Kiểm soát quyền lực và bảo đảm độc lập xét xử của tòa án ở Việt Nam hiện nay

PGS, TS TĂNG THỊ THU TRANG
Viện Nhà nước và pháp luật
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
ThS NGUYỄN THỊ THU
Trường Chính trị tỉnh Đắk Lắk

1. Mở đầu

Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, kiểm soát quyền lực nhà nước và bảo đảm độc lập xét xử cùng hướng đến mục tiêu quyền lực được thực hiện đúng pháp luật, bảo vệ công lý, quyền con người và quyền công dân. Tại Điều 102, Hiến pháp năm 2013, được sửa đổi, bổ sung theo Nghị quyết số 203/2025/QH15 ngày 16/6/2025 của Quốc hội quy định, Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp. Đồng thời, tại khoản 2 Điều 103 quy định, Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Thẩm phán, Hội thẩm (Quốc hội, 2013). Những quy định này cho thấy, vấn đề đặt ra không phải lựa chọn giữa độc lập và kiểm soát, mà là xác định phương thức kiểm soát nào phù hợp, đúng thẩm quyền, có hiệu lực và hiệu quả, không làm ảnh hưởng đến quyền xét xử độc lập của Tòa án.

Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương, đã đặt yêu cầu tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trong đó có kiểm soát quyền lực và cải cách tư pháp. Cụ thể hóa định hướng này, Quy định số 132-QĐ/TW ngày 27/10/2023 của Bộ Chính trị, đặt ra những yêu cầu về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Tuy nhiên, định hướng chính trị, trách nhiệm tổ chức và thẩm quyền tố tụng thuộc những bình diện có nội dung, phạm vi và giới hạn khác nhau. Vì vậy, việc vận dụng các quy định phải bảo đảm không biến hoạt động lãnh đạo, giám sát, kiểm tra hoặc quản trị nội bộ thành quyền chỉ đạo nội dung phán quyết trong một vụ án cụ thể. Bài viết tập trung vào hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân; các hoạt động điều tra, truy tố và thi hành án chỉ được xem xét khi trực tiếp ảnh hưởng đến cơ chế kiểm soát quyền lực trong hoạt động xét xử. Do vậy, phải phân định đối tượng, chủ thể, thẩm quyền và công cụ kiểm soát như thế nào để phòng ngừa lạm quyền, tham nhũng, tiêu cực mà vẫn bảo đảm độc lập xét xử của Tòa án. Đóng góp của bài viết sẽ là một khung phân tích theo đối tượng kiểm soát, thay vì xem mọi hình thức giám sát, quản lý và xét lại phán quyết là một cơ chế thống nhất.

2. Nội dung

2.1. Cơ sở lý luận, pháp lý của kiểm soát quyền lực trong xét xử của Tòa án

Quyền lực được thực hiện trong xét xử của Tòa án mang đặc trưng của quyền tư pháp, chủ thể có thẩm quyền đánh giá chứng cứ, xác định tình tiết, áp dụng pháp luật và ban hành bản án, quyết định theo thủ tục tố tụng (Quốc hội, 2024, Điều 23). Độc lập xét xử trước hết là sự độc lập khi quyết định vụ án dựa trên hồ sơ, tranh tụng và pháp luật, không chịu sự can thiệp trái pháp luật từ các chủ thể khác. Tuy nhiên, độc lập phải tuân thủ quy tắc đạo đức, trách nhiệm công vụ, nghĩa vụ phòng ngừa xung đột lợi ích và trách nhiệm pháp lý khi có hành vi vi phạm. Vì vậy, độc lập xét xử và kiểm soát quyền lực không phải là hai yêu cầu đối lập, hai yêu cầu này chỉ mâu thuẫn khi thẩm quyền kiểm soát bị mở rộng sai đối tượng hoặc sai thủ tục.

