ sơ, dữ liệu. Người phát ngôn có vai trò xác nhận, truyền đạt thông tin chính thức nhưng không phải lúc nào cũng trực tiếp quản lý toàn bộ dữ liệu chuyên ngành. Nếu thiếu quy trình phối hợp nội bộ, tình trạng người phát ngôn không có đủ tài liệu để trả lời, trong khi đơn vị chuyên môn có dữ liệu nhưng không được giao trách nhiệm phản hồi, có thể làm phát sinh độ trễ và câu trả lời thiếu chiều sâu. Do đó, thực thi hiệu quả đòi hỏi phối hợp giữa người phát ngôn, văn phòng, bộ phận chuyên môn và bộ phận pháp chế (Phạm Hồng Thái, 2011).

Cần phân biệt phạm vi áp dụng của Nghị định số 244/2026/NĐ-CP với trách nhiệm cung cấp thông tin của doanh nghiệp, tổ chức xã hội, chuyên gia và cá nhân. Các chủ thể này không mặc nhiên chịu cùng một chế độ nghĩa vụ như cơ quan hành chính nhà nước. Nghĩa vụ công bố của doanh nghiệp được xác định theo pháp luật chuyên ngành và các trường hợp có căn cứ pháp lý; ngoài phạm vi đó, việc hợp tác với báo chí cần được thúc đẩy trên cơ sở minh bạch, tự nguyện và tôn trọng tính độc lập nghề nghiệp.

c) Quan hệ giữa pháp luật báo chí và pháp luật tiếp cận thông tin

Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 được ban hành ngày 23/4/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/9/2026, thay thế Luật Tiếp cận thông tin số 104/2016/QH13 (Quốc hội, 2016, 2026). Luật điều chỉnh việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin của công dân và trách nhiệm của cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập thuộc phạm vi luật định trong việc bảo đảm quyền này. Nghị định số 337/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật, nhấn mạnh việc ứng dụng công nghệ số, duy trì cơ sở dữ liệu có hệ thống, bảo đảm khả năng tra cứu, tải về, sử dụng thông tin và nâng cao năng lực của người được giao nhiệm vụ cung cấp thông tin (Chính phủ, 2026b).

Hai nhóm quy định có mối liên hệ nhưng không đồng nhất. Luật Báo chí điều chỉnh trực tiếp quan hệ cung cấp thông tin cho báo chí và trách nhiệm nghề nghiệp của cơ quan báo chí, nhà báo; Luật Tiếp cận thông tin quy định quyền tiếp cận thông tin của công dân và trách nhiệm của các chủ thể thuộc phạm vi điều chỉnh. Trong hoạt động thực tế, nhà báo có thể sử dụng các kênh cung cấp thông tin theo pháp luật báo chí, đồng thời thực hiện quyền tiếp cận thông tin với tư cách công dân khi đáp ứng điều kiện luật định. Việc lựa chọn cơ chế nào phải căn cứ loại thông tin, chủ thể nắm giữ, mục đích, thẩm quyền và trình tự pháp lý tương ứng (Nguyễn Thị Kim Thoa, 2017; Phan Trung Hiền, 2021).

Điểm đáng chú ý của khuôn khổ pháp lý hiện hành là sự kết hợp giữa nghĩa vụ cung cấp thông tin, cơ chế phát ngôn, trách nhiệm công khai dữ liệu và các giới hạn bảo vệ thông tin. Hiệu quả thực thi vì vậy không chỉ được đo bằng số lượng cuộc họp báo hoặc văn bản phản hồi, mà còn phải xem xét thông tin có đến đúng thời điểm, có đủ nội dung cần thiết, có giải thích căn cứ và có thể kiểm chứng, khai thác hay không (OECD, 2017).

2.2. Thực trạng thực hiện trách nhiệm cung cấp thông tin cho báo chí qua dữ liệu nghiên cứu

a) Phạm vi và cách tiếp cận dữ liệu

Phần thực trạng của bài viết sử dụng dữ liệu nghiên cứu về tiếp cận thông tin của nhà báo, gồm 425 bản ghi khảo sát. Các chỉ báo liên quan trực tiếp đến trách nhiệm của chủ thể cung cấp thông tin gồm mức độ kịp thời, mức độ đầy đủ, khả năng giải thích, sự thuận lợi của thủ tục và các rào cản trong quá trình tiếp cận. Bài viết sử dụng thống kê mô tả và các hệ số liên.

