Nghiên cứu lý luận

Đột phá phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng

• 18/11/2026 10:49

Tóm tắt: Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang định hình lại cấu trúc phát triển của nền kinh tế toàn cầu, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng khẳng định vai trò là động lực trung tâm của tăng trưởng và phát triển bền vững. Trên cơ sở tiếp cận hệ thống và phân tích các quan điểm chỉ đạo của Đảng, bài viết tập trung làm rõ vị trí, vai trò, thực trạng và đề xuất một số định hướng và giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số quốc gia, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của Việt Nam.

PGS, TS ĐINH THANH XUÂN
Đại học Bách khoa Hà Nội

PGS, TS TRẦN MAI ƯỚC
Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh

imagevietnam.vnanet.vn-mediaupload-org-2026-04-16-_vna-potal-hcm-citys-universities-go-global-to-meet-tech-demands-802868416-14-16-5.jpg
Sinh viên thực hành, nghiên cứu ứng dụng công nghệ robot trong đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số_Ảnh: VNN

1. Mở đầu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số ngày càng khẳng định vai trò là động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và bảo đảm phát triển bền vững. Đối với nhiều quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển, việc nắm bắt và ứng dụng hiệu quả các thành tựu khoa học công nghệ gắn với quá trình chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu khách quan của tiến trình phát triển mà còn là điều kiện quan trọng để rút ngắn khoảng cách phát triển và nâng cao vị thế trong hệ thống kinh tế toàn cầu. Trong xu thế đó, chuyển đổi số đang trở thành một động lực mới thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia và tạo ra những không gian phát triển mới cho kinh tế - xã hội. Điều 37 Hiến pháp năm 1992 xác định “khoa học, công nghệ giữ vai trò then chốt trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước” (Quốc hội, 1992) hay “Phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, giữ vai trò then chốt trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước” (Quốc hội, 2013) “Phát triển mạnh mẽ khoa học và công nghệ, làm cho khoa học và công nghệ thực sự là quốc sách hàng đầu, là động lực quan trọng nhất để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, kinh tế tri thức, nâng cao năng xuất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế; bảo vệ môi trường, bảo đảm quốc phòng, an ninh” (ĐCSVN, 2016, tr.119-120). Kế thừa và phát triển trên tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, Văn Kiện Đại hội XIV xác định: đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026 - 2030.

Đồng thời, Đại hội XIV cũng đặt ra nhiệm vụ khẩn trương đổi mới và hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển khoa học công nghệ; tháo gỡ các nút thắt, rào cản trong hoạt động khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư phát triển và ứng dụng công nghệ mới, công nghệ cao và công nghệ chiến lược, qua đó tạo động lực mạnh mẽ cho quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước trong giai đoạn mới. Việc nghiên cứu, làm rõ vai trò của khoa học công nghệ và chuyển đổi số quốc gia trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng có ý nghĩa cả về phương diện lý luận và thực tiễn, góp phần thực hiện hiệu quả các mục tiêu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

2. Nội dung

2.1 Quan điểm của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong kỷ nguyên mới

Thứ nhất, khoa học, công nghệ là động lực quan trọng của phát triển kinh tế - xã hội

Trong tiến trình phát triển đất nước, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn nhất quán khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của khoa học, công nghệ đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Từ xác định khoa học, công nghệ là “quốc sách hàng đầu”, Đảng đã từng bước cụ thể hóa thành các chủ trương, chính sách nhằm thúc đẩy phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, khoa học, công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn trở thành nhân tố quyết định đối với sự phát triển nhanh và bền vững của các quốc gia. Những tiến bộ vượt bậc trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, công nghệ số và tự động hóa đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, quản trị và đời sống xã hội. Vì vậy, việc phát triển khoa học công nghệ được xem là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và từng bước hình thành nền kinh tế tri thức.

Đối với Việt Nam, phát triển khoa học công nghệ không chỉ nhằm phục vụ tăng trưởng kinh tế mà còn góp phần nâng cao tiềm lực quốc phòng, an ninh, bảo đảm phát triển bền vững và nâng cao vị thế quốc gia trong quá trình hội nhập quốc tế. Trong bối cảnh hiện nay, đất nước đang bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng, khoa học công nghệ không chỉ là một quốc sách hàng đầu mà còn là trung tâm, động lực chính để thực hiện đột phá chiến lược, đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững. Điều này về cơ bản được thể hiện qua:

Một là, khoa học công nghệ là chìa khóa để thay đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo hướng hiện đại