Trên cơ sở đó, kiểm soát quyền lực trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân có thể phân định thành ba phương diện cơ bản:

Thứ nhất, kiểm soát điều kiện tổ chức và quản trị xét xử của Tòa án gồm những vấn đề, như: phân công, tiếp nhận, luân chuyển, lưu giữ hồ sơ; bố trí nhân lực, cơ sở vật chất; công khai thông tin theo quy định và bảo vệ an toàn dữ liệu. Chủ thể quản trị có quyền kiểm tra việc tuân thủ quy trình thuộc thẩm quyền, nhưng không vì thế mà có quyền chỉ đạo Hội đồng xét xử đánh giá chứng cứ theo một hướng hoặc quyết định mức xử lý cụ thể. Ranh giới này cần được xác lập bằng quy định rõ ràng về nội dung được kiểm tra, trách nhiệm ghi nhận và cơ chế phản ánh hành vi can thiệp.

Thứ hai, kiểm soát hành vi của người có chức vụ, quyền hạn nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi vụ lợi, lạm quyền, tiết lộ thông tin trái pháp luật, tiếp xúc không phù hợp hoặc xung đột lợi ích làm ảnh hưởng đến tính vô tư, khách quan. Cơ chế này vận hành thông qua pháp luật về phòng, chống tham nhũng, kỷ luật công vụ, quy định của Đảng đối với tổ chức, cá nhân thuộc phạm vi điều chỉnh (Bộ Chính trị, 2023) và pháp luật tố tụng. Một hành vi chỉ được kết luận là vi phạm trên cơ sở chứng cứ và thẩm quyền xác định tương ứng; không thể coi sự bất đồng về nhận định pháp lý của Thẩm phán là bằng chứng về tiêu cực.

Thứ ba, việc xem xét tính hợp pháp, có căn cứ của bản án, quyết định (phán quyết) thuộc những thủ tục tố tụng được pháp luật quy định. Quyền kháng cáo, kháng nghị và cơ chế xét lại bản án, quyết định theo điều kiện luật định tạo ra khả năng kiểm tra phán quyết nhưng không đồng nghĩa với quyền can thiệp hành chính vào quá trình nghị án. Sự phân biệt giữa đánh giá phán quyết bằng thủ tục tố tụng và giám sát hành vi công vụ là một yêu cầu cấu trúc: chủ thể, thời điểm, chuẩn chứng minh và hệ quả pháp lý khác nhau.

Bên cạnh ba phương diện kiểm soát quyền lực nêu trên, việc bảo đảm độc lập xét xử cần được đặt ra như một yêu cầu xuyên suốt, nhằm xác định giới hạn của hoạt động kiểm soát.

Đối với việc kiểm soát quy trình, phải được giới hạn ở những nội dung thuộc phạm vi quản lý, kiểm tra theo pháp luật. Kiểm tra việc phân công, quản lý hồ sơ hoặc tuân thủ trình tự, thủ tục không tạo ra quyền chỉ đạo Thẩm phán, Hội đồng xét xử về nội dung đánh giá chứng cứ hay kết quả giải quyết vụ án. Sự phân định này bảo đảm quy trình vừa có khả năng kiểm soát việc thực hiện quyền lực, vừa duy trì điều kiện cần thiết cho hoạt động xét xử độc lập.

Đối với trách nhiệm giải trình, đây là cơ chế góp phần bảo đảm tính minh bạch và gắn quyết định, hành vi của chủ thể có thẩm quyền với căn cứ, trách nhiệm tương ứng. Trong hoạt động xét xử, cần phân biệt việc giải trình về thực hiện nhiệm vụ quản lý, tổ chức và thủ tục với việc thể hiện căn cứ của phán quyết theo pháp luật tố tụng. Không thể nhân danh trách nhiệm giải trình để yêu cầu Thẩm phán, Hội đồng xét xử xin ý kiến hoặc chịu sự định hướng ngoài trình tự tố tụng về nội dung giải quyết vụ án. Việc kiểm tra tính hợp pháp, có căn cứ của bản án, quyết định phải được thực hiện thông qua những cơ chế tố tụng có thẩm quyền.