Dữ liệu phản ánh câu trả lời trong bộ bản ghi nghiên cứu và không mặc nhiên đại diện thống kê cho toàn bộ đội ngũ nhà báo Việt Nam. Các câu hỏi về rào cản cho phép lựa chọn nhiều phương án nên tổng tỷ lệ có thể vượt 100%. Những kết quả phỏng vấn chỉ được sử dụng như gợi ý diễn giải khi hồ sơ nguồn tương ứng được xác thực; bài viết không dùng các trích dẫn phỏng vấn chưa được kiểm chứng độc lập làm bằng chứng định lượng hoặc kết luận đại diện.

b) Mức độ đáp ứng của chủ thể cung cấp thông tin còn hạn chế

Trong bộ dữ liệu 425 bản ghi, điểm trung bình của thang đo đáp ứng cung cấp thông tin đạt 2,882/5. Xét theo từng chỉ báo, việc giải thích, làm rõ khi cần thiết đạt 2,962/5; thủ tục cung cấp thuận lợi, rõ ràng đạt 2,925/5; cung cấp thông tin kịp thời đạt 2,880/5; và cung cấp đầy đủ trong phạm vi yêu cầu đạt 2,760/5. Như vậy, chỉ báo về tính đầy đủ có điểm trung bình thấp nhất, cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở việc có hay không có phản hồi, mà còn ở mức độ đáp ứng đúng nhu cầu thông tin.

Tỷ lệ lựa chọn mức đánh giá cao (mức 4-5) đối với chỉ báo cung cấp kịp thời là 29,18%; cung cấp đầy đủ là 26,59%; giải thích, làm rõ là 32,24%; thủ tục thuận lợi, rõ ràng là 27,76%. Các tỷ lệ này cho thấy trong bộ dữ liệu, đánh giá tích cực về chất lượng đáp ứng chưa chiếm ưu thế. Cần lưu ý đây là tỷ lệ người trả lời chọn mức 4-5 trên thang đánh giá, không phải tỷ lệ yêu cầu cung cấp thông tin được giải quyết thành công theo nghĩa pháp lý.

Khoảng cách giữa phản hồi hình thức và đáp ứng thực chất có ý nghĩa đáng chú ý. Một cơ quan có thể đã gửi văn bản trả lời hoặc cung cấp phát ngôn, nhưng thông tin được cung cấp vẫn có thể thiếu tài liệu gốc, số liệu chuyên môn, phương pháp tính hoặc mốc thời gian cần thiết để nhà báo kiểm chứng. Khi đó, trách nhiệm cung cấp thông tin chưa được phản ánh đầy đủ bằng tiêu chí “đã trả lời”; mà cần xem xét cả chất lượng, tính đầy đủ trong phạm vi được phép và khả năng truy xuất căn cứ.

c) Độ trễ, sự thiếu đầy đủ và tính thiếu minh bạch của lý do từ chối là những rào cản nổi bật

Kết quả câu hỏi nhiều lựa chọn trong bộ dữ liệu cho thấy 237/425 bản ghi (55,76%) lựa chọn rào cản cung cấp thông tin chậm; 220/425 (51,76%) lựa chọn thông tin thiếu hoặc khó hiểu; 205/425 (48,24%) lựa chọn thủ tục kéo dài; 201/425 (47,29%) lựa chọn khó xác định giới hạn pháp lý; 197/425 (46,35%) lựa chọn từ chối chưa rõ lý do; và 187/425 (44,00%) lựa chọn trở ngại công nghệ hoặc định dạng.

Các rào cản trong quá trình tiếp cận thông tin (N = 425).

Nguồn: Dữ liệu khảo sát của tác giả. Câu hỏi cho phép chọn nhiều phương án.

Ba nhóm rào cản có tỷ lệ lựa chọn cao nhất đều gắn với chất lượng và tiến độ đáp ứng: chậm cung cấp, thông tin thiếu hoặc khó hiểu, và thủ tục kéo dài. Điều này cho thấy hiệu quả thực thi cần được đánh giá theo toàn bộ chu trình xử lý yêu cầu, từ tiếp nhận, xác định đầu mối, phối hợp chuyên môn, rà soát căn cứ pháp lý đến phản hồi. Nếu quy trình nội bộ không quy định rõ người chịu trách nhiệm, thời hạn từng khâu và cơ chế chuyển tiếp khi cơ quan không có thẩm quyền, yêu cầu của báo chí có nguy cơ bị kéo dài hoặc chuyển qua nhiều đầu mối.

