Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người và giá trị vận dụng

TS NGUYỄN THỊ MINH THÙY
Học viện Báo chí và Tuyên truyền

1. Mở đầu

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, vấn đề con người là một nội dung trung tâm, xuyên suốt. Mặc dù Hồ Chí Minh không để lại một chuyên luận riêng về “triết lý phát triển con người”, nhưng qua các tác phẩm, bài nói, bài viết và thực tiễn hoạt động cách mạng, có thể khái quát một hệ thống quan điểm nhất quán về con người: con người vừa là mục tiêu, vừa là chủ thể, đồng thời là động lực của sự nghiệp cách mạng và phát triển xã hội. Trong Tuyên ngôn độc lập năm 1945, Hồ Chí Minh đã khẳng định chân lý: “Tất cả mọi người đều sinh ra bình đẳng...” (Hồ Chí Minh, 2011c, tr.1), thể hiện tư tưởng đề cao quyền con người và giá trị phổ quát của con người. Đến Di chúc, Người tiếp tục nhấn mạnh: “Đầu tiên là công việc đối với con người” (Hồ Chí Minh, 2011i, tr.616), khẳng định mọi chủ trương, chính sách và hoạt động cách mạng đều phải hướng tới con người và vì con người. Đó chính là hạt nhân trong quan điểm của Hồ Chí Minh về phát triển con người.

Đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, trong đó đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức và xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao là những yêu cầu cấp thiết nhằm hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Bối cảnh đó đặt ra yêu cầu phải tiếp tục nghiên cứu, vận dụng và phát huy giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người nhằm xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững.

2. Nội dung

2.1. Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người

Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người là hệ thống quan điểm có tính nền tảng và định hướng về mục tiêu, chủ thể, động lực, điều kiện và phương thức phát triển con người. Theo đó, phát triển con người không chỉ dừng ở việc giải phóng con người khỏi áp bức, bóc lột và những điều kiện kìm hãm sự phát triển, mà còn bao hàm việc tạo lập các điều kiện để con người phát triển toàn diện, thực hiện quyền làm chủ, phát huy năng lực sáng tạo và đóng góp vào sự phát triển của xã hội.

Từ cách tiếp cận trên, có thể nhận diện tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người như một chỉnh thể thống nhất gồm năm phương diện cơ bản: mục tiêu là giải phóng và phát triển con người; chủ thể là nhân dân và mỗi con người; điều kiện là độc lập dân tộc, chủ nghĩa xã hội; phương thức là giáo dục, lao động, thực tiễn, tự học và tự rèn luyện; động lực là sự kết hợp giữa các điều kiện xã hội với ý chí, năng lực và khát vọng vươn lên của mỗi cá nhân.

Thứ nhất, giải phóng con người là mục tiêu thiêng liêng, cao cả của sự nghiệp cách mạng

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giải phóng con người là mục tiêu cao nhất mà sự nghiệp cách mạng hướng tới. Đối với Người, cách mạng không chỉ nhằm giành độc lập dân tộc hay thiết lập một chế độ chính trị mới, mà trước hết và trên hết là giải phóng con người khỏi mọi hình thức áp bức, bóc lột, bất công kìm hãm sự phát triển. Trong hành trình tìm đường cứu nước, Hồ Chí Minh đã sớm nhận thức sâu sắc rằng, tình trạng mất nước đồng nghĩa với việc con người mất quyền tự do và cơ hội phát triển. Vì vậy, Người khẳng định: “Muốn cứu nước và giải phóng dân tộc không có con đường nào khác con đường cách mạng vô sản” (Hồ Chí Minh, 2011g, tr.30). Theo Hồ Chí Minh, giải phóng dân tộc luôn gắn liền với giải phóng giai cấp và cuối cùng là giải phóng con người, bởi chỉ khi thoát khỏi mọi áp bức về chính trị, kinh tế và xã hội thì con người mới có điều kiện phát triển toàn diện. Chính vì vậy, giành được độc lập dân tộc chỉ có ý nghĩa thực sự khi người dân được hưởng cuộc sống ấm no, hạnh phúc, được bảo đảm các quyền cơ bản của con người. Như Người từng khẳng định: “nếu nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì” (Hồ Chí Minh, 2011c, tr.64).