Đối với kiểm soát xung đột lợi ích, đây là nội dung quan trọng trong phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực, bởi lợi ích cá nhân hoặc những mối liên hệ có liên quan gây ảnh hưởng đến sự vô tư, khách quan của người tiến hành tố tụng. Trong hoạt động xét xử, nguy cơ này không chỉ phát sinh từ lợi ích trực tiếp của người có thẩm quyền mà còn liên quan đến lợi ích của người thân, quan hệ với đương sự, bị cáo hoặc những mối liên hệ khác có khả năng chi phối việc thực hiện nhiệm vụ. Vì vậy, việc phòng ngừa phải được thực hiện kịp thời khi xuất hiện những tình huống có nguy cơ xung đột lợi ích và áp dụng biện pháp kiểm soát phù hợp theo quy định pháp luật, không chờ đến khi có hành vi vi phạm hoặc hậu quả thực tế xảy ra.

Tuy nhiên, không phải mọi quan hệ cá nhân hoặc lợi ích riêng đều ảnh hưởng đến tính khách quan của người tiến hành tố tụng. Việc đánh giá nguy cơ phải căn cứ vào tính chất của mối quan hệ, lợi ích có liên quan và khả năng ảnh hưởng đến việc thực hiện nhiệm vụ trong từng trường hợp cụ thể. Luật Phòng, chống tham nhũng số 36/2018/QH14, được sửa đổi, bổ sung tại Luật số 132/2025/QH15 và pháp luật tố tụng thiết lập các cơ chế nhằm kiểm soát xung đột lợi ích, bảo đảm tính khách quan của người có thẩm quyền. Trong hoạt động xét xử, các quy định về từ chối hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng (Quốc hội, 2015, Điều 49-50) giúp ngăn ngừa nguy cơ thiên lệch trước khi ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án. Việc áp dụng những cơ chế này không đồng nghĩa với kết luận người có liên quan đã thực hiện hành vi tham nhũng, tiêu cực mà nhằm bảo vệ tính khách quan của quá trình tố tụng.

Bên cạnh xung đột lợi ích, việc tiếp xúc giữa người tiến hành tố tụng với đương sự, bị cáo và những người có liên quan đến vụ án cũng cần được kiểm soát. Những hoạt động tiếp xúc cần thiết để thực hiện nhiệm vụ không thể bị đồng nhất với hành vi tác động trái pháp luật. Tuy nhiên, việc tiếp xúc ngoài quy định, trao đổi lợi ích hoặc tạo quan hệ phụ thuộc có thể làm phát sinh nguy cơ ảnh hưởng đến tính khách quan. Quy định về những việc Thẩm phán không được làm trong Luật Tổ chức Tòa án Nhân dân (Quốc hội, 2024, Điều 104) là căn cứ quan trọng để xác định giới hạn hành vi, đồng thời phải được áp dụng phù hợp với pháp luật tố tụng và các quy định có liên quan.

Trách nhiệm giải trình trong lĩnh vực xét xử có nhiều cấp độ. Cơ quan tòa án phải giải trình về quản lý nguồn lực, quy trình tiếp nhận và xử lý phản ánh theo thẩm quyền; người thực hiện nhiệm vụ phải giải trình về hành vi công vụ trong giới hạn pháp luật; phán quyết phải thể hiện lập luận pháp lý và được xem xét qua các thủ tục tố tụng tương ứng. Nếu buộc Thẩm phán giải trình về nội dung nghị án cho một chủ thể quản lý ngoài thủ tục tố tụng, cơ chế giải trình có thể trở thành công cụ gây sức ép. Ngược lại, nếu mọi vấn đề quản trị đều được viện dẫn là độc lập xét xử để từ chối kiểm tra thì trách nhiệm công vụ sẽ bị suy giảm.