Đáng chú ý, 46,35% bản ghi lựa chọn tình trạng từ chối chưa rõ lý do. Kết quả này đặt ra yêu cầu phân biệt giữa từ chối có căn cứ pháp luật và việc không phản hồi hoặc trả lời không nêu rõ căn cứ. Trong trường hợp thông tin thuộc diện hạn chế tiếp cận, cơ quan có trách nhiệm cần xác định quy định áp dụng và phạm vi thông tin bị hạn chế. Nếu một tài liệu chứa đồng thời nội dung được phép cung cấp và nội dung cần bảo vệ, việc xem xét tách phần thông tin phải được thực hiện theo quy định pháp luật tương ứng, thay vì mặc nhiên coi toàn bộ tài liệu là không thể cung cấp (Nguyễn Thị Kim Thoa, 2017; Quốc hội, 2026).

Trở ngại công nghệ, định dạng được 44,00% bản ghi lựa chọn. Điều đó gợi ý rằng công khai thông tin trên môi trường số chưa đồng nghĩa với khả năng khai thác thực chất. Tệp ảnh quét, dữ liệu không có cấu trúc, thiếu mô tả phương pháp và không có thông tin về phiên bản có thể làm tăng thời gian xử lý, gây khó khăn khi so sánh và kiểm chứng. Đây là vấn đề cần được đặt trong mối liên hệ với yêu cầu của Luật Tiếp cận thông tin năm 2026 và Nghị định số 337/2026/NĐ-CP về ứng dụng công nghệ số, duy trì dữ liệu có hệ thống, thuận lợi cho tra cứu và sử dụng (Chính phủ, 2026b; Quốc hội, 2026).

d) Mối liên hệ giữa mức độ đáp ứng và hiệu quả tiếp cận thông tin

Phân tích tương quan trong bộ dữ liệu cho thấy mức độ đáp ứng của chủ thể cung cấp thông tin có tương quan thuận với hiệu quả tiếp cận (r = 0,4613; p < 0,001). Mức độ thuận lợi khi tiếp cận có tương quan thuận với hiệu quả tiếp cận ở mức r = 0,5334 (p < 0,001), trong khi số loại rào cản có tương quan nghịch với hiệu quả tiếp cận (r = -0,3068; p < 0,001). Mô hình hồi quy đa biến được báo cáo có R² = 0,4266 và kiểm định tổng thể p < 0,001.

Các kết quả cho thấy sự đáp ứng của chủ thể nắm giữ thông tin là một thành tố có liên hệ đáng kể với kết quả tiếp cận trong bộ dữ liệu. Khi thông tin được cung cấp kịp thời, đầy đủ trong phạm vi pháp luật cho phép và có giải thích rõ ràng, nhà báo có điều kiện tốt hơn để kiểm chứng, đối chiếu và sử dụng. Ngược lại, khi nhiều loại rào cản đồng thời xuất hiện, hiệu quả tiếp cận có xu hướng thấp hơn.

Tuy nhiên, tương quan và hồi quy trên dữ liệu quan sát không tự chứng minh quan hệ nhân quả. Không thể từ các hệ số này kết luận rằng một biện pháp đơn lẻ chắc chắn làm tăng hiệu quả tiếp cận ở một mức xác định. Các kết quả chỉ cho phép nhận diện mối liên hệ thống kê trong tập dữ liệu và củng cố lập luận rằng trách nhiệm cung cấp thông tin cần được xem xét đồng thời với điều kiện tổ chức, phương thức tiếp cận và năng lực nghề nghiệp của nhà báo.

e) Đánh giá khái quát

Từ các kết quả trên có thể nhận diện một số chuyển biến tích cực: nhà báo sử dụng đồng thời nguồn chính thức, nguồn xã hội và nguồn số; dữ liệu công khai trên môi trường điện tử mở rộng khả năng tìm kiếm thông tin nền; thực hành kiểm chứng và đối chiếu đa nguồn được chú trọng. Trong bộ dữ liệu, tần suất sử dụng nguồn từ cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền đạt 3,654/5; nguồn mạng xã hội và nội dung do người dùng đăng tải đạt 3,623/5; nguồn từ người dân và người liên quan đạt 3,497/5.