Nếu trước đây nền kinh tế chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên, thâm dụng lao động và vốn, thì hiện nay, khoa học, công nghệ giúp tối ưu hóa các nguồn lực thông qua việc ứng dụng công nghệ hiện đại, công nghệ vật liệu mới và năng lượng sạch. Việc chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất nhân tố tổng hợp thông qua đổi mới sáng tạo giúp nâng cao giá trị gia tăng, sức cạnh tranh của hàng hóa và dịch vụ Việt Nam trên thị trường toàn cầu. Ngoài ra, khoa học công nghệ thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo hướng hiện đại. Sự bùng nổ của các công nghệ lõi như trí tuệ nhân tạo (AI), internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data) và công nghệ sinh học đã và đang tái cấu trúc các ngành kinh tế. Khoa học và công nghệ tạo ra các ngành công nghiệp mới, dịch vụ mới có hàm lượng tri thức cao, đồng thời hỗ trợ hiện đại hóa các ngành truyền thống như nông nghiệp thông minh, sản xuất công nghệ cao. Đây chính là nền tảng để hiện thực hóa mục tiêu trở thành nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.

Hai là, khoa học công nghệ là công cụ giải quyết hiệu quả các thách thức xã hội và môi trường

Phát triển bền vững đòi hỏi sự can thiệp sâu sắc của khoa học, công nghệ trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên và bảo vệ hệ sinh thái. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, sự can thiệp của khoa học, công nghệ không chỉ dừng lại ở việc dự báo mà còn tiến tới xác lập các mô hình kinh tế tuần hoàn, công nghệ phát thải thấp và quản trị tài nguyên thông minh. Việc ứng dụng hệ thống thông tin địa lý và viễn thám giúp giám sát biến động hệ sinh thái chính xác, từ đó tối ưu hóa việc bảo tồn đa dạng sinh học và an ninh nguồn nước. Đây là yếu tố then chốt để chuyển đổi từ tư duy “khắc phục” sang “chủ động thích ứng” trong phát triển bền vững. Trong các lĩnh vực cốt lõi nhưy tế và giáo dục, công nghệ không chỉ nâng cao hiệu suất điều trị hay cá nhân hóa lộ trình học tập mà còn đóng vai trò xóa bỏ rào cản địa lý. Các nền tảng y tế số (Telemedicine) và giáo dục trực tuyến giúp người dân tại các vùng sâu, vùng xa tiếp cận dịch vụ chất lượng tương đương khu vực đô thị, từ đó thu hẹp khoảng cách phát triển và tái cấu trúc hệ thống an sinh xã hội theo hướng bao trùm. Làm chủ công nghệ là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an ninh quốc gia đa chiều. Việc tự chủ về công nghệ lõi và hạ tầng số không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn là tấm khiên bảo vệ chủ quyền số, an ninh năng lượng và lương thực trong bối cảnh địa chính trị biến động. Khi công nghệ được tích hợp sâu vào quản trị quốc gia, nó tạo ra một hệ sinh thái bền vững, nơi niềm tin xã hội và sự ổn định nhân văn được củng cố dựa trên năng lực tự cường của dân tộc.

Ba là, tạo lập hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia là yêu cầu tất yếu

Về bản chất, việc thiết lập và vận hành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ không chỉ là một lựa chọn chiến lược mà còn là yêu cầu tất yếu khách quan nhằm bảo đảm sự tồn tại và hưng thịnh của quốc gia trong kỷ nguyên số.

Trước hết, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đóng vai trò là môi trường nuôi dưỡng và chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế xã hội. Trong mô hình tăng trưởng hiện đại, tri thức khoa học không thể phát huy tối đa hiệu quả nếu tồn tại biệt lập trong các phòng thí nghiệm. Cần có một hệ thống kết nối hữu cơ giữa: Nhà nước (với vai trò kiến tạo thể chế và dẫn dắt), Nhà trường, Viện nghiên cứu (nơi cung ứng nguồn vốn trí tuệ) và Nhà doanh nghiệp (trọng tâm thực thi và thương mại hóa). Sự tương tác năng động trong hệ sinh thái này giúp rút ngắn chu kỳ từ ý tưởng đến sản phẩm, tạo ra lợi thế cạnh tranh động cho nền kinh tế quốc gia.

Ngoài ra, chính hệ sinh thái này là cơ chế tự điều chỉnh và thích ứng trước các biến động toàn cầu. Một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo lành mạnh sẽ thúc đẩy sự hình thành của các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo (startups), các quỹ đầu tư mạo hiểm và các tổ chức hỗ trợ trung gian. Điều này tạo ra một mạng lưới phân tán nhưng liên kết chặt chẽ, cho phép quốc gia linh hoạt ứng phó với các đứt gãy chuỗi cung ứng hoặc các cuộc khủng hoảng công nghệ đột biến.