Xung đột lợi ích cần được nhận diện như một nguy cơ, không phải kết luận mặc nhiên về hành vi tham nhũng. Việc có quan hệ cá nhân, lợi ích hoặc hoàn cảnh khách quan liên quan đến vụ án phải được đối chiếu với căn cứ từ chối, thay đổi người tiến hành tố tụng và quy định phòng ngừa xung đột lợi ích. Cơ chế hữu hiệu đòi hỏi thông tin được khai báo, kiểm tra theo thẩm quyền và có quyết định xử lý minh bạch về mặt thủ tục, đồng thời bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền của các bên. Tính hiệu quả không thể chỉ đo bằng số người bị thay đổi; cần xét cả khả năng phát hiện sớm và tính đúng đắn của việc giải quyết yêu cầu.

2.2. Thực trạng và giới hạn chứng cứ về kiểm soát quyền lực trong xét xử của Tòa án

Về thể chế, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 34/2024/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/01/2025 và được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 81/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, từ thời điểm này, hệ thống tòa án chuyển sang mô hình ba cấp gồm Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân khu vực (Quốc hội, 2025, Điều 4). Sự thay đổi cơ cấu tổ chức có ý nghĩa đối với phân công thẩm quyền, quản trị hồ sơ và phân bổ nguồn lực. Tuy nhiên, chỉ chưa thể kết luận cơ chế mới làm tăng hoặc giảm nguy cơ can thiệp xét xử. Đánh giá tác động đòi hỏi dữ liệu trước và sau cải cách có thể so sánh, cùng việc kiểm soát biến động khối lượng công việc và nhân lực.

Theo Báo cáo số 113/BC-TA ngày 03/10/2025 của Tòa án nhân dân tối cao về công tác của các Tòa án trong năm 2025 và nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, các tòa án đã thụ lý 683.341 vụ việc, giải quyết, xét xử 618.341 vụ việc, đạt 90,49%. Riêng án hình sự, số vụ đã giải quyết là 93.930/95.234 vụ, đạt 98,63%; án, việc dân sự là 479.065/540.431 vụ việc, đạt 88,64%; án hành chính là 10.577/12.901 vụ việc, đạt 81,99% (Tòa án nhân dân tối cao, 2025). Các số liệu này phản ánh quy mô, tiến độ giải quyết và sự khác biệt giữa các lĩnh vực xét xử; không đo phải tỷ lệ tham nhũng hoặc mức độ độc lập của Thẩm phán.

Đối chiếu với Báo cáo thẩm tra ngày 08/12/2025 tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho thấy, cơ quan thẩm tra ghi nhận tỷ lệ giải quyết án hình sự 98,63%, án, việc dân sự 88,64% và án hành chính 81,99%. Cơ quan này đồng thời lưu ý vẫn còn bản án, quyết định bị hủy, sửa do nguyên nhân chủ quan; đối với bản án, quyết định hành chính, tỷ lệ này là 3,72%, chưa đạt yêu cầu được nêu trong báo cáo thẩm tra (Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, 2025). Do đó, không nên diễn giải việc hoàn thành chỉ tiêu chung thành kết luận rằng mọi nhóm vụ việc đều đạt chất lượng như nhau.

Đối với thủ tục xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực, Báo cáo 113/BC-TA nêu, trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV đã giải quyết 46.682/52.795 đơn, vụ về giám đốc thẩm, tái thẩm, đạt 88,42% (Tòa án nhân dân tối cao, 2025). Trong khi đó, Báo cáo thẩm tra ngày 08/12/2025 của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nêu, tỷ lệ giải quyết đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm đạt 64,22%, vượt 4,22 điểm phần trăm so với chỉ tiêu Quốc hội giao (Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, 2025). Hai tỷ lệ này tại các kỳ họp và cách diễn đạt chỉ tiêu khác nhau, vì vậy không thể coi là hai kết quả đối lập hay thay thế cho nhau. Việc đánh giá hiệu quả kiểm soát phán quyết cần thêm số lượng kháng nghị, kết quả xét lại, nguyên nhân hủy hoặc sửa án và thời gian xử lý, được thống kê theo cùng kỳ và cùng đơn vị quan sát.