Dù vậy, các điểm nghẽn nổi bật vẫn ở độ trễ phản hồi, mức độ đầy đủ và khả năng sử dụng của thông tin, sự thiếu rõ ràng trong lý do từ chối, cũng như sự phân tán đầu mối và khó khăn về định dạng dữ liệu. Đây là khoảng cách giữa việc quy định trách nhiệm trên văn bản và tổ chức thực hiện trong thực tiễn. Mặt khác, không nên quy toàn bộ hạn chế cho cơ quan cung cấp: hiệu quả tiếp cận còn chịu ảnh hưởng bởi năng lực xác định yêu cầu, hiểu biết pháp luật, kỹ năng dữ liệu và cơ chế hỗ trợ của tòa soạn. Vấn đề đặt ra là thiết kế cơ chế phối hợp có trách nhiệm, bảo đảm cả quyền tiếp cận hợp pháp và các giới hạn bảo vệ lợi ích công cộng, quyền riêng tư.

2.3. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện các quy định về cung cấp thông tin cho báo chí

Một là, chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, phân công và phản hồi yêu cầu

Cơ quan hành chính nhà nước cần công khai đầu mối tiếp nhận yêu cầu của báo chí và duy trì quy trình nội bộ thống nhất giữa người phát ngôn, văn phòng, đơn vị chuyên môn và bộ phận pháp chế. Mỗi yêu cầu nên được ghi nhận bằng mã theo dõi, xác định nội dung, thời điểm tiếp nhận, đơn vị xử lý và người chịu trách nhiệm. Đơn vị chuyên môn chuẩn bị dữ liệu, tài liệu và giải thích phương pháp; bộ phận pháp chế rà soát giới hạn tiếp cận; người phát ngôn hoặc người có thẩm quyền xác nhận nội dung phản hồi. Với vấn đề liên ngành, cần xác định cơ quan chủ trì điều phối và trách nhiệm hướng dẫn khi yêu cầu được gửi không đúng thẩm quyền.

Quy trình phải gắn với thời hạn và cơ chế thông báo tiến độ phù hợp quy định pháp luật. Trường hợp chưa thể cung cấp ngay, cơ quan cần thông tin rõ tình trạng xử lý và căn cứ liên quan; trường hợp từ chối phải nêu lý do, căn cứ pháp lý và phạm vi thông tin không thể cung cấp. Cách làm này vừa hạn chế tình trạng yêu cầu bị bỏ quên, vừa tạo cơ sở kiểm tra trách nhiệm giải trình.

Hai là, nâng cao chất lượng, khả năng khai thác và truy xuất dữ liệu công khai

Cơ quan nhà nước cần chuyển từ tư duy công khai theo hình thức sang công khai có khả năng sử dụng. Bên cạnh bản trình bày để đọc, cần ưu tiên định dạng điện tử có thể tìm kiếm, tải về và xử lý khi điều kiện pháp luật, kỹ thuật cho phép. Tập dữ liệu nên có thông tin về cơ quan tạo lập, thời điểm cập nhật, kỳ dữ liệu, đơn vị tính, phương pháp thu thập và phiên bản. Việc chuẩn hóa biểu mẫu và siêu dữ liệu giúp nhà báo đối chiếu nguồn, hạn chế nhầm lẫn giữa các bộ dữ liệu khác nhau (OECD, 2017; Quốc hội, 2024).

Đối với tài liệu có nội dung hỗn hợp, cơ quan cần đánh giá cụ thể phần thông tin thuộc diện được cung cấp và phần cần bảo vệ, áp dụng biện pháp xử lý phù hợp theo quy định hiện hành. Không nên đồng nhất việc một hồ sơ có chứa dữ liệu cá nhân hoặc bí mật được pháp luật bảo vệ với việc toàn bộ hồ sơ đều bị hạn chế. Tuy nhiên, yêu cầu phân tách cũng phải được thực hiện trên cơ sở pháp lý, không làm lộ lọt thông tin được bảo vệ (Quốc hội, 2018, 2025b).

Ba là, gắn trách nhiệm cung cấp thông tin với trách nhiệm người đứng đầu và cơ chế giám sát

Cần xây dựng hệ thống chỉ báo theo dõi thực hiện trách nhiệm cung cấp thông tin, trước hết đối với cơ quan hành chính nhà nước. Các chỉ báo có thể gồm: tỷ lệ yêu cầu được tiếp nhận và phản hồi đúng hạn; tỷ lệ phản hồi có nêu rõ căn cứ; mức độ đầy đủ của thông tin trong phạm vi được phép; số lần chuyển đầu mối; tỷ lệ dữ liệu được cung cấp ở định dạng có thể khai thác; số trường hợp phải đính chính do sai sót. Kết quả theo dõi cần được sử dụng trong kiểm tra công vụ, đánh giá trách nhiệm của người đứng đầu và cải tiến quy trình (Phạm Hồng Thái, 2011; Vũ Công Giao, 2011).