Quan điểm coi giải phóng con người là mục tiêu của cách mạng phản ánh sâu sắc bản chất nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Mọi chủ trương, đường lối và hoạt động cách mạng đều phải hướng tới nâng cao đời sống vật chất, tinh thần và tạo điều kiện để mỗi con người phát triển toàn diện. Điều đó được thể hiện nhất quán từ những năm đầu lãnh đạo cách mạng đến trước lúc đi xa. Người đã khái quát có tính triết lý về mục tiêu tối thượng của chế độ mới. Theo Hồ Chí Minh, xây dựng chủ nghĩa xã hội cũng chính là tạo lập những điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội để con người được tôn trọng, được phát triển và được cống hiến. Đó cũng chính là giá trị có ý nghĩa phương pháp luận quan trọng đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Thứ hai, con người là chủ thể của sự nghiệp cách mạng và phát triển xã hội

Theo Hồ Chí Minh, trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, nhân dân là chủ thể. Để thực hiện mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội, điều kiện có ý nghĩa quyết định là xây dựng những con người phát triển toàn diện, bởi chỉ những con người có đầy đủ phẩm chất chính trị, đạo đức, tri thức, sức khỏe và năng lực thực tiễn mới có thể đảm đương vai trò là chủ và làm chủ xã hội mới. Hồ Chí Minh khẳng định: “muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có người xã hội chủ nghĩa” (Hồ Chí Minh, 2011g, tr.123). Đây là một luận điểm có ý nghĩa phương pháp luận sâu sắc, thể hiện mối quan hệ biện chứng giữa xây dựng chế độ xã hội mới với xây dựng con người mới.

Theo Người, chủ nghĩa xã hội không chỉ được xây dựng bằng sự phát triển của lực lượng sản xuất và hoàn thiện các thiết chế chính trị, mà còn đòi hỏi phải có những con người có lý tưởng cách mạng, đạo đức trong sáng, trình độ văn hóa, năng lực lao động và ý thức làm chủ xã hội. Vì vậy, phát triển con người toàn diện trở thành nội dung cốt lõi trong triết lý phát triển con người của Hồ Chí Minh, hướng tới xây dựng những công dân vừa có năng lực hoàn thiện bản thân, vừa có trách nhiệm cống hiến cho cộng đồng và xã hội.

Để cụ thể hóa quan điểm về xây dựng con người xã hội chủ nghĩa, Hồ Chí Minh khái quát hình mẫu con người mới là con người “vừa hồng, vừa chuyên”, trong đó “hồng” là nền tảng về lý tưởng, đạo đức cách mạng và bản lĩnh chính trị, còn “chuyên” là trình độ tri thức, năng lực chuyên môn, tác phong lao động khoa học và khả năng sáng tạo trong thực tiễn. Hai yếu tố này thống nhất hữu cơ với nhau, tạo nên con người vừa có phẩm chất, vừa có năng lực để thực hiện vai trò làm chủ đất nước và xây dựng xã hội mới. Theo Hồ Chí Minh, con người phát triển toàn diện không chỉ khỏe mạnh về thể chất, phong phú về trí tuệ, trong sáng về đạo đức và giàu đời sống văn hóa mà còn phải có ý thức trách nhiệm xã hội, tinh thần lao động sáng tạo và khát vọng cống hiến vì lợi ích của Tổ quốc và nhân dân. Đó không phải là những con người thụ động hưởng thụ thành quả phát triển mà là chủ thể trực tiếp sáng tạo ra các giá trị vật chất và tinh thần, góp phần thúc đẩy tiến bộ xã hội. Đến nay, quan điểm đó vẫn giữ nguyên giá trị lý luận và thực tiễn, trở thành cơ sở quan trọng để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, phát huy nhân tố con người và thực hiện mục tiêu phát triển nhanh, bền vững đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng.