Về kiểm soát kỷ luật công vụ, tại Báo cáo 113/BC-TA xác nhận, hoạt động thanh tra, kiểm tra đã chỉ ra thiếu sót, vi phạm trong lãnh đạo, chỉ đạo và thực hiện nhiệm vụ chuyên môn của công chức, Thẩm phán; báo cáo cũng thừa nhận một số công chức chưa chấp hành nghiêm kỷ luật công vụ, chưa rèn luyện phẩm chất chính trị, đạo đức, dẫn đến bị xử lý theo quy định của Đảng và pháp luật (Tòa án nhân dân tối cao, 2025). Tuy nhiên, báo cáo này không cung cấp số người bị xử lý, số Thẩm phán bị kỷ luật, hình thức kỷ luật hoặc phân loại vi phạm có liên quan trực tiếp đến việc xét xử. Vì thế, đây là chứng cứ xác nhận sự tồn tại của hoạt động phát hiện, xử lý vi phạm, chưa đủ để tính tỷ lệ vi phạm hoặc đánh giá hiệu quả răn đe của cơ chế kiểm soát nội bộ.

Về công khai và ứng dụng công nghệ, Báo cáo 113/BC-TA cho biết, đã công bố gần 1,8 triệu bản án, quyết định với hơn 222 triệu lượt truy cập; tổ chức xét xử trực tuyến đối với 53.773 vụ việc trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV (Tòa án Nhân dân tối cao, 2025). Những số liệu này cho thấy, quy mô triển khai công cụ công khai và tiếp cận xét xử, nhưng không cho phép suy luận rằng số lượt truy cập hoặc số phiên tòa trực tuyến tự thân đã làm giảm vi phạm. Cần có thêm chứng cứ về khả năng phát hiện sai sót, xử lý kiến nghị và thay đổi hành vi công vụ trước khi xác lập quan hệ tác động.

Số liệu công bố còn phản ánh áp lực quản trị trong giai đoạn chuyển đổi tổ chức. Khối lượng thụ lý lớn sẽ làm tăng yêu cầu về phân công, lưu trữ, bảo đảm thời hạn và hỗ trợ nghiệp vụ; nhưng đây mới là nhận định về nguy cơ quản trị, không phải bằng chứng về vi phạm. Khi chưa có dữ liệu phân loại theo cấp tòa án, nhóm vụ việc, thời gian xử lý và biến động nhân sự, không thể quy mọi sự chậm trễ hoặc sai sót cho nguyên nhân chủ quan, càng không thể quy cho tham nhũng. Vì vậy, dữ liệu tổng hợp nên được sử dụng để xác định câu hỏi cần nghiên cứu tiếp thay vì thay thế kết quả điều tra chuyên biệt.

Các quy định về kiểm soát quyền lực trong hoạt động xét xử góp phần xác định phạm vi, nội dung kiểm soát, thẩm quyền và trách nhiệm của các chủ thể có liên quan, qua đó tạo cơ sở pháp lý cho việc phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi lạm dụng quyền lực. Quy định số 132-QĐ/TW ngày 27/10/2023 của Bộ Chính trị đã xác định tương đối toàn diện yêu cầu kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án và các hoạt động có liên quan. Đối với hoạt động xét xử, quy định làm rõ hơn trách nhiệm của các chủ thể trong thực hiện quyền hạn, đồng thời phải bảo đảm tính độc lập, khách quan, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Phạm vi kiểm soát cũng được cụ thể hóa thông qua việc xác định nhiều nhóm hành vi như lợi dụng, lạm dụng chức vụ, quyền hạn; can thiệp, cản trở hoặc tác động trái quy định; bao che, tiếp tay; làm sai lệch hồ sơ, tài liệu; gây phiền hà, sách nhiễu hoặc cản trở việc giải quyết phản ánh, khiếu nại, tố cáo.

