Hệ giá trị chân - thiện - mỹ trong tư tưởng Hồ Chí Minh

PGS, TS NGUYỄN THU NGHĨA
Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

1. Mở đầu

Hệ giá trị chân - thiện - mỹ, với tư cách là sự kết tinh những giá trị phổ quát của nhân loại, không chỉ phản ánh khát vọng hướng tới cái đúng, cái tốt và cái đẹp của con người mà còn là thước đo trình độ văn minh và chiều sâu văn hóa của mỗi xã hội. Ở Việt Nam, hệ giá trị này đã được định hình, đồng thời tiếp nhận, chuyển hóa và phát triển một cách sáng tạo trong dòng chảy văn hóa dân tộc, đặc biệt được thể hiện tập trung và sâu sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh.

Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà cách mạng vĩ đại, lãnh tụ thiên tài của dân tộc Việt Nam, là nhà tư tưởng lớn, nhà văn hóa kiệt xuất. Người luôn đặt con người vào vị trí trung tâm, coi việc xây dựng con người Việt Nam mới - phát triển toàn diện cả về trí tuệ, đạo đức và thẩm mỹ là mục tiêu căn bản, lâu dài của sự nghiệp cách mạng. Tư tưởng Hồ Chí Minh về chân - thiện - mỹ không tồn tại như những phạm trù trừu tượng, tách rời thực tiễn, mà luôn gắn bó chặt chẽ với đời sống xã hội, với sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng đất nước và nâng cao phẩm giá con người.

Ba giá trị chân - thiện - mỹ không hiện diện một cách rời rạc mà đan xen, bổ sung cho nhau, hình thành một hệ giá trị thống nhất, mang tính phổ quát của nhân loại nhưng được biểu hiện sinh động trong không gian văn hóa Việt Nam.

Trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, hội nhập quốc tế và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, việc nghiên cứu và làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị chân - thiện - mỹ càng trở nên có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Những biểu hiện suy thoái đạo đức, lối sống thực dụng, lệch chuẩn thẩm mỹ và khủng hoảng giá trị trong một bộ phận xã hội đặt ra yêu cầu cấp thiết phải vận dụng và phát triển các giá trị nền tảng, bền vững đã được Hồ Chí Minh xác lập và nêu gương trong suốt cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Người.

Xuất phát từ những phân tích trên, bài viết đi sâu, làm rõ những nội dung cơ bản của hệ giá trị chân - thiện - mỹ và cách tiếp cận, quan điểm cũng như sự thể hiện sinh động của các giá trị đó trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Qua đó, bài viết góp phần khẳng định giá trị bền vững của tư tưởng Hồ Chí Minh trong việc định hướng xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về trí - đức - thể - mỹ, đồng thời gợi mở một số ý nghĩa đối với công cuộc xây dựng văn hóa, đạo đức và đời sống tinh thần của xã hội Việt Nam hiện nay.

2. Nội dung

2.1. Hệ giá trị chân - thiện - mỹ

Hệ giá trị chân - thiện - mỹ được tạo bởi ba yếu tố cốt lõi của nhân cách và đạo đức con người, biểu trưng cho những phẩm chất mà con người cần hướng tới để có một cuộc sống trọn vẹn và ý nghĩa.

Giá trị “chân” có nghĩa là chân lý và sự thật, đại diện cho tính trung thực, lòng tin và minh bạch. Trong hệ giá trị chân - thiện - mỹ, “chân” là yếu tố then chốt nhằm bảo đảm sự đáng tin cậy và tính chính trực của mỗi cá nhân cũng như sự minh bạch và liêm chính trong hoạt động xã hội. Giá trị “chân” đòi hỏi cá nhân phải dũng cảm đối diện với sự thật, tránh xa những hành vi giả dối, đồng thời có trách nhiệm với lời nói và hành động của mình.