Việc giám sát không nên chỉ tập trung xử lý vi phạm sau khi phát sinh khiếu nại. Cần tăng cường kiểm tra định kỳ, rà soát những nhóm yêu cầu thường bị chậm hoặc trả lời thiếu căn cứ, công khai thông tin tổng hợp về kết quả thực hiện trong phạm vi phù hợp. Các chỉ báo phải được thiết kế đúng phạm vi pháp luật, không tạo ra nghĩa vụ mới trái thẩm quyền hoặc buộc chủ thể ngoài khu vực công cung cấp thông tin vượt quá nghĩa vụ luật định.

Bốn là, phân hóa trách nhiệm theo nhóm chủ thể nắm giữ thông tin

Đối với cơ quan hành chính nhà nước, trọng tâm là thực hiện đầy đủ nghĩa vụ phát ngôn, công khai và cung cấp thông tin theo Luật Báo chí, Nghị định số 244/2026/NĐ-CP và pháp luật về tiếp cận thông tin (Chính phủ, 2026a; Quốc hội, 2025a, 2026). Đối với doanh nghiệp, tổ chức xã hội và đơn vị chuyên môn, cần xác định nghĩa vụ theo pháp luật chuyên ngành, quy định về công bố thông tin và các trường hợp pháp luật quy định cụ thể; đồng thời khuyến khích thiết lập đầu mối truyền thông, chủ động giải thích vấn đề có tác động đến cộng đồng. Đối với chuyên gia và cá nhân, cần bảo đảm tính tự nguyện, minh bạch về lợi ích liên quan, tôn trọng quyền riêng tư và bảo vệ người cung cấp thông tin theo quy định (Quốc hội, 2025a, 2025b).

Cơ chế phân hóa này tránh hai khuynh hướng: một mặt, không làm suy giảm trách nhiệm pháp lý của cơ quan công quyền; mặt khác, không áp đặt chế độ cung cấp thông tin như nhau đối với mọi tổ chức, cá nhân. Mọi hoạt động hợp tác với báo chí cần tôn trọng tính độc lập của nhà báo, không gắn việc cung cấp thông tin với điều kiện can thiệp trái pháp luật vào nội dung tác phẩm.

Năm là, tăng cường năng lực pháp lý và trách nhiệm nghề nghiệp của nhà báo, cơ quan báo chí

Cùng với trách nhiệm của bên cung cấp, nhà báo cần nâng cao năng lực xác định chính xác nhu cầu thông tin, nhận diện chủ thể có thẩm quyền, viện dẫn căn cứ pháp luật phù hợp và lưu trữ dấu vết yêu cầu. Yêu cầu cung cấp nên xác định rõ vấn đề, phạm vi tài liệu, thời điểm, định dạng cần thiết và mục đích sử dụng. Khi nhận được thông tin, nhà báo phải kiểm chứng nguồn gốc, đối chiếu dữ liệu, phân biệt thông tin chính thức với ý kiến, nhận định và thông tin chưa được xác minh (Hội Nhà báo Việt Nam, 2016).

Cơ quan báo chí cần xây dựng quy trình nội bộ về yêu cầu cung cấp thông tin, quản lý hồ sơ liên hệ, hỗ trợ pháp lý khi phát sinh tranh chấp và bảo vệ an toàn nguồn tin. Trong môi trường số, cần có quy trình kiểm tra dữ liệu, hình ảnh, tài liệu điện tử và nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo sinh hoặc hỗ trợ xử lý. Trách nhiệm nâng cao năng lực của nhà báo không thể thay thế nghĩa vụ cung cấp thông tin của cơ quan có thẩm quyền; ngược lại, trách nhiệm của bên cung cấp cũng không loại trừ nghĩa vụ kiểm chứng và sử dụng thông tin chính xác của báo chí.