Các quy định về từ chối hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng khi có căn cứ theo pháp luật góp phần bảo đảm tính vô tư, khách quan trong quá trình giải quyết vụ án, vụ việc. Cơ chế này sẽ xem xét đến những quan hệ, tình huống làm ảnh hưởng đến sự vô tư của người tiến hành tố tụng, qua đó phòng ngừa nguy cơ tác động không đúng quy định đến việc giải quyết vụ án, vụ việc. Bên cạnh đó, bản án, quyết định phải thể hiện nhận định và căn cứ pháp luật tạo điều kiện để việc đánh giá chứng cứ, áp dụng pháp luật và kết quả giải quyết vụ án được kiểm tra thông qua các thủ tục tố tụng tương ứng. Tuy nhiên, những sai sót trong đánh giá chứng cứ hoặc áp dụng pháp luật không mặc nhiên chứng minh có hành vi tham nhũng, tiêu cực. Việc xem xét tính có căn cứ, hợp pháp của phán quyết phải tuân thủ thẩm quyền, trình tự, thủ tục tố tụng, không được sử dụng để can thiệp trái pháp luật vào hoạt động xét xử.

Về minh bạch, công khai bản án và quyết định có khả năng tạo điều kiện cho giới nghiên cứu, người dân và cơ quan có thẩm quyền đánh giá tính nhất quán trong lập luận. Tuy nhiên, số lượng văn bản được công bố hoặc lượt truy cập không phản ánh trực tiếp chất lượng ẩn danh, khả năng tìm kiếm, mức độ đầy đủ của căn cứ pháp lý hay việc tiếp thu kiến nghị. Để đánh giá trách nhiệm giải trình, cần thêm các chỉ tiêu về tỷ lệ công bố đúng quy định, chất lượng thông tin, khả năng truy xuất, số phản ánh được xử lý và kết quả sửa chữa sai sót.

Ứng dụng công nghệ trong quản trị xét xử có tiềm năng tạo dấu vết kiểm tra đối với thao tác tiếp nhận, phân công và xử lý hồ sơ. Song dấu vết số chỉ có ý nghĩa khi hệ thống xác định rõ quyền truy cập, thời điểm, chủ thể thực hiện thao tác, tính toàn vẹn dữ liệu và trách nhiệm kiểm tra độc lập. Phiên tòa trực tuyến, công khai bản án và nhật ký xử lý hồ sơ là những hoạt động khác nhau; không thể suy từ số phiên tòa trực tuyến ra mức độ kiểm soát xung đột lợi ích hoặc hiệu quả chống tham nhũng. Việc thiết kế công cụ số còn phải tuân thủ yêu cầu bảo vệ thông tin tố tụng và dữ liệu cá nhân.

Về thực thi, pháp luật đã có cơ chế từ chối, thay đổi người tiến hành tố tụng và cơ chế xem xét lại phán quyết. Nhưng chỉ sự tồn tại của quy định không cho phép kết luận rằng cơ chế đã được áp dụng đầy đủ hoặc có hiệu quả. Cần có thống kê số yêu cầu, căn cứ được viện dẫn, tỷ lệ chấp nhận, thời gian xử lý, phản ánh về can thiệp và kết quả giải quyết. Khi chưa có dữ liệu đáng tin cậy, chỉ có thể xác nhận cơ sở pháp lý và nhận diện nhu cầu đánh giá thực thi, không thể khẳng định mức độ tuân thủ trên toàn hệ thống.