Thứ ba, giải phóng dân tộc tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội là tiền đề của phát triển con người

Theo Hồ Chí Minh, phát triển con người không thể tách rời điều kiện phát triển của đất nước. Con người chỉ có thể phát huy đầy đủ phẩm chất, năng lực và sức sáng tạo khi được sống trong một đất nước độc lập, hòa bình, dân chủ và phát triển bền vững. Vì vậy, nhiệm vụ trung tâm của xây dựng chủ nghĩa xã hội là nhằm tạo lập những điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội thuận lợi cho sự phát triển toàn diện của con người; tạo dựng một xã hội trong đó mọi người đều có điều kiện học tập, lao động, cống hiến và hưởng thụ thành quả phát triển. Người khẳng định: “Không có chế độ nào tôn trọng con người, chú ý xem xét những lợi ích cá nhân đúng đắn và bảo đảm cho nó được thỏa mãn bằng chế độ xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa” (Hồ Chí Minh, 2011f, tr.610). Quan điểm đó phản ánh rõ bản chất nhân văn của chế độ mới, đồng thời khẳng định phát triển đất nước phải luôn hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống và tạo cơ hội phát triển cho mỗi con người.

Từ quan điểm đó, trong thực tiễn lãnh đạo, Hồ Chí Minh luôn gắn phát triển đất nước với nâng cao đời sống của nhân dân, coi đây là thước đo bản chất ưu việt của chế độ xã hội mới. Người nhiều lần nhấn mạnh mục tiêu của chủ nghĩa xã hội là “không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân” (Hồ Chí Minh, 2011h, tr.30), đồng thời khẳng định xây dựng đất nước giàu mạnh là điều kiện để con người được học tập, lao động, sáng tạo và phát triển toàn diện.

Như vậy, trong tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người, phát triển đất nước vừa là kết quả của việc phát huy nguồn lực con người, vừa là tiền đề để tiếp tục bồi dưỡng, hoàn thiện và giải phóng mọi tiềm năng của con người. Đây là một quan điểm có ý nghĩa phương pháp luận sâu sắc đối với sự nghiệp phát triển đất nước hiện nay, khi yêu cầu phát triển nhanh, bền vững và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phải được triển khai đồng thời, thống nhất trong mọi chiến lược phát triển.

Thứ tư, giáo dục, lao động và thực tiễn là những phương thức cơ bản để phát triển con người

Hồ Chí Minh không chỉ xác lập mục tiêu phát triển con người mà còn chỉ rõ những con đường cơ bản để hiện thực hóa mục tiêu đó, trong đó giáo dục giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Theo Người, giáo dục là phương thức chủ yếu hình thành nhân cách, bồi dưỡng phẩm chất và phát triển năng lực của con người. Người khẳng định: “Hiền, dữ phải đâu là tính sẵn, Phần nhiều do giáo dục mà nên” (Hồ Chí Minh, 2011b, tr.413), qua đó nhấn mạnh con người không phải sinh ra đã hoàn thiện mà được hình thành và phát triển thông qua giáo dục và rèn luyện. Vì vậy, Hồ Chí Minh chủ trương xây dựng nền giáo dục mới nhằm đào tạo những con người phát triển toàn diện cả về lý tưởng, đạo đức, tri thức và năng lực thực hành. Người chỉ rõ: “Trong việc giáo dục và học tập, phải chú trọng đủ các mặt: đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hóa, kỹ thuật, lao động và sản xuất” (Hồ Chí Minh, 2011g, tr.647), đồng thời yêu cầu giáo dục phải thiết thực, gắn với thực tiễn: “Cốt thiết thực chu đáo hơn tham nhiều…Huấn luyện phải nhằm đúng nhu cầu” (Hồ Chí Minh, 2011e, tr.357-358). Quan điểm đó thể hiện tư duy giáo dục tiến bộ của Hồ Chí Minh, coi giáo dục vừa là động lực phát triển cá nhân, vừa là nền tảng để xây dựng nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp phát triển đất nước.

Cùng với giáo dục, Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng lao động và thực tiễn cách mạng như những môi trường trực tiếp rèn luyện, hoàn thiện và phát triển con người. Theo Người, thông qua lao động, con người không chỉ tạo ra của cải vật chất mà còn hình thành ý thức kỷ luật, tinh thần tự lập, năng lực sáng tạo và nhân cách xã hội. Người nhấn mạnh tác dụng giáo dục của lao động là “làm cho họ biết kính trọng sự cần lao”, “tập cho họ quen khổ”, “cho họ cái chí khí tự thực kỷ lực” (Hồ Chí Minh, 2011d, tr.121), đồng thời khẳng định quá trình lao động giúp con người không ngừng mở rộng nhận thức và hoàn thiện năng lực của mình.