Cuối cùng, việc tạo lập hệ sinh thái này là phương thức căn bản để tối ưu hóa nguồn lực khan hiếm. Thay vì đầu tư dàn trải, hệ sinh thái cho phép tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn, tạo hiệu ứng lan tỏa và cộng hưởng. Đây chính là bệ phóng để Việt Nam thực hiện bước nhảy vọt về năng suất lao động, vượt qua “bẫy thu nhập trung bình” và xác lập vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Thứ hai, chuyển đổi số - xu thế tất yếu của phát triển trong thời đại số

Quan điểm chỉ đạo cũng như trong định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026 - 2030 và nhiệm vụ trọng tâm trong nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng đã xác định: “Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia” (ĐCSVN, 2026, tr.379); “chuyển đổi số làm động lực chính gắn với bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế” (ĐCSVN, 2026, tr.385 - 386). Trong bối cảnh hiện nay, cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, chuyển đổi số đã và đang trở thành xu thế tất yếu trong tiến trình phát triển của các quốc gia trên thế giới. Chuyển đổi số không chỉ là việc ứng dụng công nghệ thông tin vào các hoạt động quản lý và sản xuất mà còn là quá trình thay đổi toàn diện phương thức vận hành của nền kinh tế và xã hội trên nền tảng công nghệ số.

Ở Việt Nam, chuyển đổi số quốc gia được triển khai với ba trụ cột cơ bản: Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Trong đó, Chính phủ số nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và cung cấp dịch vụ công cho người dân và doanh nghiệp; kinh tế số thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng suất lao động; xã hội số góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, tạo môi trường sống và làm việc hiện đại, thuận tiện.

Chuyển đổi số không còn là một lựa chọn kỹ thuật đơn thuần mà đã trở thành một phương thức phát triển mới, mang tính tất yếu khách quan và có tác động sâu rộng đến mọi cấu trúc của đời sống kinh tế xã hội quốc gia. Thể hiện ở các điểm cơ bản liên quan là:

Một là, chuyển đổi số là quá trình tái cấu trúc lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất dựa trên dữ liệu

Nếu trong nền kinh tế truyền thống, tư liệu sản xuất hữu hình đóng vai trò chủ đạo thì trong thời đại số, dữ liệu được xác lập như một loại tài nguyên chiến lược mới. Chuyển đổi số thực chất là quá trình ứng dụng các công nghệ đột phá như trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây và chuỗi khối (Blockchain) để số hóa các quy trình vận hành, từ đó tối ưu hóa chi phí, tăng năng suất lao động và tạo ra các mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng số. Đây chính là chìa khóa để các quốc gia đang phát triển như Việt Nam có thể tận dụng “lợi thế của người đi sau” nhằm thực hiện bước nhảy vọt về trình độ phát triển.

Hai là, chuyển đổi số xác lập một hệ sinh thái quản trị quốc gia hiện đại và minh bạch

Xu thế này đòi hỏi sự chuyển dịch từ quản trị hành chính truyền thống sang Chính phủ số, nơi các quyết định được đưa ra dựa trên phân tích dữ liệu thực (data-driven) thay vì cảm tính. Sự kết nối liên thông giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và người dân thông qua môi trường số không chỉ nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý mà còn tạo ra một “hạ tầng mềm” vững chắc cho sự phát triển bền vững. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng các siêu đô thị thông minh, nơi các căng thẳng về hạ tầng và dịch vụ công cần những giải pháp điều phối kỹ thuật số linh hoạt.

Ba là, chuyển đổi số thúc đẩy sự hình thành văn hóa số và năng lực thích ứng của con người

Hạt nhân của chuyển đổi số chính là con người với tư duy đổi mới và kỹ năng số phù hợp. Quá trình này tạo ra những không gian tương tác mới, phá vỡ các rào cản về địa lý và thời gian, đồng thời thúc đẩy sự hình thành của những công dân số có khả năng học tập suốt đời. Tuy nhiên, để xu thế này thực sự mang lại hưng thịnh, việc quản trị sự chuyển đổi cần được đặt trên nền tảng đạo đức và sự hài hòa giữa tiến bộ công nghệ với các giá trị nhân văn cốt lõi (Tran, M. U, 2023).

Tóm lại, chuyển đổi số chính là “hệ điều hành” mới của quốc gia trong thế kỷ XXI. Việc chủ động nắm bắt xu thế này theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV sẽ tạo ra động lực mạnh mẽ để Việt Nam hiện thực hóa khát vọng phát triển, xây dựng một xã hội số bao trùm và bền vững.