Từ các nguồn đã đối chiếu, có thể đưa ra ba nhận định theo mức độ chứng cứ: 1) khuôn khổ tổ chức và thẩm quyền của Tòa án đã được điều chỉnh bằng pháp luật năm 2024-2025; 2) báo cáo chính thức cho phép lượng hóa hoạt động giải quyết án, giải quyết đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm và quy mô công khai bản án, nhưng mỗi chỉ tiêu phải được đặt đúng kỳ thống kê; 3) Báo cáo 113/BC-TA thừa nhận có thiếu sót, vi phạm và trường hợp công chức bị xử lý; song chưa công bố số lượng, hình thức và cơ cấu xử lý. Do đó, kết luận về mức độ phổ biến, xu hướng hoặc hiệu quả phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực trong nội bộ xét xử vẫn là vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng bằng toàn văn báo cáo và dữ liệu chuyên ngành.

2.3. Định hướng hoàn thiện cơ chế kiểm soát và bảo đảm độc lập xét xử của Tòa án

Thứ nhất, cần thể chế hóa ranh giới giữa kiểm soát quản trị, kiểm soát hành vi và xem xét phán quyết. Đối với mỗi hoạt động kiểm tra, quy định hoặc quy chế phải xác định căn cứ, chủ thể, đối tượng, thủ tục, hồ sơ lưu và cơ chế khiếu nại, phản ánh. Những nội dung liên quan trực tiếp đến đánh giá chứng cứ, nghị án và quyết định vụ án chỉ được xem xét theo thủ tục tố tụng do pháp luật quy định. Đây là giải pháp có thể giảm đồng thời hai rủi ro: kiểm soát hình thức không phát hiện được vi phạm và kiểm soát vượt thẩm quyền dẫn đến tác động không phù hợp đối với xét xử.

Thứ hai, cần rà soát quy trình phân công vụ án, quản lý hồ sơ và kiểm soát truy cập theo hướng có thể kiểm tra được. Cơ chế phân công phải dựa trên tiêu chí công khai trong phạm vi phù hợp, lưu lại quyết định và lý do thay đổi người được phân công; mọi thao tác chỉnh sửa, chuyển giao hoặc tiếp cận hồ sơ điện tử cần có nhật ký bảo đảm tính toàn vẹn. Các biện pháp này không mặc nhiên triệt tiêu nguy cơ can thiệp, nhưng có thể tạo điều kiện nhận diện bất thường để cơ quan có thẩm quyền kiểm tra. Trước khi áp dụng rộng, phải đánh giá chi phí, bảo mật, năng lực nhân sự và tác động đến tiến độ giải quyết vụ việc.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế phòng ngừa xung đột lợi ích theo hướng xác định rõ nghĩa vụ thông báo, trình tự tiếp nhận, quyết định xử lý và bảo vệ người phản ánh. Không nên chỉ đánh giá hiệu quả bằng số vụ việc thay đổi Thẩm phán, bởi số liệu tăng có thể phản ánh phát hiện tốt hơn hoặc rủi ro nhiều hơn. Thay vào đó, cần xây dựng hệ thống chỉ báo đánh giá toàn diện hơn, kết hợp các tiêu chí như thời gian xử lý yêu cầu, tính nhất quán trong quyết định, tỷ lệ quyết định bị xác định có sai sót về thủ tục và kết quả khắc phục sau xử lý. Các chỉ báo này cần được xây dựng trên cơ sở khảo sát, tổng hợp dữ liệu thực tế, bảo đảm tính khả thi và có căn cứ trước khi xác lập các mục tiêu định lượng.

Thứ tư, tăng cường trách nhiệm giải trình theo đúng đối tượng. Cơ quan quản lý giải trình về phân bổ nguồn lực, quy trình công vụ, công khai và xử lý kiến nghị; người có chức vụ, quyền hạn chịu trách nhiệm đối với hành vi vi phạm đã được xác định theo thẩm quyền; còn lập luận của bản án, quyết định được xem xét bằng cơ chế tố tụng. Không thiết lập nghĩa vụ giải trình ngoài tố tụng làm lộ nội dung nghị án hoặc tạo kênh chỉ đạo kết quả vụ án. Phải có quy trình tiếp nhận và xử lý phản ánh về can thiệp trái pháp luật, bảo đảm lưu dấu, bảo mật và chống trả đũa theo quy định.