Hồ Chí Minh cho rằng thực tiễn cách mạng là môi trường quan trọng nhất để tôi luyện bản lĩnh và phẩm chất của con người. Người khẳng định: “Cách mệnh là phá cái cũ đổi ra cái mới, phá cái xấu đổi ra cái tốt” (Hồ Chí Minh, 2011a, tr.284), bởi chính trong quá trình đấu tranh và cống hiến, con người được thử thách, trưởng thành và phát huy đầy đủ tiềm năng sáng tạo.

Như vậy, theo Hồ Chí Minh, giáo dục, lao động và thực tiễn không tồn tại tách rời mà bổ sung cho nhau, tạo thành những con đường cơ bản để phát triển con người toàn diện.

Thứ năm, tự học, tự rèn luyện và tự hoàn thiện là động lực nội sinh của phát triển con người.

Bên cạnh việc tạo lập những điều kiện khách quan thông qua giáo dục, lao động và xây dựng xã hội mới, Hồ Chí Minh đặc biệt đề cao vai trò của nhân tố chủ quan trong quá trình phát triển con người. Theo Người, mọi điều kiện thuận lợi của xã hội chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành động lực bên trong của mỗi cá nhân. Vì vậy, phát triển con người không chỉ là quá trình được giáo dục, bồi dưỡng hay tác động từ môi trường, mà trước hết phải là quá trình tự giác học tập, tự rèn luyện và không ngừng hoàn thiện bản thân. Hồ Chí Minh khẳng định: “đem sức ta mà tự giải phóng cho ta” (Hồ Chí Minh, 2011b, tr.596), thể hiện tư tưởng đề cao tính chủ động và năng lực tự vươn lên của mỗi con người. Từ quan điểm đó, Người luôn nhấn mạnh vai trò của ý chí, nghị lực và tinh thần vượt khó trong quá trình hình thành nhân cách. Đồng thời chỉ rõ, con người chỉ có thể phát triển bền vững khi biết phát huy nội lực, tự khắc phục hạn chế của bản thân, biến tri thức thành hành động và lý tưởng thành động lực phấn đấu.

Trên cơ sở đó, Hồ Chí Minh yêu cầu phải bồi dưỡng cho mỗi người ý thức tự lập, tự cường và khát vọng vươn lên: “Phải dạy cho họ có chí tự lập, tự cường, quyết không chịu thua kém ai, quyết không chịu làm nô lệ” (Hồ Chí Minh, 2011d, tr.120). Đây không chỉ là yêu cầu đối với thế hệ cách mạng trong đấu tranh giành độc lập dân tộc mà còn là định hướng lâu dài đối với việc xây dựng con người Việt Nam trong mọi giai đoạn cách mạng.

Hồ Chí Minh nêu quan điểm, con người muốn phát triển toàn diện phải kết hợp hài hòa giữa điều kiện khách quan và nỗ lực chủ quan; giữa giáo dục của xã hội với quá trình tự giáo dục; giữa sự hỗ trợ của tổ chức với tinh thần tự hoàn thiện của mỗi cá nhân. Chính sự thống nhất giữa các yếu tố đó tạo nên sức mạnh nội sinh của con người, giúp họ không ngừng nâng cao phẩm chất, năng lực và khả năng thích ứng trước những yêu cầu mới của sự phát triển. Trong kỷ nguyên phát triển mới, tư tưởng này tiếp tục có ý nghĩa sâu sắc trong việc xây dựng con người Việt Nam có bản lĩnh, khát vọng cống hiến, năng lực đổi mới sáng tạo và tinh thần học tập suốt đời.

2.2. Giá trị vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người trong kỷ nguyên phát triển mới

Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người không chỉ phản ánh chiều sâu tư tưởng nhân văn và tầm nhìn chiến lược về con người, mà còn mang giá trị lý luận và thực tiễn bền vững đối với sự nghiệp cách mạng Việt Nam. Giá trị đó được thể hiện trước hết ở sự thống nhất biện chứng giữa giải phóng con người, phát triển con người và phát huy con người. Trong kỷ nguyên phát triển mới, sự thống nhất này gợi mở cách tiếp cận phát triển con người không chỉ như đối tượng thụ hưởng của thành quả phát triển, mà còn như chủ thể sáng tạo, nguồn lực nội sinh và động lực trực tiếp của quá trình phát triển đất nước.