2.2. Thực trạng triển khai các chủ trương của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số theo Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết Đại hội XIV

Trong những năm gần đây, dưới sự lãnh đạo của Đảng và của Nhà nước, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ở Việt Nam đã có những bước phát triển quan trọng, từng bước khẳng định vai trò là động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Những kết quả đạt được trong thực tiễn đã phản ánh quá trình từng bước hiện thực hóa các quan điểm, chủ trương lớn của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, đặc biệt là các định hướng được xác lập trong Nghị quyết Đại hội toàn quốc XIV và được cụ thể hóa thông qua các nghị quyết chuyên đề của Trung ương, Bộ Chính trị, trong đó có Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Thực tiễn vận động của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số tại Việt Nam có thể được khái quát:

Một là, sự khẳng định vị thế và năng lực nội sinh trên bản đồ tri thức quốc tế

Việt Nam đã bước đầu hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có khả năng cạnh tranh và hội nhập ngày càng sâu rộng. Theo Báo cáo Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2025 của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới, Việt Nam xếp thứ 44 trong tổng số 139 nền kinh tế được đánh giá, duy trì thứ hạng năm 2024 và đứng thứ 3 trong ASEAN, chỉ sau Xinhgapore và Malaixia. Mặc dù, Việt Nam xếp thứ 2 trong số 37 nền kinh tế thuộc nhóm thu nhập trung bình thấp nhưng là một trong 9 quốc gia cải thiện năng lực đổi mới sáng tạo nhanh nhất thế giới từ năm 2013. Việt Nam còn là một trong hai quốc gia duy trì thành tích có kết quả đổi mới sáng tạo vượt trội so với trình độ phát triển kinh tế trong suốt 15 năm liên tiếp.

Trong các chỉ số thành phần của GII (Global Innovation Index - GII, 2025), Việt Nam dẫn đầu thế giới ở 3 lĩnh vực. Cụ thể: Việt Nam xếp số một thế giới về nhập khẩu công nghệ cao với tỷ lệ 29,4%, cùng vị trí với Hồng Kông (Trung Quốc), trong khi Malaixia và Philippin lần lượt xếp thứ ba và thứ tư. Chỉ số này cho thấy nền kinh tế Việt Nam phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu công nghệ cao, nhưng đồng thời thể hiện khả năng hội nhập sâu với các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ngoài ba chỉ số đứng đầu thế giới, Việt Nam còn trong nhóm 10 quốc gia hàng đầu ở một số lĩnh vực khác, như tốc độ tăng năng suất lao động (hạng 4), số lượng ứng dụng di động được tạo ra (hạng 7), tỷ lệ chi cho nghiên cứu phát triển do doanh nghiệp trang trải trên tổng chi nghiên cứu, phát triển (hạng 8). Thứ hạng đầu vào đổi mới sáng tạo của Việt Nam đạt vị trí 50, trong khi đầu ra đổi mới sáng tạo xếp thứ 37, cho thấy kết quả đầu ra cao hơn đáng kể so với điều kiện đầu vào. Những kết quả này phản ánh khả năng chuyển hóa các nguồn lực đầu tư thành sản phẩm, tri thức và giá trị đổi mới sáng tạo của Việt Nam đã có những chuyển biến tích cực. Đặc biệt, Việt Nam đã trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị công nghệ cao toàn cầu với tỷ trọng xuất khẩu sản phẩm công nghệ chiếm hơn 35% tổng kim ngạch thương mại. Đây không đơn thuần là con số thống kê, mà là sự thay đổi về chất trong năng lực sản xuất quốc gia, khẳng định vai trò của khoa học, công nghệ như một lực lượng sản xuất trực tiếp và mạnh mẽ (World Intellectual Property Organization, 2025)

Hai là, sự cộng hưởng đồng bộ giữa hạ tầng số, chính trị số và kinh tế số

Tiến trình chuyển đổi số quốc gia hiện nay đã vượt qua giai đoạn “nhận thức” để tiến vào giai đoạn “thực thi chiến lược” với những kết quả có tính lan tỏa.

Về Chính phủ số: Việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và đẩy mạnh dịch vụ công trực tuyến đã tạo ra một nền tảng quản trị quốc gia minh bạch và hiệu lực. Chỉ số phát triển Chính phủ điện tử (EGDI) tăng trưởng vượt bậc là minh chứng cho quyết tâm chính trị trong việc xây dựng một bộ máy phục vụ nhân dân trên môi trường số. Theo Báo cáo khảo sát Chính phủ điện tử năm 2024 (E-Government Development Index – EGDI) của Liên hợp quốc, năm 2024 Việt Nam vươn lên vị trí 71/193 quốc gia (tăng 15 bậc so với năm 2022), trong đó Chỉ số Hạ tầng số tăng 7 bậc và Chỉ số Nhân lực số tăng 36 bậc. Đây là lần đầu tiên Việt Nam được xếp vào nhóm chỉ số phát triển chính phủ điện tử ở mức rất cao và vươn lên vị trí xếp hạng cao nhất kể từ khi bắt đầu tham gia đánh giá của Liên hợp quốc năm 2003 (Giang Phạm, 2024).