Giá trị “chân” giữ vai trò quan trọng trong cuộc sống cá nhân và xã hội. Đối với cá nhân, giá trị “chân” là nền tảng giúp mỗi người xây dựng sự tự tin và được người khác tín nhiệm. Khi trung thực với chính mình và người khác, cá nhân không chỉ có được sự tôn trọng từ cộng đồng mà còn phát triển lòng tự trọng, giúp duy trì sự cân bằng và hài hòa trong đời sống tinh thần.

Đối với xã hội, giá trị “chân” đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập lòng tin và thúc đẩy sự minh bạch. Một xã hội coi trọng sự thật là một xã hội minh bạch và công bằng. Khi giá trị “chân” được đề cao, các hoạt động xã hội và chính trị cũng trở nên minh bạch, từ đó tạo dựng được lòng tin của nhân dân.

Giá trị “thiện” tượng trưng cho lòng nhân ái, tình yêu thương và sự tử tế. Trong hệ giá trị chân - thiện - mỹ, giá trị “thiện” không chỉ đại diện cho các hành vi tốt đẹp, tử tế hằng ngày mà còn là lòng bao dung và tinh thần hy sinh vì lợi ích của người khác và của cộng đồng. Thiện hướng đến việc hành động có đạo đức, tôn trọng người khác và xây dựng các mối quan hệ dựa trên tình cảm chân thành và lòng tốt.

Giá trị “thiện” có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành chuẩn mực đạo đức cá nhân và xã hội. Ở cấp độ cá nhân, “thiện” giúp con người xây dựng lòng từ bi, cảm thông và nhân ái. Một người sống “thiện” là người không chỉ tìm thấy hạnh phúc cho mình mà còn lan tỏa hạnh phúc cho những người xung quanh, góp phần xây dựng các mối quan hệ tích cực. Về mặt xã hội, giá trị “thiện” là nền tảng để xây dựng các chuẩn mực đạo đức và tạo dựng một cộng đồng đoàn kết, biết yêu thương và chia sẻ. Trong xã hội, lòng tốt và sự tử tế được đề cao sẽ tránh xa những xung đột và bạo lực, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của các hoạt động nhân đạo và thiện nguyện.

Giá trị “mỹ” là giá trị biểu tượng cho cái đẹp, bao gồm vẻ đẹp trong tự nhiên, tâm hồn, cái đẹp của nghệ thuật và sự hài hòa trong phong cách sống. Giá trị “mỹ” không chỉ là cái đẹp ngoại hình mà còn là cái đẹp trong nội tâm và lối sống có văn hóa.

Trong hệ giá trị chân - thiện - mỹ, giá trị “mỹ” khuyến khích con người tìm kiếm cái đẹp và biết trân trọng nó, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển các giá trị văn hóa tinh thần.

Trong bối cảnh văn hóa Việt Nam, giá trị “mỹ” thể hiện vai trò đặc biệt quan trọng. Trong văn hóa - nghệ thuật Việt Nam, giá trị “mỹ” được thể hiện qua các giá trị thẩm mỹ của nghệ thuật truyền thống như: tranh Đông Hồ, nghệ thuật ca Trù, hát Xẩm, vẻ đẹp của trang phục áo dài truyền thống, lòng hiếu khách và lối sống giản dị,... Giá trị “mỹ” giúp người Việt Nam trân trọng và bảo tồn các di sản văn hóa dân tộc, đồng thời có cái nhìn sâu sắc về giá trị tinh thần, giúp duy trì bản sắc văn hóa trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Mối quan hệ giữa các yếu tố trong hệ giá trị chân - thiện - mỹ chính là sự cân bằng và hài hòa. Hệ giá trị này là những yếu tố bổ trợ lẫn nhau để xây dựng một cuộc sống lành mạnh và một xã hội ổn định. Nếu thiếu đi bất kỳ yếu tố nào, hệ giá trị sẽ mất đi sự toàn diện và có thể gây ra những lệch lạc trong cách nhìn nhận và hành xử của con người. Ở Việt Nam, hệ giá chân - thiện - mỹ được xem như đỉnh cao của những giá trị tinh thần, là mục tiêu mà mỗi con người cần hướng đến để khẳng định sự hoàn thiện và sự phát triển của bản thân.