Một là, tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người là cơ sở để xác lập chiến lược phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn mới

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, đất nước đứng trước yêu cầu phát triển nhanh và bền vững trên nền tảng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong bối cảnh đó, Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định: “Phát huy sức mạnh văn hóa, con người thành nguồn lực nội sinh và động lực mạnh mẽ cho sự phát triển” (ĐCSVN, 2026, tr.82), đồng thời “khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc, khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc. Phát huy có hiệu quả giá trị văn hóa và tinh thần cống hiến của con người Việt Nam” (ĐCSVN, 2026, tr.99) là một trong những chiến lược có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của quốc gia.

Quan điểm đó phản ánh sự kế thừa và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của nhân dân trong sự nghiệp cách mạng, đồng thời đáp ứng những yêu cầu mới của thời đại. Nếu trước đây phát triển con người gắn chủ yếu với sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng chế độ xã hội mới, thì hiện nay yêu cầu đó được mở rộng thành phát triển nguồn lực con người để làm chủ khoa học, công nghệ, nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia và khả năng thích ứng trước những biến đổi nhanh chóng của thế giới. Điều đó cho thấy, triết lý phát triển con người của Hồ Chí Minh vẫn giữ nguyên giá trị nền tảng, là cơ sở lý luận quan trọng để Đảng hoạch định chiến lược phát triển con người Việt Nam trong điều kiện mới, hướng tới xây dựng con người vừa có phẩm chất chính trị, đạo đức, văn hóa, vừa có tri thức, kỹ năng, năng lực đổi mới sáng tạo và tinh thần cống hiến cho sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.

Từ góc độ phương pháp luận, tư tưởng Hồ Chí Minh gợi mở yêu cầu xây dựng chiến lược phát triển con người một cách toàn diện, đồng bộ và lâu dài. Con người không chỉ là mục tiêu thụ hưởng thành quả phát triển mà còn là chủ thể trực tiếp sáng tạo ra các giá trị vật chất, tinh thần và động lực thúc đẩy tiến bộ xã hội. Vì vậy, chiến lược phát triển con người hiện nay cần kết hợp chặt chẽ giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, văn hóa, y tế, an sinh xã hội với việc xây dựng môi trường thuận lợi để mỗi cá nhân phát huy năng lực. Đồng thời, cần chú trọng bồi dưỡng bản lĩnh chính trị, đạo đức, ý thức công dân, năng lực số, kỹ năng nghề nghiệp và khát vọng cống hiến, qua đó phát huy sức mạnh nội sinh của dân tộc, biến nguồn lực con người thành lợi thế chiến lược, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.

Hai là, tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người là cơ sở để định hướng cho đổi mới giáo dục và đào tạo

Trong kỷ nguyên phát triển mới, “giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu” (ĐCSVN, 2026, tr.104), giữ vai trò quyết định trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học; gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và yêu cầu phát triển lực lượng sản xuất mới. Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị tiếp tục đặt ra yêu cầu xây dựng nền giáo dục mở, hiện đại, thực học, thực nghiệp, học tập suốt đời và hội nhập quốc tế.

Những định hướng đó cho thấy giá trị bền vững của tư tưởng Hồ Chí Minh về triết lý phát triển con người là nền tảng tư tưởng quan trọng cho quá trình đổi mới giáo dục hiện nay. Quan niệm “Hiền, dữ phải đâu là tính sẵn, Phần nhiều do giáo dục mà nên” không chỉ khẳng định vai trò quyết định của giáo dục trong hình thành nhân cách mà còn hàm chứa tư tưởng coi giáo dục là động lực phát triển con người, từ đó tạo nguồn lực cho phát triển đất nước. Đây là cơ sở để chuyển mạnh nền giáo dục từ chủ yếu truyền thụ tri thức sang phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực, tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng của người học trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh còn thể hiện ở việc định hướng xây dựng một nền giáo dục gắn chặt với thực tiễn phát triển đất nước và nhu cầu của xã hội. Người căn dặn việc giáo dục phải “cốt thiết thực chu đáo hơn tham nhiều”, “huấn luyện phải nhằm đúng nhu cầu”, phản ánh quan điểm coi hiệu quả và tính thực tiễn là tiêu chí quan trọng của giáo dục. Trong bối cảnh hiện nay, tư tưởng của Người càng có ý nghĩa khi Đại hội XIV xác định phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời xây dựng hệ thống giáo dục mở, linh hoạt và học tập suốt đời.