Về kinh tế số: Sự bùng nổ của thương mại điện tử, kinh tế nền tảng và thanh toán thông minh đã đưa kinh tế số trở thành động lực tăng trưởng quan trọng, đóng góp gần 20% vào quy mô GDP. Theo Báo cáo Chuyển đổi số Quốc gia năm 2024, tỷ trọng kinh tế số trong GDP (ước tính) đạt 18,3%, tăng trưởng 20% so với năm 2023. Trong đó: Công nghiệp ICT chiếm tỷ trọng 9,33% (tương đương 51%), kinh tế số ngành, lĩnh vực chiếm tỷ trọng 8,97% (tương đương 49%) (Bộ TT&TT, 2025). Không gian phát triển kinh tế số ngành, lĩnh vực còn rất lớn trong thời gian tới. Công nghiệp công nghệ số: Tỷ trọng kinh tế số ICT chiếm 10,07% GDP; doanh thu dự kiến 3.949.469 tỷ đồng (~154,76 tỷ USD, tính theo tỷ giá 25.520 đồng/USD), tăng 12,3% so với năm 2023 (137 tỷ USD) (Xuân Yến, 2025); kim ngạch xuất khẩu phần cứng, điện tử ước đạt 133,2 tỷ USD, tăng 10,4% so với năm 2023. Tính đến ngày 31/11/2024, số doanh nghiệp công nghệ số đang hoạt động là 74.000 doanh nghiệp, trong đó, tính đến cuối năm tăng lên 1.900 doanh nghiệp có doanh thu từ thị trường nước ngoài, tăng 26,67% so với năm trước (1.500 doanh nghiệp), với 9 tổng doanh thu khoảng 11,5 tỷ USD tăng 53,3% so với năm trước. Tỷ lệ giá trị Việt Nam/doanh thu lĩnh vực Công nghiệp ICT ước đạt 31,8%, tăng 3,1% so với năm 2023; là 1 trong 6 quốc gia trên thế giới làm chủ được công nghệ 5G.

Số hóa các ngành kinh tế: Tỷ trọng kinh tế số ngành, lĩnh vực chiếm 8,23% GDP (Minh Đức, 2025); Số lượt doanh nghiệp tiếp cận Chương trình hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số (SMEdx) của Bộ Thông tin và Truyền thông là: 1.305.765; số lượng doanh nghiệp SME sử dụng nền tảng của Chương trình SMEdx: 407.712, chiếm hơn 43% tổng số doanh nghiệp SME trên cả nước (Xuân Yến, 2025).

Về Hạ tầng số : Việc làm chủ và triển khai mạng 5G quốc gia cùng hạ tầng dữ liệu dùng chung đã tạo lập “đường cao tốc số”, cho phép các doanh nghiệp và địa phương tăng tốc trong quá trình tích hợp vào nền kinh tế toàn cầu. Cũng theo Báo cáo Chuyển đổi số Quốc gia 2024, hạ tầng số Việt Nam chuyển dịch mạnh mẽ từ hạ tầng viễn thông thuần túy sang hạ tầng dữ liệu và hạ tầng tính toán xanh, thông minh. Tỷ lệ hộ gia đình sử dụng Internet cáp quang băng rộng đạt 82,9% (hoàn thành vượt mục tiêu 2025) (Cục Thống kê, 2025). Việt Nam chính thức thương mại hóa 5G rộng khắp tại các tỉnh, thành phố, trung tâm kinh tế và khu công nghiệp. Mở rộng lên 6 tuyến cáp quang biển quốc tế. Hệ thống Trung tâm Dữ liệu Quốc gia (National Data Center) cùng các AI Data Center đạt tiêu chuẩn xanh (PUE $\le$ 1,4) đang tạo bước ngoặt về lưu trữ và xử lý dữ liệu lớn.