Thứ năm, đổi mới hệ thống theo dõi kết quả kiểm soát bằng các chỉ tiêu có thể kiểm toán. Báo cáo định kỳ cần tách số phản ánh, kiến nghị tiếp nhận; số vụ việc được kiểm tra; số trường hợp kết luận vi phạm; số công chức và Thẩm phán bị xử lý theo từng hình thức; số trường hợp chuyển cơ quan điều tra; số quyết định xử lý bị sửa, hủy và kết quả thực hiện kiến nghị khắc phục. Các chỉ tiêu phải phân biệt kỳ báo cáo năm và nhiệm kỳ, phân biệt kiểm soát kỷ luật công vụ với kháng cáo, kháng nghị và các thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Đây là kiến nghị về chế độ dữ liệu, không phải khẳng định rằng toàn bộ chỉ tiêu đã được công khai trong báo cáo hiện hành.

Các giải pháp trên phải được triển khai bảo đảm sự thống nhất giữa chủ trương của Đảng về kiểm soát quyền lực, yêu cầu thượng tôn Hiến pháp và pháp luật và nguyên tắc độc lập xét xử. Cơ quan có thẩm quyền cần lựa chọn công cụ phù hợp với từng vấn đề, tránh dùng một biện pháp kiểm tra chung cho mọi loại rủi ro. Để bảo đảm tính khả thi, trước hết cần xác định rõ ranh giới thẩm quyền, xây dựng dữ liệu nền, thiết lập cơ chế bảo vệ thông tin và theo dõi, kiểm tra kết quả khắc phục sau kiểm tra. Khi chưa có dữ liệu, nhiệm vụ đầu tiên là thiết lập cơ chế thu thập và xác minh chứ không đặt ra những tỷ lệ thành công thiếu căn cứ.

3. Kết luận

Kiểm soát quyền lực trong hoạt động xét xử và bảo đảm độc lập xét xử không phải hai yêu cầu loại trừ nhau. Phân tích pháp lý cho thấy, cần phân định ba đối tượng: điều kiện tổ chức và quản trị; hành vi của chủ thể thực hiện nhiệm vụ và tính hợp pháp của phán quyết theo thủ tục tố tụng. Mỗi đối tượng đòi hỏi thẩm quyền, công cụ và giới hạn khác nhau. Những số liệu công khai năm 2025 cho phép nhận diện quy mô hoạt động và bối cảnh cải cách tổ chức, nhưng chưa đủ để kết luận về mức độ tham nhũng hoặc hiệu quả nhân quả của cơ chế kiểm soát. Vì vậy, ưu tiên chính sách là hoàn thiện ranh giới pháp lý, cơ chế phòng ngừa xung đột lợi ích, lưu vết quản trị, trách nhiệm giải trình và dữ liệu đánh giá kết quả khắc phục. Đóng góp của bài viết là khung phân định cơ chế kiểm soát và các tiêu chí đánh giá có thể tiếp tục kiểm chứng bằng nghiên cứu thực nghiệm.

_________________

Ngày nhận bài: 1/11/2026; Ngày bình duyệt: 9/11/2026; Ngày duyệt đăng: 11/11/2026

Email tác giả: tranglaw80@gmail.com

Tài liệu tham khảo

Bộ Chính trị (2023). Quy định số 132-QĐ/TW ngày 27/10/2023 về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án.

Quốc hội (2013). Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Ngày: 28/11/2013.

Quốc hội (2015). Bộ luật tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 ngày 27/11/2015.

Quốc hội (2024). Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 34/2024/QH15 ngày 24/8/2024.

Quốc hội (2025). Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 81/2025/QH15 ngày 16/7/2025.

Tòa án Nhân dân tối cao (2025). Báo cáo số 113/BC-TA ngày 03/10/2025 về công tác của các Tòa án năm 2025 và nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp (2025). Báo cáo thẩm tra ngày 08/12/2025.