Vì vậy, đổi mới giáo dục đào tạo không chỉ là đổi mới chương trình, nội dung và phương pháp giảng dạy mà còn là đổi mới cơ chế quản trị, phát triển đội ngũ nhà giáo, tăng cường liên kết giữa nhà trường với doanh nghiệp, giữa đào tạo với sử dụng và giữa nghiên cứu với chuyển giao công nghệ. Trên cơ sở đó, giáo dục sẽ thực sự trở thành động lực phát huy tiềm năng con người, hình thành nguồn nhân lực có đủ phẩm chất, năng lực, kỹ năng số và khát vọng cống hiến, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới.

Ba là, tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người là cơ sở để định hướng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và đổi mới sáng tạo

Trong kỷ nguyên phát triển mới, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với “đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia” (ĐCSVN, 2026, tr.104) được Đại hội XIV xác định là một trong những động lực chủ yếu thúc đẩy tăng trưởng nhanh và bền vững. Đại hội nhấn mạnh yêu cầu tập trung triển khai đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo nền tảng phát triển lực lượng sản xuất mới, nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh và sức mạnh quốc gia.

Để thực hiện mục tiêu đó, nhân tố quyết định vẫn là con người với tư cách chủ thể sáng tạo, làm chủ và ứng dụng khoa học, công nghệ vào thực tiễn phát triển đất nước. Vì vậy, giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người tiếp tục giữ vai trò định hướng quan trọng trong xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao. Quan điểm của Người về phát triển con người toàn diện, kết hợp hài hòa giữa phẩm chất chính trị, đạo đức, tri thức, kỹ năng và năng lực thực hành là nền tảng để hình thành nguồn nhân lực có đủ bản lĩnh, trình độ và năng lực sáng tạo, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số và hội nhập quốc tế. Đây cũng là cơ sở để cụ thể hóa chủ trương của Đại hội XIV về phát huy tối đa nhân tố con người, coi con người là nguồn lực quan trọng nhất của sự phát triển.

Giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh còn thể hiện ở việc định hướng phát huy tiềm năng sáng tạo của mỗi cá nhân như một động lực trực tiếp của phát triển. Theo Người, giáo dục, lao động và thực tiễn không chỉ trang bị tri thức mà còn khơi dậy năng lực sáng tạo, tinh thần dám nghĩ, dám làm và ý chí cống hiến. Trong bối cảnh hiện nay, tư tưởng của Người càng có ý nghĩa khi đổi mới sáng tạo trở thành yếu tố quan trọng quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Do đó, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cần gắn với xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thúc đẩy nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo và phát triển kỹ năng số cho người lao động; đồng thời tạo điều kiện để mỗi cá nhân học tập suốt đời, phát huy tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng với những biến đổi nhanh chóng của khoa học, công nghệ. Đây là cơ sở để chuyển hóa nguồn lực con người thành động lực phát triển lực lượng sản xuất mới, hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và nâng cao vị thế của Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới. Tuy nhiên, năng lực sáng tạo và khát vọng cống hiến của con người chỉ có thể được phát huy đầy đủ trong một môi trường văn hóa và xã hội lành mạnh, nơi các giá trị tốt đẹp được bồi đắp, lan tỏa và trở thành nền tảng định hướng hành vi của mỗi cá nhân. Vì vậy, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và bền vững là một yêu cầu quan trọng trong phát triển con người Việt Nam hiện nay.

Bốn là, tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người là cơ sở để định hướng xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và bền vững

Trong kỷ nguyên phát triển mới, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trở thành yêu cầu quan trọng nhằm phát huy sức mạnh nội sinh của dân tộc và bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước. Đại hội XIV tiếp tục khẳng định phát triển toàn diện con người Việt Nam, xây dựng “hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam” (ĐCSVN, 2026, tr.97) đồng thời phát huy vai trò của văn hóa như nền tảng tinh thần, nguồn lực và động lực của phát triển.