Ba là, những “điểm nghẽn” hệ thống và thách thức về tính tự cường công nghệ

Bên cạnh những điểm sáng, thực trạng khoa học công nghệ và chuyển đổi số vẫn đang đối diện với những rào cản mang tính cấu trúc cần giải quyết triệt để trong giai đoạn 2025 - 2030 theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng: Khoảng cách về năng lực làm chủ công nghệ lõi: Việt Nam vẫn đang ở thế phụ thuộc vào các nền tảng công nghệ và giải pháp của nước ngoài. Việc nghiên cứu và phát triển (R&D) trong các lĩnh vực chiến lược như bán dẫn, AI và công nghệ vật liệu mới mới chỉ ở giai đoạn sơ khởi, chưa tạo ra được những “sản phẩm quốc gia” có sức dẫn dắt, khi tổng chi cho R&D toàn quốc hiện chỉ chiếm khoảng 0,4% GDP, thấp hơn đáng kể so với mức bình quân 2,3% của các nền kinh tế phát triển (Trà My & Quang Huy, 2025). Sự bất cập giữa đào tạo và yêu cầu thực tiễn: Nguồn nhân lực số tuy tăng về số lượng nhưng vẫn thiếu hụt trầm trọng các chuyên gia đầu đàn và kỹ sư chất lượng cao có khả năng giải quyết các bài toán công nghệ phức tạp. Đây là “nút thắt” lớn nhất cản trở việc chuyển hóa từ “sử dụng công nghệ” sang “kiến tạo công nghệ”. Thể chế chưa theo kịp sự biến đổi của thực tiễn: Hành lang pháp lý cho các mô hình kinh doanh mới, tài sản số và các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) còn chậm ban hành, gây lúng túng cho doanh nghiệp trong quá trình đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, nguồn nhân lực khoa học, công nghệ chất lượng cao còn thiếu, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ bán dẫn và công nghệ sinh học. Sự liên kết giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp chưa thực sự hiệu quả, khiến cho quá trình thương mại hóa các kết quả nghiên cứu khoa học còn gặp nhiều khó khăn. Đồng thời, việc phát triển hạ tầng dữ liệu và các nền tảng số quốc gia vẫn chưa thật sự đồng bộ; quá trình chuyển đổi số giữa các ngành, lĩnh vực và địa phương còn diễn ra không đồng đều. Những hạn chế đó cũng chính là những “nút thắt” đã được Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị chỉ ra và yêu cầu cần được tháo gỡ một cách căn bản thông qua việc đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học, công nghệ; hoàn thiện chính sách đầu tư và cơ chế tự chủ cho các tổ chức khoa học, công nghệ; đồng thời khuyến khích khu vực doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ mới. Trong mối liên hệ với định hướng phát triển đất nước theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, việc khắc phục những hạn chế này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm tạo ra những đột phá thực chất trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Có thể thấy rằng, thực trạng phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số ở Việt Nam hiện nay vừa phản ánh những thành tựu đáng ghi nhận, vừa đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với việc hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Việc triển khai đồng bộ các chủ trương của Đảng, đặc biệt là sự kết hợp giữa định hướng chiến lược của Nghị quyết Đại hội XIV và các giải pháp cụ thể được nêu trong Nghị quyết số 57-NQ/TW, tạo nền tảng quan trọng để thúc đẩy khoa học, công nghệ và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực phát triển chủ yếu của nền kinh tế trong giai đoạn tới.

2.3. Giải pháp thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV

Để hiện thực hóa khát vọng vươn mình của dân tộc trong kỷ nguyên mới, việc thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ dừng lại ở các phong trào riêng lẻ mà phải trở thành một chiến lược tổng thể, đồng bộ. Theo tinh thần của Nghị quyết Đại hội XIV và Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, định hướng phát triển trong giai đoạn tới cần tập trung vào ba trụ cột giải pháp mang tính đột phá:

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và cơ chế chính sách phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành động lực cốt lõi của tăng trưởng và phát triển bền vững, việc hoàn thiện thể chế và cơ chế chính sách đối với lĩnh vực này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thực tiễn cho thấy, một trong những yếu tố quyết định thành công của các quốc gia trong phát triển khoa học, công nghệ chính là khả năng xây dựng được môi trường thể chế thuận lợi, minh bạch và có tính khuyến khích mạnh mẽ đối với hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ. Do đó, việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống thể chế, chính sách phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cần được xác định là một nhiệm vụ trọng tâm trong quá trình triển khai các định hướng chiến lược của Đảng, đặc biệt là tinh thần của Nghị quyết Đại hội XIV.

Cần tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý khoa học, công nghệ theo hướng tăng tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức khoa học và công nghệ, đồng thời bảo đảm sự minh bạch và hiệu quả trong quản lý nguồn lực đầu tư cho nghiên cứu và phát triển. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến hoạt động khoa học, công nghệ cần hướng tới mục tiêu tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng công nghệ.

Bên cạnh đó, cần từng bước tháo gỡ các rào cản về cơ chế tài chính, thủ tục hành chính và phương thức quản lý nhằm khuyến khích mạnh mẽ các hoạt động nghiên cứu khoa học gắn với nhu cầu của thực tiễn sản xuất và đời sống xã hội. Cùng với đó, cần xây dựng và hoàn thiện các chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, xem doanh nghiệp là trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Việc thúc đẩy mối liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, các viện nghiên cứu, trường đại học sẽ góp phần hình thành một môi trường đổi mới sáng tạo năng động, trong đó các kết quả nghiên cứu khoa học được nhanh chóng chuyển hóa thành sản phẩm và giá trị kinh tế - xã hội. Đồng thời, cần có các cơ chế, chính sách đặc thù nhằm hỗ trợ phát triển các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn và công nghệ chiến lược, phù hợp với xu thế phát triển của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Thứ hai, phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ và nhân lực số chất lượng cao

Nguồn nhân lực khoa học công nghệ và nhân lực số chất lượng cao giữ vai trò quyết định đối với quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trong bối Cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, tri thức và năng lực sáng tạo của con người ngày càng trở thành yếu tố trung tâm của quá trình phát triển. Do đó, việc xây dựng và phát triển đội ngũ nhân lực khoa học công nghệ có trình độ chuyên môn cao, tư duy đổi mới và khả năng thích ứng với môi trường công nghệ số là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của đất nước.