5. Kết luận

Thực hiện các quy định về cung cấp thông tin cho báo chí là một điều kiện quan trọng để bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và chất lượng thông tin trong đời sống xã hội. Khuôn khổ pháp lý hiện hành, với Luật Báo chí số 126/2025/QH15, Nghị định số 244/2026/NĐ-CP, Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 và Nghị định số 337/2026/NĐ-CP (Chính phủ, 2026a, 2026b; Quốc hội, 2025a, 2026), đã xác lập cơ sở pháp lý cho trách nhiệm cung cấp, phát ngôn, công khai và tiếp cận thông tin, đồng thời quy định các giới hạn cần thiết để bảo vệ lợi ích công cộng và quyền hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Dữ liệu nghiên cứu được sử dụng trong bài viết cho thấy những khó khăn đáng chú ý tập trung ở việc cung cấp chậm, thông tin thiếu hoặc khó hiểu, thủ tục kéo dài và lý do từ chối chưa rõ ràng. Mức đáp ứng tổng hợp 2,882/5 cùng mối tương quan thuận giữa mức đáp ứng và hiệu quả tiếp cận gợi ra vai trò quan trọng của chủ thể nắm giữ thông tin trong quá trình tác nghiệp báo chí. Tuy nhiên, các kết quả chỉ phản ánh bộ dữ liệu nghiên cứu, không thể suy rộng vượt quá phạm vi và chất lượng của mẫu.

Để thu hẹp khoảng cách giữa quy định và thực thi, cần chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, phối hợp và phản hồi; nâng cao chất lượng dữ liệu công khai; minh bạch căn cứ từ chối; gắn trách nhiệm cung cấp thông tin với giám sát và trách nhiệm người đứng đầu; đồng thời phân định đúng nghĩa vụ của từng nhóm chủ thể. Hiệu quả chỉ có thể được bảo đảm khi trách nhiệm của cơ quan cung cấp, năng lực và đạo đức nghề nghiệp của nhà báo, cùng điều kiện hỗ trợ của cơ quan báo chí được thực hiện đồng bộ.

Ngày nhận bài: 9/11/2026; Ngày bình duyệt: 11/11/2026; Ngày quyết định đăng: 13/11/20226

Email tác giả: tranngochaplvn@gmail.com

Tài liệu tham khảo

Chính phủ. (2017). Nghị định số 09/2017/NĐ-CP ngày 09/02/2017 quy định chi tiết việc phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí của các cơ quan hành chính nhà nước. Hà Nội.

Chính phủ. (2026a). Nghị định số 244/2026/NĐ-CP ngày 26/6/2026 quy định chi tiết việc phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí của các cơ quan hành chính nhà nước. Hà Nội.

Chính phủ. (2026b). Nghị định số 337/2026/NĐ-CP ngày 26/8/2026 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Tiếp cận thông tin. Hà Nội.

Hội Nhà báo Việt Nam. (2016). Quyết định số 483/QĐ-HNBVN ngày 16/12/2016 ban hành Quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam. Hà Nội.

Nguyễn Thị Kim Thoa. (2017). Tài liệu tập huấn chuyên sâu về Luật Tiếp cận thông tin. Nxb Tư pháp.

Phạm Hồng Thái. (2011). Quyền tiếp cận thông tin và trách nhiệm của bộ máy hành chính trong bảo đảm những thông tin cho cá nhân, tổ chức. Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.

Phan Trung Hiền. (2021). Pháp luật về quyền tiếp cận thông tin ở Việt Nam. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Quốc hội. (2013). Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hà Nội.

Quốc hội. (2016). Luật Tiếp cận thông tin số 104/2016/QH13 ngày 06/4/2016. Hà Nội.

Quốc hội. (2018). Luật Bảo vệ bí mật nhà nước số 29/2018/QH14. Hà Nội.

Quốc hội. (2024). Luật Dữ liệu số 60/2024/QH15 ngày 30/11/2024. Hà Nội.

Quốc hội. (2025a). Luật Báo chí số 126/2025/QH15 ngày 10/12/2025. Hà Nội.

Quốc hội. (2025b). Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 ngày 26/6/2025. Hà Nội.

Quốc hội. (2026). Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 ngày 23/4/2026. Hà Nội.

Tường Duy Kiên. (2011). Pháp luật về tiếp cận thông tin ở Việt Nam: Những điểm mạnh và hạn chế chủ yếu. Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.

Vũ Công Giao. (2011). Cơ chế bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của các cơ quan nhà nước ở Việt Nam. Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.

OECD. (2017). Open government: The global context and the way forward. OECD Publishing.