Những quan điểm đó phản ánh sự kế thừa và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ biện chứng giữa con người với văn hóa và môi trường xã hội. Theo Người, con người chỉ có thể phát triển toàn diện khi được sống trong một môi trường văn hóa lành mạnh, nơi những giá trị chân, thiện, mỹ được tôn vinh và các chuẩn mực đạo đức được giữ gìn, phát huy. Vì vậy, con người chỉ có thể phát triển toàn diện khi được sống trong một môi trường văn hóa lành mạnh, nơi những giá trị chân, thiện, mỹ được tôn trọng, các chuẩn mực đạo đức được bồi đắp và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng được khuyến khích. Xây dựng môi trường văn hóa, do đó, không chỉ nhằm nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân mà còn tạo điều kiện hình thành nhân cách, bồi dưỡng ý thức công dân, khơi dậy khát vọng cống hiến và phát huy năng lực sáng tạo của mỗi con người.

Giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh còn thể hiện ở việc định hướng xây dựng môi trường văn hóa gắn với xây dựng con người Việt Nam có đạo đức, nhân cách, bản lĩnh và trách nhiệm xã hội. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông số, môi trường văn hóa đang chịu tác động của nhiều yếu tố tích cực và tiêu cực đan xen. Điều đó đòi hỏi phải kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với phát triển văn hóa, giữa xây dựng con người với xây dựng môi trường văn hóa trong gia đình, nhà trường, cơ quan và cộng đồng; đồng thời tăng cường giáo dục đạo đức, lối sống, ý thức thượng tôn pháp luật, trách nhiệm công dân và văn hóa số. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển con người trong giai đoạn hiện nay cần hướng tới xây dựng một môi trường xã hội dân chủ, nhân văn, đoàn kết, kỷ cương và sáng tạo, tạo điều kiện để mỗi cá nhân không ngừng hoàn thiện phẩm chất, phát huy năng lực và cống hiến cho đất nước. Đây cũng là cơ sở quan trọng để cụ thể hóa quan điểm của Đại hội XIV về phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam, góp phần xây dựng nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển nhanh, bền vững và hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

3. Kết luận

Phát triển con người là một trong những nội dung cốt lõi, xuyên suốt và có ý nghĩa bền vững trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Từ quan điểm lấy con người làm mục tiêu của sự nghiệp cách mạng, xác định nhân dân và mỗi con người là chủ thể của sự nghiệp xây dựng xã hội mới, coi độc lập dân tộc, chủ nghĩa xã hội và phát triển đất nước là những điều kiện nền tảng, đến việc đề cao giáo dục, lao động, thực tiễn, tự học, tự rèn luyện và tinh thần tự lực, tự cường, Hồ Chí Minh đã để lại một hệ thống quan điểm có tính chỉnh thể về phát triển con người. Từ góc độ đó, giá trị bền vững nhất trong tư tưởng Hồ Chí Minh là sự thống nhất biện chứng giữa giải phóng con người, phát triển con người và phát huy con người.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, vận dụng giá trị đó đòi hỏi phải đặt con người ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển, đồng thời phát huy con người như nguồn lực nội sinh và động lực trực tiếp của đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển nhanh, bền vững. Vì vậy, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, có phẩm chất, bản lĩnh, năng lực sáng tạo và trách nhiệm xã hội không chỉ là mục tiêu của phát triển, mà còn là điều kiện quyết định để hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc, giàu mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng.

_________________

Ngày nhận bài: 18/7/2026; Ngày bình duyệt: 20/8/2026; Ngày quyết định đăng: 7/9/2026.

Email tác giả: nguyenminhthuy1181@gmail.com

Tài liệu tham khảo

ĐCSVN (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011a). Toàn tập (Tập 2). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011b). Toàn tập (Tập 3). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011c). Toàn tập (Tập 4). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011d). Toàn tập (Tập 5). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011e). Toàn tập (Tập 6). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011f). Toàn tập (Tập 11). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011g). Toàn tập (Tập 12). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011h). Toàn tập (Tập 13). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Hồ Chí Minh (2011i). Toàn tập (Tập 15). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.