Trước hết, cần tiếp tục đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo theo hướng gắn kết chặt chẽ với nhu cầu phát triển khoa học, công nghệ và kinh tế số. Các cơ sở giáo dục đại học và cơ sở nghiên cứu cần được khuyến khích phát triển các chương trình đào tạo trong các lĩnh vực công nghệ mới, như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học và an ninh mạng. Đồng thời, cần chú trọng nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực số cho lực lượng lao động trong xã hội, từng bước hình thành đội ngũ lao động có kỹ năng số phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế số.

Bên cạnh đó, cần có các chính sách thu hút, trọng dụng và đãi ngộ thỏa đáng đối với đội ngũ trí thức khoa học công nghệ, tạo môi trường thuận lợi để các nhà khoa học phát huy năng lực sáng tạo. Việc phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ và nhân lực số chất lượng cao sẽ tạo nền tảng vững chắc cho quá trình đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia trong giai đoạn phát triển mới. Trong bối cảnh Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, tri thức và năng lực sáng tạo của con người ngày càng trở thành yếu tố trung tâm của quá trình phát triển (Tran, M. U., 2023). Do đó, việc xây dựng và phát triển đội ngũ nhân lực khoa học công nghệ có trình độ chuyên môn cao, tư duy đổi mới và khả năng thích ứng với môi trường công nghệ số là yêu cầu cấp thiết.

Thứ ba, phát triển hạ tầng số, dữ liệu quốc gia và tăng cường hợp tác quốc tế về khoa học, công nghệ và chuyển đổi số

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu của sự phát triển, việc xây dựng và phát triển hạ tầng số cùng hệ thống dữ liệu quốc gia giữ vai trò nền tảng đối với quá trình phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Hạ tầng số không chỉ là cơ sở kỹ thuật phục vụ hoạt động quản lý, sản xuất và kinh doanh, mà còn là môi trường kết nối, chia sẻ tri thức và thúc đẩy các hoạt động đổi mới sáng tạo trong toàn bộ nền kinh tế - xã hội. Do đó, phát triển hạ tầng số và dữ liệu quốc gia cần được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm hiện thực hóa mục tiêu xây dựng chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.

Trước hết, cần tiếp tục đầu tư phát triển hạ tầng viễn thông và công nghệ thông tin theo hướng hiện đại, đồng bộ và có khả năng kết nối rộng khắp. Việc mở rộng mạng internet băng rộng, triển khai các công nghệ viễn thông thế hệ mới và phát triển các trung tâm dữ liệu hiện đại sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc triển khai các nền tảng số và các dịch vụ số trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Bên cạnh đó, cần chú trọng xây dựng và phát triển hệ thống dữ liệu quốc gia, thúc đẩy việc số hóa dữ liệu trong các cơ quan nhà nước, đồng thời bảo đảm tính liên thông, chia sẻ và khai thác hiệu quả dữ liệu giữa các ngành, lĩnh vực và địa phương.

Cùng với việc phát triển hạ tầng và dữ liệu, cần đặc biệt quan tâm đến vấn đề bảo đảm an toàn, an ninh mạng và chủ quyền số quốc gia. Việc xây dựng các cơ chế bảo vệ dữ liệu và quản lý không gian mạng một cách hiệu quả sẽ góp phần tạo dựng môi trường số an toàn, minh bạch và đáng tin cậy, từ đó thúc đẩy quá trình chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ và bền vững.

Đối với công tác tăng cường hợp tác quốc tế về khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ, hợp tác quốc tế ngày càng trở thành yếu tố quan trọng đối với quá trình nâng cao năng lực nghiên cứu và đổi mới sáng tạo của mỗi quốc gia. Đối với Việt Nam, việc tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực khoa học công nghệ và chuyển đổi số không chỉ giúp tiếp cận các thành tựu khoa học tiên tiến của thế giới mà còn tạo điều kiện thuận lợi để nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế. Trước hết, cần mở rộng hợp tác nghiên cứu với các quốc gia và tổ chức quốc tế trong các lĩnh vực công nghệ mới và công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học và năng lượng sạch. Thông qua các chương trình hợp tác nghiên cứu, trao đổi học thuật và chuyển giao công nghệ, Việt Nam có thể từng bước tiếp cận và làm chủ các công nghệ tiên tiến, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Bên cạnh đó, cần chủ động tham gia vào các mạng lưới đổi mới sáng tạo toàn cầu, đồng thời thúc đẩy hợp tác giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong nước với các đối tác quốc tế. Việc tăng cường hợp tác quốc tế sẽ góp phần thúc đẩy quá trình hội nhập sâu rộng của Việt Nam vào nền kinh tế tri thức toàn cầu, đồng thời tạo ra những cơ hội mới cho sự phát triển khoa học công nghệ và chuyển đổi số quốc gia trong giai đoạn tới.