2.2. Tư tưởng Hồ Chí Minh về giá trị “chân”

Xây dựng con người Việt Nam mới phát triển toàn diện là trọng tâm xuyên suốt trong tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Người khẳng định: “Con người là vốn quý nhất”⁽¹⁾. Xuất phát từ lập trường tư tưởng ấy, mọi hành động của Hồ Chí Minh luôn hướng đến việc giáo dục và phát triển con người, thể hiện rõ qua lời dạy sâu sắc: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người”⁽²⁾.

Hồ Chí Minh coi trung thực là một biểu hiện của “chân”, một giá trị nền tảng trong cách mạng và xây dựng xã hội. Người luôn yêu cầu cán bộ, đảng viên phải nói đi đôi với làm, không được nói một đằng, làm một nẻo. Không được: “Miệng thì nói dân chủ, nhưng làm việc thì họ theo lối “quan” chủ. Miệng thì nói “phụng sự quần chúng”, nhưng họ làm trái ngược với lợi ích của quần chúng, trái ngược với phương châm và chính sách của Đảng và Chính phủ”⁽³⁾.

Hồ Chí Minh cho rằng, để con người có thể tự do và phát triển, cần trang bị cho họ tri thức, giúp họ hiểu đúng bản chất sự vật, hiện tượng. Quan điểm này được thể hiện qua sự quan tâm đặc biệt của Người đến việc xóa mù chữ, phát triển giáo dục để “ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành”⁽⁴⁾. Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Người đề cao sự thật và sự minh bạch. Quan điểm “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”⁽⁵⁾ và “Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được”⁽⁶⁾ thể hiện niềm tin của Người vào một chân lý mang tính phổ quát, là nền tảng cho cuộc đấu tranh vì dân tộc và con người.

Hồ Chí Minh khẳng định: “Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân”⁽⁷⁾. Người căn dặn cán bộ, muốn hướng dẫn nhân dân, mình phải làm mực thước trước: “Trước mặt quần chúng, không phải ta cứ viết lên trán chữ “cộng sản” mà ta được họ yêu mến. Quần chúng chỉ quý mến những người có tư cách, đạo đức. Muốn hướng dẫn nhân dân, mình phải làm mực thước cho người ta bắt chước... Hô hào dân tiết kiệm, mình phải tiết kiệm trước đã”⁽⁸⁾. Do đó, Người kiên quyết đấu tranh chống lại những biểu hiện trái ngược với giá trị “chân” như: quan liêu, tham nhũng, giả dối, hay bóp méo sự thật. Người coi đây là những yếu tố làm suy yếu cách mạng và tổn hại đến nhân dân.

2.3. Tư tưởng Hồ Chí Minh về giá trị “thiện”

Tư tưởng Hồ Chí Minh về giá trị “thiện” không chỉ là sự tổng hòa của các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam mà còn được mở rộng, phát triển trên cơ sở tiếp thu tinh hoa đạo đức nhân loại và thực tiễn cách mạng. Tư tưởng này mang tính thực tiễn, là kim chỉ nam cho sự phát triển con người toàn diện trong xã hội. Hồ Chí Minh coi đạo đức là yếu tố căn bản nhất để xây dựng con người cách mạng. Người khẳng định: “Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn. Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân”⁽⁹⁾.

Khi đề cập đến vấn đề thiện - ác, Chủ tịch Hồ Chí Minh giải thích: “Trên quả đất, có hàng muôn triệu người. Song số người ấy có thể chia thành hai hạng: Người THIỆN và người ÁC. Trong xã hội, tuy có trăm công, nghìn việc. Song những công việc ấy có thể chia làm 2 thứ: việc CHÍNH và việc TÀ. Làm việc CHÍNH, là người THIỆN. Làm việc TÀ là người ÁC”⁽¹⁰⁾.

Hồ Chí Minh quan niệm, đạo đức không chỉ là phẩm chất cá nhân mà còn là sức mạnh chính trị và xã hội. Đạo đức cách mạng là giá trị gắn bó chặt chẽ với lợi ích của nhân dân, của quốc gia, dân tộc. “Đạo đức cách mạng là bất kỳ ở cương vị nào, bất kỳ làm công việc gì, đều không sợ khó, không sợ khổ, đều một lòng một dạ phục vụ lợi ích chung của giai cấp, của nhân dân, đều nhằm mục đích xây dựng chủ nghĩa xã hội”⁽¹¹⁾. “Việc gì có lợi cho dân phải hết sức làm, việc gì có hại cho dân phải hết sức tránh”⁽¹²⁾ chính là tôn chỉ đạo đức cách mạng của Hồ Chí Minh. Với Người, những phẩm chất này không chỉ giúp xây dựng nhân cách cá nhân mà còn là nền tảng để chống lại những biểu hiện tiêu cực như tham nhũng, quan liêu, lãng phí.

Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh yếu tố cốt lõi của đạo đức là tình yêu thương và lòng nhân ái. Trong tư tưởng của Người, lòng nhân ái không chỉ dừng lại ở mức độ cá nhân, mà được mở rộng tới cộng đồng, quốc gia và toàn nhân loại. Người luôn trăn trở với những khó khăn, khổ cực mà nhân dân phải chịu đựng, đặc biệt là tầng lớp nghèo khó, bị áp bức. Đặc biệt, lòng nhân ái của Người không chỉ dành riêng cho dân tộc Việt Nam mà còn hướng đến toàn nhân loại. Người luôn kêu gọi tình đoàn kết quốc tế, sự hòa bình và hợp tác giữa các dân tộc trên thế giới.

Hồ Chí Minh yêu cầu đạo đức không chỉ dừng lại ở lý thuyết hay lời nói suông mà phải được thể hiện qua hành động cụ thể. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thực hành đạo đức trong đời sống hằng ngày, đặc biệt là với những người làm cách mạng. Chính sự thống nhất giữa lời nói và hành động đã làm nên uy tín đạo đức và ảnh hưởng sâu sắc của Hồ Chí Minh. Người cho rằng, đạo đức không phải là giá trị có sẵn mà phải được rèn luyện, phấn đấu không ngừng trong suốt cuộc đời. Người nói: “Đạo đức cách mạng không phải trên trời sa xuống. Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hằng ngày mà phát triển và củng cố. Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong”⁽¹³⁾. Người luôn yêu cầu cán bộ, đảng viên và nhân dân phải không ngừng học hỏi, tự phê bình và sửa chữa khuyết điểm để hoàn thiện bản thân. Tư tưởng này là sự nhấn mạnh tính chủ động của mỗi cá nhân trong việc xây dựng đạo đức.

Bên cạnh việc xây dựng đạo đức, Hồ Chí Minh kiên quyết phê phán những biểu hiện trái ngược với giá trị đạo đức, như: chủ nghĩa cá nhân, tham nhũng, quan liêu. Người coi chủ nghĩa cá nhân là “giặc nội xâm” làm suy yếu đạo đức cách mạng và sức mạnh đoàn kết của nhân dân. Tham nhũng, quan liêu không chỉ gây tổn hại cho nhân dân mà còn làm mất lòng tin vào sự nghiệp cách mạng.

Đối với Hồ Chí Minh, “thiện” không chỉ là giá trị cá nhân mà còn là nền tảng để xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh. Người khẳng định rằng, để xã hội trở nên tốt đẹp, mỗi cá nhân phải rèn luyện đạo đức, và đạo đức cá nhân phải phục vụ lợi ích chung. Người nói: “Người cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng, mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng vẻ vang”⁽¹⁴⁾.

2.4. Tư tưởng Hồ Chí Minh về giá trị “mỹ”

Hồ Chí Minh không chỉ là nhà cách mạng vĩ đại mà còn là một nhà tư tưởng lớn với nhãn quan sâu sắc về giá trị “mỹ”. Quan điểm của Người về giá trị “mỹ” không chỉ dừng lại ở khía cạnh thẩm mỹ trong nghệ thuật mà còn được mở rộng sang đời sống xã hội, văn hóa, đạo đức và sự nghiệp cách mạng. Tư tưởng này thể hiện sự hòa quyện giữa cái đẹp của truyền thống dân tộc và tính phổ quát của nhân loại.

Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, cái đẹp không phải là một giá trị trừu tượng, mà xuất phát từ thực tiễn cuộc sống, phục vụ con người và sự tiến bộ của xã hội. Trong tư tưởng của Người, cái đẹp luôn gắn với người lao động, vẻ đẹp trong sự cống hiến, lao động sáng tạo của con người. Hồ Chí Minh coi cái đẹp là một phần không thể tách rời của đạo đức. Cái đẹp chân chính phải song hành với thiện, tức là điều tốt đẹp trong hành động và tư tưởng. Người luôn cho rằng, cái đẹp phải đi đôi với cái thiện. Điều này thể hiện qua việc Hồ Chí Minh đề cao các giá trị như lòng nhân ái, sự chân thành, tinh thần đoàn kết và ý chí phấn đấu vì lợi ích của nhân dân. Theo Người, cái đẹp không chỉ đơn thuần là giá trị thẩm mỹ, mà còn phải góp phần làm cho con người trở nên tốt đẹp hơn, xã hội trở nên công bằng và văn minh hơn. Do vậy, Người luôn phê phán những biểu hiện phản giá trị mỹ như giả dối, phô trương, hình thức hoặc các giá trị lệch lạc làm suy thoái đạo đức xã hội, tác động xấu cho xã hội.

Trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật, Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh nghệ thuật phải phục vụ cách mạng và nhân dân. Tư tưởng của Người về cái đẹp trong nghệ thuật nhấn mạnh tính chân thực và ý nghĩa xã hội. Người yêu cầu văn học, nghệ thuật không được tách rời khỏi cuộc sống, mà phải phản ánh chân thực đời sống, nâng cao tinh thần cách mạng và giáo dục đạo đức cho con người. “Miêu tả cho hay, cho chân thật và cho hùng hồn những người, những việc ấy, bằng văn, bằng thơ, bằng vẽ và bằng các nghệ thuật khác, v.v.. Đó cũng là một trách nhiệm của các cán bộ văn nghệ góp phần tích cực vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thực hiện hòa bình thống nhất nước nhà”⁽¹⁵⁾.

Nghệ thuật không chỉ dừng lại ở miêu tả cái đẹp mà còn phải phục vụ mục tiêu tốt đẹp, hướng con người đến lý tưởng cao cả, khơi dậy lòng yêu nước, yêu hòa bình. Người thấy rất rõ cái đẹp và vai trò của người nghệ sĩ. Người mong muốn, cái đẹp trong văn hóa nghệ thuật phải trở thành công cụ đấu tranh vì sự tiến bộ của xã hội. Trên Báo Cứu quốc, số 1986, ngày 05-01-1952, Người nhấn mạnh: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy”⁽¹⁶⁾.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, cái đẹp không tách rời cái thiện và cái thật. Cái đẹp đích thực không chỉ là sự hài hòa về hình thức mà phải chứa đựng nội dung tư tưởng tiến bộ, làm cho con người hướng thiện và sống nhân văn hơn. Do vậy, Người đánh giá hình ảnh “chim bồ câu hòa bình” của Picasso là “biểu hiện một cách rực rỡ” niềm tin mãnh liệt vào hòa bình. Khi nghệ thuật gắn với lý tưởng cao cả, nó sẽ vượt qua biên giới quốc gia để trở thành tài sản chung của nhân loại.

Hồ Chí Minh rất trân trọng và khuyến khích bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời kết hợp với tinh hoa văn hóa nhân loại. Người có tầm nhìn sâu rộng về sự kết nối giữa cái đẹp của dân tộc và cái đẹp của nhân loại. Người không chỉ khuyến khích bảo tồn và phát huy giá trị thẩm mỹ dân tộc mà còn mở rộng quan niệm này ra phạm vi toàn cầu. Quan điểm của Người phản ánh sự giao thoa giữa tinh thần yêu nước và tư tưởng quốc tế. Cái đẹp của Việt Nam thể hiện qua tinh thần bất khuất, đoàn kết và sáng tạo. Cái đẹp của nhân loại thể hiện qua các giá trị phổ quát như tự do, bình đẳng và bác ái.

3. Kết luận

Tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị chân - thiện - mỹ là một chỉnh thể thống nhất, thể hiện chiều sâu tư tưởng, giá trị nhân văn và tầm nhìn chiến lược của Người đối với sự phát triển con người và xã hội. Các giá trị chân - thiện - mỹ trong tư tưởng Hồ Chí Minh không tồn tại như những phạm trù trừu tượng, mà luôn gắn bó chặt chẽ với thực tiễn cách mạng, với lợi ích của nhân dân và mục tiêu giải phóng, phát triển con người. Sự thống nhất biện chứng giữa ba giá trị này tạo nên nền tảng tư tưởng quan trọng cho việc xây dựng con người phát triển toàn diện.

Trong bối cảnh hiện nay, tư tưởng Hồ Chí Minh về chân - thiện - mỹ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự nghiệp xây dựng con người Việt Nam. Việc quán triệt và vận dụng hệ giá trị này góp phần định hướng giáo dục đạo đức, lối sống, xây dựng nhân cách con người Việt Nam vừa có bản lĩnh chính trị, tri thức và năng lực sáng tạo, vừa có phẩm chất đạo đức trong sáng và đời sống tinh thần phong phú. Đây cũng là cơ sở quan trọng để đấu tranh khắc phục những biểu hiện lệch chuẩn về giá trị, suy thoái đạo đức, lối sống thực dụng và những lệch lạc trong cảm thụ thẩm mỹ trong một bộ phận xã hội hiện nay. Do vậy, cần tiếp tục nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về chân - thiện - mỹ trong mối liên hệ với xây dựng hệ giá trị quốc gia và hệ giá trị văn hóa Việt Nam; đẩy mạnh vận dụng hệ giá trị này trong giáo dục, đào tạo, hoạt động văn hóa - nghệ thuật và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh; đồng thời, nghiên cứu sự thích ứng và phát triển sáng tạo hệ giá trị chân - thiện - mỹ trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và những biến đổi sâu sắc của đời sống xã hội hiện nay.

_________________

Ngày nhận bài: 0 -02-2026; Ngày bình duyệt:3-3-2026; Ngày duyệt đăng: 8-3-2026.

Email tác giả: nguyenthunghia75@gmail.com

(1) Tường Vy (2021). 29-9-1962: Bác căn dặn sức khỏe là vốn quý nhất của con người, https://www.qdnd.vn, ngày 29-9-2021.

(2), (13), (14) Hồ Chí Minh : Toàn tập, t.11, Sđd, tr. 528 , 612, 601.

(3), (16) Hồ Chí Minh : Toàn tập, t.7, Sđd, tr. 176 , 246.

(4), (6) Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.4, Sđd tr.187, 1.

(5) Hồ Chí Minh : Toàn tập, t.15, Sđd, tr. 130.

(7) Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.5, Sđd tr.292.

(8), (10) Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.6, Sđd, tr.16, 129.

(9) Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.5, Sđd, tr.292.

(11), (15) Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.13, Sđd, tr.90, 392.

(12) Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.4, Sđd, tr.51.