Các nhóm giải pháp nêu trên có mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại và bổ trợ lẫn nhau, tạo thành một hệ thống đồng bộ nhằm thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trước hết, một hệ thống thể chế minh bạch, ổn định và có tính khuyến khích sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho các chủ thể trong xã hội, đặc biệt là doanh nghiệp, tham gia vào quá trình đổi mới sáng tạo và phát triển khoa học công nghệ. Trên nền tảng thể chế đó, phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ và nhân lực số chất lượng cao là yếu tố quyết định bảo đảm năng lực thực thi các chiến lược phát triển khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Cùng với đó, hạ tầng số hiện đại và hệ thống dữ liệu liên thông sẽ tạo ra môi trường thuận lợi cho việc triển khai các nền tảng công nghệ, thúc đẩy hoạt động đổi mới sáng tạo và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia. Trong khi đó, hợp tác quốc tế về khoa học công nghệ và chuyển đổi số sẽ góp phần mở rộng không gian phát triển, tạo điều kiện tiếp cận tri thức và công nghệ tiên tiến, đồng thời nâng cao năng lực nghiên cứu và đổi mới sáng tạo của quốc gia. Điểm cần quan tâm chú ý là trong quá trình triển khai các giải pháp này, cần đặc biệt chú ý đến tính đồng bộ và liên kết giữa các chính sách và chương trình hành động, tránh tình trạng phát triển rời rạc hoặc thiếu gắn kết giữa các lĩnh vực. Đồng thời, cần bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức nghiên cứu, cơ sở đào tạo và cộng đồng doanh nghiệp. Việc huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội, kết hợp với vai trò định hướng và kiến tạo của Nhà nước, sẽ là yếu tố quan trọng để các giải pháp được triển khai một cách hiệu quả và bền vững.

3. Kết luận

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã khẳng định rõ yêu cầu “đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia” là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Trên cơ sở đó, việc xây dựng và triển khai các chính sách phát triển khoa học công nghệ cần được đặt trong một tầm nhìn dài hạn, gắn với mục tiêu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế sâu rộng. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể trong hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, bao gồm Nhà nước, doanh nghiệp, các viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo. Bên cạnh đó, cần tiếp tục tạo dựng môi trường thuận lợi để thúc đẩy nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ và phát triển các mô hình kinh tế số, xã hội số.

Bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng vươn lên trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào giữa thế kỷ XXI, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ tiếp tục giữ vai trò là động lực trung tâm của quá trình phát triển. Việc triển khai hiệu quả các chủ trương, chính sách trong lĩnh vực này không chỉ góp phần nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn tạo nền tảng vững chắc để xây dựng một xã hội số hiện đại, sáng tạo và phát triển bền vững. Qua đó, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và khi khoa học công nghệ và chuyển đổi số trở thành sức mạnh nội sinh của quốc gia, đó cũng chính là lúc khát vọng phát triển của dân tộc được chuyển hóa thành những bước tiến hiện thực trong hành trình vươn tới tương lai.

_________________

Ngày nhận bài: 10/8/2026 ; Ngày bình duyệt: 11/9/2026; Ngày quyết định đăng: 17/11/2026.

Email tác giả: xuan.dinhthanh@gmail.com

Tài liệu tham khảo

Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Bộ Khoa học và Công nghệ. (2025). Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam 2024. Nxb Khoa học và Kỹ thuật.

Bộ Thông tin và Truyền thông (2025). Báo cáo số 8/BC-TT&TT ngày 04/02/2025 Báo cáo Chuyển đổi số quốc gia tháng 01 năm 2025.

Cục Thống kê (06/01/2025). Thông cáo báo chí tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2024. https://www.nso.gov.vn/

ĐCSVN (2016). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

ĐCSVN (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập II). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

Giang Phạm (18/9/2024). Việt Nam tăng 15 bậc trong bảng xếp hạng Chính phủ điện tử toàn cầu năm 2024. https://mst.gov.vn.

Minh Đức (15/6/20245. Thúc đẩy kinh tế số, tạo động lực mới cho tăng trưởng. https://tapchikinhtetaichinh.vn.

Quốc hội (1992). Hiến pháp năm 1992.

Quốc hội (2013). Hiến pháp năm 2013.

Trà My & Quang Huy (26/4/2025). Bài 1: Cần đột phá từ nhân lực và đầu tư cho R&D. https://nhandan.vn.

Tran, M. U. (05/9/2023). The quality and capacity of today Vietnamese people required by the fourth industrial revolution. Interacción y Perspectiva, 14(1), 76–87. https://produccioncientificaluz.org.

World Intellectual Property Organization (2025). Viet Nam Ranking in the Global Innovation Index 2025. https://www.wipo.int.

Xuân Yến (10/01/2025). Kinh tế số năm 2025 dự kiến đạt 20% GDP. https://baodauthau.vn.

Nổi bật
    Tin mới nhất
    Đột phá phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng